رفتن به محتوای اصلی

علم

نام‌های دیگر: علم‌گرایی، علم و هنر، علم و سیاست

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

جایگاه دانش در اسلام و نقش آن در پیشرفت و اقتدار ملت‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به‌مناسبت برگزاری سمینار هفته وحدت حوزه و دانشگاه— ۱۳۶۰/۰۹/۲۷

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۰۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

به شما برادران عزیز هم بعد از خسته‌نباشید، عرض میکنم که حضور در دانشگاه‌ها خیلى مهم است. چون ما روحانیّون در پى این هستیم که مخاطبى پیدا کنیم و آنچه را از رسالت الهى بر دوش ما است، به آن مخاطب برسانیم؛ اگر این نباشد، خب روحانیّت معنایى ندارد. بالاخره این فکر «اَلعُلَماءُ وَرَثَةُ الاَنبیاء»[3] یک فکر رایج و قطعى در همه‌ى مفاهیم دینى است. بخش عمده‌ی تحریض[4] به علم، براى این است که انسان آن علم را برساند به مخاطبینى که به آن احتیاج دارند. این هم بدیهى است که در معارف اسلامى آنجایى که روى علم تکیه شده است، مراد، علم توحید و معرفت دینى است، که تبلیغ آن و عمل به آن، این‌همه اهمّیّت دارد و کسب آن، این‌همه شرافت دارد. پس اصل قضیّه این است که این رسالت را، این پیامبرى را در این سطح نازلى که ما بر عهده داریم، تحقّق ببخشیم به اینکه به مخاطبین خودمان برسانیم.
من اول امسال به مناسبت همین سال پیامبر اعظم، در سخنرانی مشهد، یک حدیث کوتاهی را از امیرالمؤمنین خواندم: «العلم سلطان؛ من وجده صال و من لم یجده صیل علیه»؛ علم، قدرت است - از این دو حال خارج نیست - هر کس دانش را به دست آورد، میتواند قدرتمندی و قدرت‌نمایی کند؛ هر کس دانش را به دست نیاورد، قدرت‌نمایی و قدرتمندی علیه او انجام میگیرد. بزرگ‌ترین خیانتی که در طول این صدوپنجاه، دویست سالِ روزگار رشد روزافزون علم به کشور ما شد، این بود که نگذاشتند یا زمینه را فراهم نکردند که این ملت بااستعدادی که مثل بوعلی و فارابی و رازی را در سابقه‌ی تاریخىِ خود دارد، بتواند جای خودش را در دنیای علم امروز پیدا کند. حالا میتوانید بگویید نگذاشتند؛ این نگاه بدبینانه است؛ میتوانید بگویید زمینه فراهم نکردند - دیگر از این کمتر نیست - این نگاه خوش‌بینانه است. در دوره‌های قاجاریه و پهلوی، این گناه بزرگ بر گردن آنهاست که زمینه را فراهم نکردند. وقتی زمینه فراهم نشد، استعدادی که در این ملت و جوانها وجود دارد، یکی از دو، سه راه را خواهد پیمود: یا اصلاً استعداد بروز نمیکند. شما هر چه نیروی بدنی داشته باشید و استعداد رشد بدنی داشته باشید، وقتی از اول ورزش نکردید و به ماهیچه‌هایتان تحرک ندادید، رشد نخواهید کرد؛ این استعداد ضایع و دفن میشود. یا اینکه، آن کسی که دارای استعداد است و میبیند که راهی وجود ندارد تا این استعداد پرورش پیدا کند، به خارج از این مرزها میرود؛ که همان مسئله‌ی فرار مغزها در طول سالهای متمادی است و فقط به این سالها مربوط نمیشود؛ بلیه‌ی دوران طولانی تاریخ گذشته‌ی ماست. افرادِ بااستعداد و توانا به گوشه‌ی از دنیا رفته‌اند و مشغول کار شده‌اند. و یا اینکه این استعداد در راههای خطا و غلط به کار میرود؛ چون میدان برای استعدادها باز نشده است.
من چند نکته‌ی دیگر یادداشت کردم که از آنها میگذرم. ببینید، ما تأکید میکنیم روی علم. این تأکید، جدی است؛ تعارف نیست؛ از روی یک احساس کاذبِ تشریفاتىِ موسمی نیست؛ بلکه از یک تشخیص عمیق و محاسبه‌شده برمیخیزد. زورگوئی در دنیا زیاد است. زورگویان متکی به قدرتشان هستند. آن قدرت و آن ثروت و آن امکانات، برخاسته‌ی از دانش آنهاست. بدون دانش نمیشود مقابله کرد، نمیشود مواجهه کرد. من یک وقتی این حدیث را خوانده‌ام: «العلم سلطان»؛[2] علم عبارت است از اقتدار. علم، خودش یک اقتدار است. هر کس این اقتدار را داشت، میتواند حرکت کند؛ هر کسی، هر ملتی، هر جامعه‌ای که نداشت، مجبور است از اقتدار دیگران پیروی کند. بنابراین، این یک محاسبه‌ی دقیق است.

شاهدها (۱۳ پاراگراف)

استفاده از جاذبهٔ پیشرفت‌های علمی اروپا برای خاموش کردن ایمان دینی

یک جریان دیگر، جریان علمى و فکرى بود؛ یعنى ورود تفکّرات علمى جدید و پیشرفتهای علمی به کشورهاى اسلامى را ــ که خب، قهراً علم جاذبه دارد؛ پیشرفتهاى علمى که اروپا به آن دست یافته بود، طبیعى است که جاذبه دارد ــ این پیشرفتهای علمی را وسیله‌اى قرار دادند براى بى‌اعتقادى به دین و خاموش کردن شعله‌ى ایمان دینى در دلها و از بین بردن بیدارى وجدان دینى در آحاد مردم. لذا دانشگاه‌ها را از اوّل بر پایه‌ی بى‌اعتقادى گذاشتند. هر گروهى از جوانها که در دوره‌هاى اوّل براى تحصیل رفتند، هدف تبلیغات ضدّاسلامىِ اروپایى‌ها قرار گرفتند. آن کسانى که اوّلین پرورش‌یافته‌هاى فرهنگ غرب بودند، غالباً ــ نمیگویم همه ــ کسانى بودند که با دین …

تشویق اسلام و قرآن به خواندن و نوشتن از آغاز

آن وقتى که در دنیا خبرى از علم و سواد و درس و مشق و نشانه‌هاى تعلیم و تعلّم وجود نداشت، اسلامِ ما و قرآنِ ما با «اٍّق‌رَأ»[3] شروع کرد؛ به قلم سوگند خورد، به نوشته سوگند خورد،[4] اسیر جنگى را در مقابل یاد دادن چند کلمه نوشتن آزاد کرد؛[5] این مال چهارده قرن پیش است. همان کارهاى اسلام و نبىّ مکرّم ما (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) موجب شد که جامعه‌ى امّی ــ امّى یعنى بى‌سواد: هُوَالَّذی بَعَثَ فِی الاُمِّیّین؛[7] [یعنی] در میان بی‌سوادها ــ جامعه‌ی امّی بى‌سواد، دارنده‌ى بزرگ‌ترین دانشگاه‌ها و بزرگ‌ترین دانشمندها و …

علم سبب حکومت قدرت‌های غربی بر دنیا

… دولتها و دستگاه‌هاى سیاسى دنیا در این کشورهاى بزرگ مسلّطند، انسانهاى معمولی‌ای هستند، بعضى‌شان از متوسّط برجستگان پایین‌ترند؛ کارهایشان نشان میدهد، حرفهایشان نشان میدهد؛ یا از لحاظ فکرى پایین‌ترند، یا از لحاظ انسانى پایین‌ترند، یا از لحاظ اخلاقى پایین‌ترند؛ خب ببینید دیگر، این آمریکا است، این غرب است؛ در عین ‌حال اینها بر دنیا دارند حکومت میکنند؛ چرا؟ به خاطر علم. خب تا کِى باید ملّتهاى مسلمان از آن چیزى که مایه‌ى اصلى است در تحرّک یک نظام، در شخصیّت یک نظام، در وصول به حقوق یک ملّت، در تأثیر براى سازندگى دنیا، تهیدست بمانند؟ بدون علم که در دنیا هم نمیشود اثر گذاشت. شما بهترین آدمهاى دنیا (هم که) باشید، ما بهترین …

ادارهٔ دستگاه علمی کشور با روحیهٔ انقلابی و رفع موانع توسعهٔ علم

… از آن رسیده؛ جز غبارى از حرکت کاروان علم بشریّت چیزى در دست ما نیست. خب، این را باید (جبران کنیم)؛ انقلاب یعنى همین؛ انقلاب یعنى اینکه در همه چیز تحوّلى به‌ وجود بیاید، یکى از آنها هم در مقوله‌ى علم در این کشور (است)؛ نگویید ما پول نداریم، بودجه نداریم؛ خب بله، خیلى کارها با پول انجام میگیرد لکن به نظرم میرسد کلّ دستگاه علم کشور و دانش کشور باید با یک دید انقلابى (اداره شود)؛ مثل آن کسى که فرزندش در آب افتاده و دارد غرق میشود، مثل روحیه‌ی همان مبارزى که در دوران پیش از پیروزى انقلاب اصلاً هیچ‌ چیز نمیفهمید ــ میدیدیم دیگر کسانى را ــ زن، بچّه، زندگى، خانه، راحتى، همه‌ى زندگى‌شان مصروف میشود براى اینکه یک کارى را انجام بدهند؛ دستگاه علمى کشور این‌‌جور بایستى جلو برود و هر چیزى که مانع سر این راه است حقیقتاً برطرف بشود. در دانشگاه‌ها باید (براى) علم و تحقیق و تحقیق‌هاى کاربردى و مانند آن کارى کرد، حرکتى کرد. امروز خب بحمدالله‌ تشکیلات ــ دستگاه وزارت و دستگاه دانشگاه‌ها، همه‌ی شما ــ تشکیلات حزب‌اللهى است؛ عرض کردم، من خیلى از آقایان را، کارتان را، انگیزه‌هایتان را، ایمانتان …

گسترش دانش و تحقیق و شکوفایی استعدادها از نقاط اساسی انقلاب

۹) گسترش دانش و تحقیق و رشد علمى و شکوفایى استعدادهاى انسانى و گسترش آگاهى و معرفت عمومى، یکى دیگر از نقاط اساسى انقلاب است. جامعه‌ى مطلوب اسلام، جامعه‌اى است که در آن، گنجینه‌هاى فکر و ذهن انسانها که گران‌بهاترین ثروت ملّى هر جامعه‌اى است، استخراج و به کار گرفته شود؛ بی‌سوادى ریشه‌کن گردد؛ مدارس، دربرگیرنده‌ى همه‌ى کودکان و نونهالان؛ دانشگاه‌ها و حوزه‌هاى علمیّه، پُررونق؛ مراکز …

علم‌آموزی و تحقیق دانشجویان از محتواهای اسلامی جامعه

به موازات آن، باید محتواهاى اسلامى را [اهمّیّت داد]؛ یعنى علم ــ شما که دانشجو هستید و دیگر کسانى که مشغول تحصیلند، به درس خواندن، کار عملى و تحقیقى در محیط دانشگاه، رشد دادن و شکوفا کردن استعدادها ــ و کار در محیط کار ــ اعمّ از کارخانه، مزرعه، اداره، بازار؛ همه‌ جا؛ هر جا که کار هست، تلاش هست، اشتغال هست، بخصوص سازندگى هست ــ پایه‌ها و بنیه‌ها را محکم میکند. این هم، از لحاظ حرکت مردم در جهت روشن کردن چراغ اسلام در این مُلک.

تعلیم انسان با قلم، نشانهٔ کرم الهی در سورهٔ علق

… خلقت انسان، از زمان حضرت آدم و از ماجراى پسران آدم تا همیشه در دنیا وجود داشته است. درد بزرگ انسان جهل است که بر اثر جهالت، بر اثر ناآگاهى راه را خطا میکند و راه هدایت را نمی‌شناسد؛ پیغمبران را نمی‌شناسد؛ با کوته‌بینى خود، آنچه را ناصواب است، صواب میپندارد. در همین سوره‌ى مبارکه‌ى علق، باز بلافاصله بعد از افتتاح سوره [میفرماید]: إقرَأ وَ رَبُّکَ الاَکرَم؛[7] خداى تو کریم‌ترین است و نشانه‌ى کرم او این است که: اَلَّذی عَلَّمَ بِالقَلَم؛[8] تعلیم انسان، آگاهى دادن انسان، قلم را سپردن به انسان، در این سوره یادآورى شده است.

بدون علم و عالم صنعت هم نخواهیم داشت

… بهتر شده؛ یعنى شما الان را مقایسه کنید نسبت به سالهاى ۶۴، ۶۵، ۶۶ ــ آن سالهایى که واقعاً سالهاى تنگدستى کشور بود ــ حالا یک ذرّه‌اى بهتر شده. ولى شما راست میگویید، من قبول دارم؛ نگاه به آموزش عالى به‌ عنوان یک نقطه‌ى سرمایه‌گذارى درازمدّت، نگاه جدّى‌ای نیست. ما اگر علم نداشته باشیم، عالِم نداشته باشیم، صنعت هم نداریم. حالا بفرض این حوض را با آب دستى هم پُر کردیم، بالاخره از کجا این آب خواهد جوشید؟ چیزهاى نقد، غالباً جلوى چشم برنامه‌ریزان کشور را میگیرد. شاید آنها هم تقصیرى ندارند، به خاطر اینکه واقعاً نیازهاى نقدى خیلى هم حجیم است ــ کوچک نیست ــ خیلى هم مهم است؛ ولى خب، …

زیان‌بار شدن علم بدون تقوا و غلبه بر نفس

… شیطان درونى و باطنى که در وجود ما هست؛ و شما خوب میتوانید، شما تجربه کردید، شما با این شیطان کشتى‌ها گرفتید، پشت او را بارها به زمین رساندید؛ این را نگه دارید، حفظ کنید؛ مبادا آنچه در دوران سختى به دست آمده، در دوران رفاه آسان از کف برود! خیلى مواظب باشید. و این تقوا و غلبه‌ى بر نفْس اگر نباشد، آن علمى هم که گفتیم سودمند نخواهد افتاد، بلکه مضر خواهد شد؛ مثل سلاحى در دست آدم ناباب. و باز در اینجا من به امام عزیزمان (رضوان الله‌ تعالى علیه) باید مَثَل بزنم؛ واقعاً مثال اعلاى تقوا و مواظبت و مراقبت از خود، از نفْس خود، از حرکات خود [بود]؛ بدون یک ذرّه اغماض نسبت به خود، مواظب خود بود؛ این تقوا است؛ مراقب خود بودن.

بی‌ارزشی علمی که در خدمت منافع شخصی و نه مردم باشد

… از خدا است، ارزش در ایمان است، ارزش در دلسوزى براى کشور و براى جامعه است، ارزش در شیک و پیک بودنِ آن‌جورى نیست. کسى که از لذّت شهوانى‌اش نگذشته، از خورد و خوراکش نگذشته، اصلاً نگاه نکرده به تکلیف سنگینش، او چه حق دارد که بگوید که من در این نظام کاره‌اى هستم؟ علمش هم در خدمت شکمش است، در خدمت زندگى شخصى خودش است، علمش هم براى خاطر مردم نیست، این چه [ارزشى دارد]؛ علمش هم ارزش ندارد. آن که با جهت‌گیرى انقلابى در وزارتخانه‌ی شما، در محیط دانشگاه شما مقابله میکند، علمش هم ارزش ندارد. بله، اگر بیاید علمش را در کلاس به دانشجوهاى ما بگوید، ما حرفى نداریم، بیاید دانشجوهاى ما از او استفاده کنند؛ به شرطى که بگوید. من شنفتم بعضى‌ها حتّى از علمشان …

آسیب دیدن علم از نگاه مادی و درآمدمحور دانشجو

… چنین چیزى نیست، اگر چه گاهى به شکل عارضى هست، امّا جوان دانشجو که کارش علم است، کشانده شده و رانده شده به سمت اینکه به فکر آینده و به فکر دکّان آینده و به فکر کار آینده و پول و کدام رشته پُر‌درآمدتر است و کدام رشته توانایى‌هاى بیشترى به آدم میدهد [باشد]. این هم یک مشکل بزرگى است که بایستى به فکر آن بود؛ یعنى علم دارد ضربه میخورد، لطمه میخورد.

محکومیت ملت بی‌علم به عقب‌ماندگی و فرودستی در معادلات جهانی

… از لحاظ گشودن گره‌هاى ریز و درشت بر سر راه زندگى این ملّت، به آنها تکیه کند؛ مگر غیر از این است؟ دانشگاه براى چیست؟ مگر بى ‌علم میشود زندگى کرد؟ میشود پیش رفت؟ میشود به حقوق ملّى خود واقف شد یا آن حقوق را به‌ دست آورد یا در راه آنها به مبارزات درست دست زد؟ ملّتى که علم ندارد، محکوم به عقب‌ماندگى، به ذلّت، به بارکشى، به بداخلاقى، به دون (بودن) و فرودستى در معادلات جهانى است.

پیشرفت دانش و قابل فهم‌تر شدن حقایق قرآنی دربارهٔ جانوران

… است ــ این امواج صوتىِ غیر قابل فهم براى انسان و غیر قابل درک براى انسان را ــ این پیغمبر درک میکند، این جزو قدرتهاى الهى است که «عُلِّمنا مَنطِقَ الطَّیر»[9] در همین سوره است؛ سخن گفتن پرندگان را سلیمان پیغمبر میفهمد، خصوصیّات سخنان پرندگان را درک میکند. اینها چیزهایى است که هر چه علم پیشتر میرود و خصوصیّاتى از پرندگان و جانوران و گیاهان و مانند اینها را براى ما روشن میکند، بیشتر قابل فهم و قابل قبول میشود. یک روزى بود که هر کدام از این حرفها که مطرح میشد، ذهن مادّى مردم ــ حتّى علما ــ آن را رد میکرد. در حدود صد سال پیش تقریباً ــ بعضى صد سال، بعضى کمتر ــ در هند و در مصر این روشنفکرهایى که با افکار قرن نوزدهمى اروپا مأنوس بودند، آشنا بودند و تفکّرات صددرصد …