رفتن به محتوای اصلی

علم

نام‌های دیگر: علم‌گرایی، علم و هنر، علم و سیاست

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

جایگاه دانش در اسلام و نقش آن در پیشرفت و اقتدار ملت‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به‌مناسبت برگزاری سمینار هفته وحدت حوزه و دانشگاه— ۱۳۶۰/۰۹/۲۷

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۰۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

به شما برادران عزیز هم بعد از خسته‌نباشید، عرض میکنم که حضور در دانشگاه‌ها خیلى مهم است. چون ما روحانیّون در پى این هستیم که مخاطبى پیدا کنیم و آنچه را از رسالت الهى بر دوش ما است، به آن مخاطب برسانیم؛ اگر این نباشد، خب روحانیّت معنایى ندارد. بالاخره این فکر «اَلعُلَماءُ وَرَثَةُ الاَنبیاء»[3] یک فکر رایج و قطعى در همه‌ى مفاهیم دینى است. بخش عمده‌ی تحریض[4] به علم، براى این است که انسان آن علم را برساند به مخاطبینى که به آن احتیاج دارند. این هم بدیهى است که در معارف اسلامى آنجایى که روى علم تکیه شده است، مراد، علم توحید و معرفت دینى است، که تبلیغ آن و عمل به آن، این‌همه اهمّیّت دارد و کسب آن، این‌همه شرافت دارد. پس اصل قضیّه این است که این رسالت را، این پیامبرى را در این سطح نازلى که ما بر عهده داریم، تحقّق ببخشیم به اینکه به مخاطبین خودمان برسانیم.
من اول امسال به مناسبت همین سال پیامبر اعظم، در سخنرانی مشهد، یک حدیث کوتاهی را از امیرالمؤمنین خواندم: «العلم سلطان؛ من وجده صال و من لم یجده صیل علیه»؛ علم، قدرت است - از این دو حال خارج نیست - هر کس دانش را به دست آورد، میتواند قدرتمندی و قدرت‌نمایی کند؛ هر کس دانش را به دست نیاورد، قدرت‌نمایی و قدرتمندی علیه او انجام میگیرد. بزرگ‌ترین خیانتی که در طول این صدوپنجاه، دویست سالِ روزگار رشد روزافزون علم به کشور ما شد، این بود که نگذاشتند یا زمینه را فراهم نکردند که این ملت بااستعدادی که مثل بوعلی و فارابی و رازی را در سابقه‌ی تاریخىِ خود دارد، بتواند جای خودش را در دنیای علم امروز پیدا کند. حالا میتوانید بگویید نگذاشتند؛ این نگاه بدبینانه است؛ میتوانید بگویید زمینه فراهم نکردند - دیگر از این کمتر نیست - این نگاه خوش‌بینانه است. در دوره‌های قاجاریه و پهلوی، این گناه بزرگ بر گردن آنهاست که زمینه را فراهم نکردند. وقتی زمینه فراهم نشد، استعدادی که در این ملت و جوانها وجود دارد، یکی از دو، سه راه را خواهد پیمود: یا اصلاً استعداد بروز نمیکند. شما هر چه نیروی بدنی داشته باشید و استعداد رشد بدنی داشته باشید، وقتی از اول ورزش نکردید و به ماهیچه‌هایتان تحرک ندادید، رشد نخواهید کرد؛ این استعداد ضایع و دفن میشود. یا اینکه، آن کسی که دارای استعداد است و میبیند که راهی وجود ندارد تا این استعداد پرورش پیدا کند، به خارج از این مرزها میرود؛ که همان مسئله‌ی فرار مغزها در طول سالهای متمادی است و فقط به این سالها مربوط نمیشود؛ بلیه‌ی دوران طولانی تاریخ گذشته‌ی ماست. افرادِ بااستعداد و توانا به گوشه‌ی از دنیا رفته‌اند و مشغول کار شده‌اند. و یا اینکه این استعداد در راههای خطا و غلط به کار میرود؛ چون میدان برای استعدادها باز نشده است.
من چند نکته‌ی دیگر یادداشت کردم که از آنها میگذرم. ببینید، ما تأکید میکنیم روی علم. این تأکید، جدی است؛ تعارف نیست؛ از روی یک احساس کاذبِ تشریفاتىِ موسمی نیست؛ بلکه از یک تشخیص عمیق و محاسبه‌شده برمیخیزد. زورگوئی در دنیا زیاد است. زورگویان متکی به قدرتشان هستند. آن قدرت و آن ثروت و آن امکانات، برخاسته‌ی از دانش آنهاست. بدون دانش نمیشود مقابله کرد، نمیشود مواجهه کرد. من یک وقتی این حدیث را خوانده‌ام: «العلم سلطان»؛[2] علم عبارت است از اقتدار. علم، خودش یک اقتدار است. هر کس این اقتدار را داشت، میتواند حرکت کند؛ هر کسی، هر ملتی، هر جامعه‌ای که نداشت، مجبور است از اقتدار دیگران پیروی کند. بنابراین، این یک محاسبه‌ی دقیق است.

شاهدها (۱۲ پاراگراف)

لزوم ایجاد علم‌گرایی در همهٔ سطوح جامعه

… را بشناسم خوب عمل میکنیم. فرق است بین این کسى که معتقد است قانونى هست و این قانون به نفعش است و گرایش پیدا کند به اینکه این قانون را یاد بگیرد، با آن کسى که نه، اصلاً بى‌تفاوت است، معتقد نیست، مثلاً میگوید «ول کن این حرفها را، همه‌اش کشک است». توجّه میکنید؟ ما باید این روح علمى را و علم‌گرایى را در همه‌ى سطوح در جامعه به وجود بیاوریم؛ این علم‌گرایى خیلى چیز مهمّى است.

جواز فراگیری علم حتی از دشمن

این وابستگى را نباید اشتباه کرد با شوق به فراگیرى علم که هر جا انسان آن را بیابد، به دست خواهد آورد و دنبال آن خواهد رفت؛ نه، علم گاهى دست دشمن ما است، میرویم پیش دشمن زانو میزنیم و از او علم را فرامیگیریم؛ این اشکالى ندارد. ارزش علم فراتر از این است که انسان به خاطر آن حتّى سراغ کسى که با او مخالف است نرود. [امّا] این یک حرف است، تحت تأثیر آن دشمن قرار گرفتن از غیر جنبه‌ى علم، یعنى جنبه‌ى سیاست، فرهنگ و چیزهاى دیگر، یک بحث دیگر است. آنچه براى ما درست کردند، این دوّمى است. آنچه براى دنیاى سوّمِ به‌اصطلاح رایج خواستند و برنامه‌ریزى کردند، این دوّمى است. اتّفاقاً …

یادگیری علم از هر کس برای ساختن کشور، نه مزدوری

… فکر، طرز فکر درست است و آن، این است که ما ممکن است علم را و فن را و صنعت را از بیگانه‌اى که دارد و ما نداریم بگیریم، امّا اداره‌ى آن کار را خودمان به دست خواهیم گرفت؛ انتخاب صنعت را خود ما خواهیم کرد؛ آنچه براى کشور ما لازم است، خودمان به ‌وجود خواهیم آورد. علم را انسان از هر کسى که دارد باید یاد بگیرد، امّا نه اینکه یاد بگیرد تا مزدور او باشد ــ غربى‌ها این را میخواستند براى ملّت ایران و ملّتهاى مسلمان دیگر ــ علم را یاد بگیریم براى اینکه خودمان کشور را بسازیم.

علم مال بشریت و لزوم بهره‌گیری از دانش دیگران

ما نمیگوییم از علم دیگران و اندوخته‌هاى صنعتى و علمى دیگران استفاده نشود؛ چرا، باید استفاده بشود، [چون] مال آنها نیست. علم مال یک شخص نیست، مال یک ملّت نیست؛ علم مال بشریّت است. علم بین ملّتها دست‌به‌دست میگردد. یک روزى بود اروپاى متمدّنِ امروز در نهایت جهل و بى‌خبرى بود و مسلمین، دانشمندان بزرگِ آن روز بودند و علم را به اروپایى‌ها یاد دادند. این حرفى است که خود آنها گفتند و میگویند و مینویسند و نوشتند؛ چیز مجهولى نیست که ما آن را ادّعا بکنیم. یک روز علم در آسیا بود، …

پیشرفت دادن به دانش و فقه به‌عنوان ارزش حوزه

یکى [دیگر] از ارزشها، پیشرفت دادن به دانش است در این حوزه، [توسّط] آن کسانى که در سطوحى هستند که میتوانند پیشرفت بدهند به علم. علم را باید پیش برد، فقه را باید پیش برد. فقه ما یک اسلوب بسیار متقن و محکمى دارد. آن اسلوب همان چیزى است که به آن میگوییم فقاهت؛ اسلوب فقاهت. فقاهت یک شیوه است براى استنباط و درک احکام الهى و اسلامى؛ یک شیوه‌ى فهم معارف و احکام که چگونه از کتاب و سنّت بفهمیم مطلب را و با چه ابزارى بفهمیم؛ اسم این …

تفاوت زندگی با روح علم‌گرایی و زندگی با ضدیت با علم

… هدفهایى که شما گفتید، یک چیز دیگر هم هست که میتواند در یک چنین برنامه‌اى منظور و هدف باشد و آن، یافتن روح علمى است یعنى استقرار روح علمى در جامعه. این خودش چیز مهمّى است. دیگر بحث دانشجو نیست که دانشجو علاقه‌مند به علم بشود و مثلاً دنبال رشته‌هاى علمى برود؛ نه، اصلاً در کلّ جامعه‌اى که ما در آن زندگى میکنیم، فرق است بین اینکه در مردم ــ ولو یک روستایى ــ روح علم‌گرایى باشد، یا اینکه روح ضدّیّت با علم باشد، یا علم اصلاً براى او مطرح نباشد. اینها واقعاً دو جور زندگى کردن است و دو جور زندگى را به بار مى‌آورد. ما آن اوّلى را بایستى تأمین بکنیم و به ‌وجود بیاوریم در جامعه؛ به هر وسیله‌اى که ممکن باشد، [البتّه] از طرق صحیح.

شناخت قوانین طبیعت با علم، شرط حاکمیت بشر بر زمین

… و یک قانونى حکم‌فرما است بر تمام اجزاى آن و ما از طرف دین مأموریم که این قانون را کشف کنیم تا بتوانیم این کُون را اداره کنیم. چون بشر براى اداره‌ى این کُون آمده؛ بشر آمده که بر سنگ و چوب و درخت و روى زمین و زیر زمین حکومت کند؛ نیامده که محکوم اینها باشد! این حاکمیّتِ بر روى زمین که فلسفه‌ى بشر و وظیفه‌ى اصلى بشر است، محقّق نمیشود مگر آن وقتى که شما قوانین زمین را، قوانین آب و باد و هوا و مانند اینها را بشناسید؛ تا این قوانین را نشناسید که نمیشود. پس این قوانین را با علم میشود شناخت و یک قوانینى بر اینها حاکم است. بنابراین روح علمى، یک هدف مهم است. این یک نکته بود که خواستم عرض بکنم.

روحیهٔ دانش‌دوستی جزو تربیت و اخلاق اسلامی

آنچه مهم است این است، یعنى در مدارس همّت باید بر این باشد که بچّه‌هاى ما از لحاظ دینى ــ هم در قلمرو اعتقاد، هم ‌در قلمرو تربیت و اخلاق، هم در قلمرو تعبّد عملى ــ یک انسانهاى مسلمان بار بیایند؛ این علاج کار ما است، این اساس کار ما است. البتّه روحیه‌ى دانش‌دوستى ــ خود این روحیه ــ جزو تربیتهاى اسلامى است؛ یعنى اگر ما اخلاق اسلامى را بخواهیم گسترش بدهیم، این هم درون آن هست. و مرتبه‌ى علم و پیشرفت مراتب علم [هم] جزو آن اساس کار شما است که البتّه بایستى توجّه به آن باشد و تقسیم علوم و پیدا کردن اولویّتها و اینکه امروز در این فصل، در این ده سال، در این پنج سال بایستى خیل دانش‌آموزان به چه علومى بیشتر گرایش داده بشوند و توجّه داده …

بی‌ایمانی یکی از ریشه‌های بی‌دانشی، نه تنها علت آن

… با همکار، رابطه دوست با دوست، فرزند با خانواده، پدر با اولاد و از این قبیل: ناشی از بیایمانی و ناشی از ندانستن معرفت‌های الهی است. بعضی از بدبختیها ناشی از جهالت و ناشی از نداشتن دانش است، که آن نداشتن دانش هم به نوبه‌ی خود از نداشتن بیایمانی ناشی میشود. بیایمانی یکی از ریشه‌های بیدانشی است نه اینکه هرکس دانش ندارد بیایمان است و هرکس که دارد ایمان‌دار است نه، درهمه‌ی روندهای عمومی جابه‌جا میشوند، اما یکی از مهمترین موجبات بیدانشیِ یک مجموعه بیایمانی آنهاست و بیایمانی تأثیر زیادی در بیدانشی دارد. البته کسانی هم هستند که دانش را بدست آوردند در حالی که بیایمان هم بودند! در اینجا: عامل دیگری بجای ایمان موجب دانش آنها شده است، اما بهرحال بیدانشی معلول بیایمانی نیز هست همچنانکه معلول چیزهایی دیگر میتواند باشد. بنابراین: بدبختیها و تیره‌روزیهای بشر غیر مستقیم ناشی از بیایمانی آنهاست و ناشی از ناآشنایی آنها با ارزشهای الهی و معارف الهی است. پس بخشی از عذاب هم در همین دنیاست، که البته این عذاب گاهی با ثروت هم منافاتی ندارد، یعنی جوامع ثروتمند هم این عذاب‌ها را دارند، …

همراهی علم و پیشرفت مادی با رشد اخلاقی

… اخلاق خود را تکمیل کنید؛ شما جوانها این فرصت را دارید. دوران، دوران شما است. در دوران خوبى زندگى میکنید؛ در سایه‌ى حکومت قرآنى و حکومت اسلامى و فرهنگ اسلامى زندگى میکنید و فرصت دارید براى والا و شایسته شدن از لحاظ روحى و معنوى؛ این فرصت را مغتنم بشمارید. علم در کنار اخلاق؛ پیشرفت صنعتى و علمى و مادّى در کنار رشد اخلاقى؛ و توجّه به خدا هم آن مایه‌ى اصلى رشد اخلاقى به حساب مى‌آید.

بهره‌گیری از علم و تجربهٔ شرق و غرب به‌عنوان دستور اسلام

… است، خودى است؛ بیگانه براى خانه‌ى شما دل نخواهد سوزاند؛ شما باید براى خانه‌ى خودتان دل بسوزانید. ایرانى‌هاى باهمّت باید همّت بگمارند بر ساختن ایران؛ جوانها، دانشمندان، متخصّصین، مغزهاى ورزیده و انسانهاى برجسته، و عامّه‌ى مردم؛ بازوهاى کار و پنجه‌هاى کار. البتّه از تجربه، از علم و از تخصّص دیگران باید استفاده کرد؛ ما راه یادگیرى را به روى خودمان نمىبندیم. در شرق و غرب عالم، هر جا علمى هست، تجربه‌اى هست، ما میرویم تا آن را در خدمت خودمان دربیاوریم. این اسلامى است، این دستور اسلام است، با این هیچ مخالفتى نیست، لکن بار بر دوش شما است. این حرف امروز ما است.

لزوم آموختن علوم نظامی مانند دیگر علوم بشری

… تا دوره‌هاى تخصّصى، تا دوره‌ى فرماندهى و ستاد ــ بایستى بتدریج همه‌ى کادرهاى سپاه ببینند؛ هر کسى آن چیزى را که در حدّش است و شایسته‌ى او است. این دوره‌ها محصول تجربیّات حرکت علمى نظامى است در طول تاریخ؛ چیزهایى است که وجودش لازم است، مثل بقیّه‌ى موادّ علم. ما چطور فیزیک را، علوم انسانى را، شیمى را، مکانیک را، بقیّه‌ى علومى را که دنیا در آنها پیشرفت کرده، تجربیّاتى دارد، با شوق و ولع و اقرار به فایده مى‌آموزیم؛ این هم همان‌جور است؛ باید اینها را آموخت. شما که یک نیروى مکتبى و انقلابى و خوش‌روحیه و داراى ویژگى‌هاى خاصّ خودتان هستید ــ که هیچ نیروى دیگرى تاکنون از آنها برخوردار نیست ــ این را هم باید اضافه کنید تا واقعاً گل سرسبد ارتشهاى جهان باشید. حالا کسانى که از حالا وارد میشوند که البتّه بایستى دوره‌هاى …