رفتن به محتوای اصلی

علم

نام‌های دیگر: علم‌گرایی، علم و هنر، علم و سیاست

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

جایگاه دانش در اسلام و نقش آن در پیشرفت و اقتدار ملت‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به‌مناسبت برگزاری سمینار هفته وحدت حوزه و دانشگاه— ۱۳۶۰/۰۹/۲۷

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۰۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

به شما برادران عزیز هم بعد از خسته‌نباشید، عرض میکنم که حضور در دانشگاه‌ها خیلى مهم است. چون ما روحانیّون در پى این هستیم که مخاطبى پیدا کنیم و آنچه را از رسالت الهى بر دوش ما است، به آن مخاطب برسانیم؛ اگر این نباشد، خب روحانیّت معنایى ندارد. بالاخره این فکر «اَلعُلَماءُ وَرَثَةُ الاَنبیاء»[3] یک فکر رایج و قطعى در همه‌ى مفاهیم دینى است. بخش عمده‌ی تحریض[4] به علم، براى این است که انسان آن علم را برساند به مخاطبینى که به آن احتیاج دارند. این هم بدیهى است که در معارف اسلامى آنجایى که روى علم تکیه شده است، مراد، علم توحید و معرفت دینى است، که تبلیغ آن و عمل به آن، این‌همه اهمّیّت دارد و کسب آن، این‌همه شرافت دارد. پس اصل قضیّه این است که این رسالت را، این پیامبرى را در این سطح نازلى که ما بر عهده داریم، تحقّق ببخشیم به اینکه به مخاطبین خودمان برسانیم.
من اول امسال به مناسبت همین سال پیامبر اعظم، در سخنرانی مشهد، یک حدیث کوتاهی را از امیرالمؤمنین خواندم: «العلم سلطان؛ من وجده صال و من لم یجده صیل علیه»؛ علم، قدرت است - از این دو حال خارج نیست - هر کس دانش را به دست آورد، میتواند قدرتمندی و قدرت‌نمایی کند؛ هر کس دانش را به دست نیاورد، قدرت‌نمایی و قدرتمندی علیه او انجام میگیرد. بزرگ‌ترین خیانتی که در طول این صدوپنجاه، دویست سالِ روزگار رشد روزافزون علم به کشور ما شد، این بود که نگذاشتند یا زمینه را فراهم نکردند که این ملت بااستعدادی که مثل بوعلی و فارابی و رازی را در سابقه‌ی تاریخىِ خود دارد، بتواند جای خودش را در دنیای علم امروز پیدا کند. حالا میتوانید بگویید نگذاشتند؛ این نگاه بدبینانه است؛ میتوانید بگویید زمینه فراهم نکردند - دیگر از این کمتر نیست - این نگاه خوش‌بینانه است. در دوره‌های قاجاریه و پهلوی، این گناه بزرگ بر گردن آنهاست که زمینه را فراهم نکردند. وقتی زمینه فراهم نشد، استعدادی که در این ملت و جوانها وجود دارد، یکی از دو، سه راه را خواهد پیمود: یا اصلاً استعداد بروز نمیکند. شما هر چه نیروی بدنی داشته باشید و استعداد رشد بدنی داشته باشید، وقتی از اول ورزش نکردید و به ماهیچه‌هایتان تحرک ندادید، رشد نخواهید کرد؛ این استعداد ضایع و دفن میشود. یا اینکه، آن کسی که دارای استعداد است و میبیند که راهی وجود ندارد تا این استعداد پرورش پیدا کند، به خارج از این مرزها میرود؛ که همان مسئله‌ی فرار مغزها در طول سالهای متمادی است و فقط به این سالها مربوط نمیشود؛ بلیه‌ی دوران طولانی تاریخ گذشته‌ی ماست. افرادِ بااستعداد و توانا به گوشه‌ی از دنیا رفته‌اند و مشغول کار شده‌اند. و یا اینکه این استعداد در راههای خطا و غلط به کار میرود؛ چون میدان برای استعدادها باز نشده است.
من چند نکته‌ی دیگر یادداشت کردم که از آنها میگذرم. ببینید، ما تأکید میکنیم روی علم. این تأکید، جدی است؛ تعارف نیست؛ از روی یک احساس کاذبِ تشریفاتىِ موسمی نیست؛ بلکه از یک تشخیص عمیق و محاسبه‌شده برمیخیزد. زورگوئی در دنیا زیاد است. زورگویان متکی به قدرتشان هستند. آن قدرت و آن ثروت و آن امکانات، برخاسته‌ی از دانش آنهاست. بدون دانش نمیشود مقابله کرد، نمیشود مواجهه کرد. من یک وقتی این حدیث را خوانده‌ام: «العلم سلطان»؛[2] علم عبارت است از اقتدار. علم، خودش یک اقتدار است. هر کس این اقتدار را داشت، میتواند حرکت کند؛ هر کسی، هر ملتی، هر جامعه‌ای که نداشت، مجبور است از اقتدار دیگران پیروی کند. بنابراین، این یک محاسبه‌ی دقیق است.

لزوم تلاش همگانی برای جبران خلأ عقب‌ماندگی علمی

… همین سلاطین، همین حکومتهاى جائر، همین فرعونها و طاغوتها، همینهایى که حالا پس‌مانده‌ها و تفاله‌هایشان، مجلّه و روزنامه در اینجا و آنجا منتشر میکنند و دم از همه‌چیز میزنند، همینها بودند که نگذاشتند این ملّت پابه‌پاى ملل عالم بلکه جلوتر از ملل عالم پیش برود. بله، عقب‌ماندگى علمى تأسّف دارد، راهش هم این است که جوانها، بزرگها، پیرها، دانشمندان، مسئولین، همه تلاش کنند که این خلأ را جبران کنند، پُر کنند.

پیشرفت علمی دلیل رستگاری یک کشور و ملت نیست

امّا اینکه فلان کشور پیشرفت علمى دارد، دلیل رستگارى آن کشور و آن ملّت نیست؛ این را بدانید. اى بسا ملّتهایى که از لحاظ علمى امروز در اوجند امّا تا خِرخره در لجن و فساد غوطه میخورند. همین الان در دنیا با نامهاى بزرگ و زیر چتر ابرقدرتى، این‌جور ملّتهایى زندگى میکنند؛ این را بدانید. در آن کشورها زن، سیه‌روز است، مرد، بیچاره است، جوان، نابود‌شده است، دستهاى فساد و فحشا و اعتیاد و جنایت و همه‌ى فنون بدبختى بشر در آنجا دارد قتل‌عام میکند و …

به‌کارگیری ابزار پیشرفت علمی برای فشار بر انسانیت

… و دستشان خالى است. معنویّت در دنیا نیست؛ جهت‌گیرىِ درست نیست. براى همین است که دنیا پُر است از ظلم و جور. افسوس که بعضى‌ها این مطلبِ به این وضوح را نمیفهمند. مگر این دنیا مال بشر نیست؟ مگر این علم، این پیشرفت براى این نیست که انسان از آنها استفاده کند؟ وقتى ما مى‌بینیم که یک وضعى است در دنیا که اکثر انسانها روزبه‌روز دارند بدبخت‌تر میشوند و یک عدّه‌اى با همان ابزار پیشرفتهاى علمى که مال انسان است، بر انسانیّت این‌جور فشار مى‌آورند، این کافى نیست که کسى بفهمد که یک بال انسانیّت ــ [یعنی] بال معنویّت ــ شکسته و افتاده است؟

نداشتن مرز علم و فرهنگ و روا بودن تعظیم معرفت در هر جا

… اوّلین بار خواندم؛ البتّه بعد از آن چند بار دیگر خواندم آن کتاب را. من یک تعبیرى کردم که همه تعجّب کردند، حالا آن تعبیر را نمیخواهم تکرار بکنم، [ولی] در حدّ یک اعجاز است. انسان این شخصیّت را وقتى میبیند که این‌قدر با عظمت سخن گفته، براى او عظمت قائل است. ما نمیخواهیم بگوییم که علم و دانش و فرهنگ و مانند اینها مرز دارد؛ نخیر، کسى اگر چنانچه جایى معرفت را دید و در مقابل آن تعظیم کرد، تعظیم به عظمت کرده، تعظیم به معرفت کرده است؛ «مادح خورشید مدّاح خود است»؛[11] این را ایراد نمیگیریم؛ امّا آنهایى که دریچه را بر روى فرهنگ بیگانه در این مملکت در طول سالیان متمادى باز کردند، حتّى همان فرهنگ وارداتى را هم نمى‌شناختند، نمیفهمیدند؛ این‌جور نبود که یک فرهنگى را بپسندند، بگویند حالا ما این را …

پیشروی همیشگی شیعیان در عرصهٔ علم و معرفت

… است؛ فرمود «آیا به آن حدّى رسیده‌اید که در جیب برادرتان دست کنید؟»؛ گفت: نه، فرمود: «پس به آن حدّ از برادرى هنوز نرسیده‌اید».[24] تشیّع، آحاد شیعه باید با هم تعامل، تعاطف[25] و همکارى داشته باشند و چیزهاى دیگرى هم هست که اینها امّهات و چیزهاى برجسته‌اش بود. البتّه علم و معرفت و برجستگى در مقیاس علم هم همیشه بحمدالله‌ پرچمى بوده است که شیعیان جزو پیشروانش بوده‌اند.

علم‌آموزی امروز وظیفهٔ ملی و واجب دینی

اکنون ملّت ایران باید عقب‌افتادگى‌ها را جبران کند. اینک فرصت بى‌نظیرى از حکومت دین و دانش بر ایران پدید آمده است که باید از آن در جهت اعتلای فکر و فرهنگ این کشور بهره جست. امروز کتاب‌خوانى و علم‌آموزى نه‌تنها یک وظیفه‌ى ملّى، که یک واجب دینى است. از همه بیشتر جوانان و نوجوانان باید احساس وظیفه کنند؛ اگرچه آنگاه که اُنس با کتاب رواج یابد، کتاب‌خوانى نه یک تکلیف، که یک کار شیرین و یک نیاز تعلّل‌ناپذیر و یک وسیله براى آراستن شخصیّت خویشتن تلقّى خواهد شد؛ و نه‌تنها جوانان، که همه‌ى نسلها و قشرها از سر …

آموزش راه کشف و شناخت در قرآن و سنت پیامبر

… به دست مردم. یک جاهایى خودش مباشرتاً علم را ــ یعنى علم زندگى و مربوط به اداره‌ى امور زندگى را ــ داد به دست مردم؛ یک جا هم که کار پیچیده‌تر میشد و محتاج تخصّص بود، آنها را دائم امر کرد که بروید علم یاد بگیرید؛ بروید بینش پیدا کنید؛ بروید به اشیاء نگاه کنید. راه کشف کردن، راه پیدا کردن، راه دیدن، مرتّب در قرآن و سنّت نبىّ اکرم (علیه و على آله الصّلاة و السّلام) یاد داده شده است. لذا شما مى‌بینید که هر کدام از این دو قسمت در جوامع اسلامى صدر اوّل، یک اوج و شکوهى دارد؛ و در بخش دنیایى هم به برکت اسلام، آنها شدند قلّه‌ى دانش بشرى. این خاطره‌ى تاریخى را هم که دیگر بنا نیست امروز غربى‌ها از ملل مسلمان سلب کنند؛ اینکه دیگر جاى انکار نیست. …

آموختنی بودن برخی امور و امر به فراگیری دانش

عزیزان من! یک نکته‌اى وجود دارد و آن، این است که بعضى از چیزها در دنیا آموختنى است، یادگرفتنى است؛ کلاسى میگذارند، درسى میگذارند، دوره‌اى میگذارند، افرادى با استعدادهاى مختلف میروند و آنها را مى‌آموزند. خب، فرصتهایى است در اختیار بشر و فرمودند: «اُطلُبُوا العِلمَ مِنَ المَهدِ اِلَى اللحد»[2] و از این قبیل چیزهایى که ما را امر میکند به فراگرفتن و تجربه ‌آموختن و یاد گرفتن و [مانند] این چیزها؛ امّا یک سلسله چیزهاى دیگرى هست که اینها همیشه در اختیار آحاد بشر قرار نمیگیرد؛ گاهى دریچه‌ى رحمت الهى باز میشود، پنجره‌ى آسمانها بلکه پنجره‌ى بهشت گشوده میشود و نفَس بهشتى به داخل فضاى زندگى مادّى ما مردم می‌وزد؛ این همیشگى نیست؛ این گاهگاهى است: اِنَّ …