رفتن به محتوای اصلی

عاشورارویداد

نام‌های دیگر: روز عاشورا، واقعهٔ عاشورا

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

واقعهٔ کربلا در دهم محرم سال ۶۱ هجری، جایگاه و پیام آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات در مسجد امام حسن مجتبی (علیه‌السلام)— ۱۳۵۲/۱۲/۲۴

سیر زمانی

از ۱۳۵۲ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۲۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

همه ما بخصوص کسانی که مسؤولیتی بر دوش دارند، عقلاً وظیفه داریم که در همه حرکات، گفتارها، نوشتارها و همه موضعگیریها و توصیه‌های خود به کسانی که از ما توصیه میپذیرند، خدا را و وظیفه را در نظر داشته باشیم. راه نجات در دنیا و آخرت این است و بس. بنده در خطبه اوّل لازم میدانم از مردم عزیزمان به‌خاطر احترامی که به حسین‌بن‌علی علیه‌السّلام در عمل و زبان نشان دادند، صمیمانه تشکّر کنم. امسال که ایّام سال نو با ایّام عاشورا همزمان بود، از مدّتی پیش از ایّام فروردین، دستگاههای تبلیغىِ دشمن، در مراکزی که همه فکرشان این است که مردم ما را، ملت شجاع و مؤمن ما را از مواضع حقیقی خود منصرف کنند، همه تلاششان را به کار انداختند تا محرّم و عاشورا را در چشم مردم کمرنگ کنند. لکن مردم با حضور خود در مجالس و مراسم عزاداری و بزرگداشت عجیبی که امسال در مراسم عاشورا نشان دادند، یک بار دیگر به همه ثابت کردند که ملت ایران از روی معرفت و آگاهی راه خود را انتخاب کرده است. امسال آن‌طوری که از نقاط مختلف به بنده گزارش شد، مجالس و مراسم عزاداری اگر از سالهای دیگر پرشورتر و پرجمعیت‌تر نبود خلوت‌تر هم نبود. این معنایش این نیست که مردم، آغاز بهار، فروردین و اوّل سال را مورد اعتنا قرار نمیدهند؛ خیر، امسال نوروز ما رخت عزا به تن داشت؛ امسال اوّل سال ما عاشورایی بود. خود عاشورا هم مراسمی است که در انسانها شور و تحرّک و رویش و تفکّر و اندیشه به‌وجود میآورد. عاشورا یک مراسم خشک و خالی نیست، مراسمی است که در آن فکر، برنامه، هدف، آگاهیبخشی و معرفت دهی هست. مردم از مراسم مربوط به سیدالشهدا علیه‌الصّلاةوالسّلام قدردانی کردند.
در باب عاشورا آنچه که عرض میکنم - البته یک سطر از یک کتاب قطور است - این است که عاشورا یک حادثه‌ی تاریخىِ صرف نبود؛ عاشورا یک فرهنگ، یک جریان مستمر و یک سرمشق دائمی برای امت اسلام بود. حضرت ابی‌عبداللَّه (علیه‌السّلام) با این حرکت - که در زمان خود دارای توجیه عقلانی و منطقی کاملاً روشنی بود - یک سرمشق را برای امت اسلامی نوشت و گذاشت. این سرمشق فقط شهید شدن هم نیست؛ یک چیزِ مرکب و پیچیده و بسیار عمیق است. سه عنصر در حرکت حضرت ابی‌عبداللَّه (علیه‌السّلام) وجود دارد: عنصر منطق و عقل، عنصر حماسه و عزت، و عنصر عاطفه.

شاهدها (۱۹۸ پاراگراف)

تجلی اعلای جهاد با دشمن و جهاد با نفس به‌عنوان الگو

ماجرای امام حسین علیه‌السلام تلفیق این دو بخش است. یعنی آنجایی که هم جهاد با دشمن و هم جهاد با نفس، در اعلی مرتبۀ آن تجلی پیدا کرد، ماجرای عاشورا بود. یعنی خدای متعال می‌داند که این حادثه پیش می‌آید و نمونۀ اعلایی باید ارائه شود و آن نمونۀ اعلی، الگو قرار گیرد. مثل قهرمان‌هایی که در کشورها، در یک رشته مطرح می‌شوند، و فرد قهرمان، مشوّقِ دیگران در آن رشته از ورزش می‌شود. البته، این یک مثال کوچک برای تقریب[6] به ذهن است. ماجرای عاشورا عبارت است از یک حرکت عظیمِ مجاهدت‌آمیز در هر دو جبهه. هم در جبهۀ مبارزه با دشمن خارجی …

پدید آمدن رعب و وحشت میان شیعیان در حجاز و عراق

هنگامی‌که حادثۀ عاشورا رخ داد، در سراسر عالم اسلام تاآنجایی‌که خبر رسید، به‌خصوص در حجاز و عراق، حالت رعب و وحشتی میان شیعیان و طرف‌دارانِ ائمه به‌وجود آمد، زیرا احساس شد که حکومت یزید تا آن حد هم آماده است که حکومت خود را تحکیم کند، یعنی تا حد کشتنِ حسین‌بن‌علی (ع) که فرزند پیامبر و در همۀ جهان اسلام به عظمتِ اعتبار و قداست شناخته شده بود. و این رعب که آثارش در کوفه و مدینه نمایان بود، پس از گذشت زمانی با چند حادثۀ دیگر کامل شد. یکی از آن حوادث، حادثۀ حَرّه بود و اختناق شدیدی در منطقۀ نفوذ اهل‌بیت، یعنی حجاز ـ به‌ویژه مدینه ـ و همچنین عراق ـ به‌ویژه کوفه ـ به‌وجود آمد. ارتباطات، ضعیف شد و کسانی …

تکان سخت و بهت دنیای اسلام از کشتن پسر پیامبر و اسارت خاندانش

دورۀ امام سجاد کار با دشواری فراوان آغاز می‌شود. حادثۀ کربلا یک تکان سختی در ارکان شیعه بلکه در همه‌جای دنیای اسلام داد. قتل و تعقیب و شکنجه و ظلم سابقه داشت، اما کشتنِ پسر پیغمبر و اسارت خانوادۀ پیغمبر و بردن اینها شهر به شهر و بر نیزه کردنِ سر عزیز زهرا ـ که هنوز بودند کسانی که بوسۀ پیغمبر بر آن لب و دهان را دیده بودند ـ چیزی بود که دنیای اسلام را مبهوت کرد. کسی باور نمی‌کرد که کار به اینجا برسد. اگر این شعری که به حضرت زینب علیهاالسلام منسوب است درست باشد:

رعب بی‌سابقهٔ دنیای اسلام پس از حادثهٔ کربلا

اشاره به این نکته است، و این برداشت همۀ مردم است. ناگهان احساس شد که سیاست، سیاستِ دیگری است. سخت‌گیری از آنچه که تابه‌حال حدس زده می‌شد بالاتر است. چیزهای تصورنشدنی، تصور شد و انجام شد. لذا رعب شدیدی تمام دنیای اسلام را گرفت. مگر کوفه را، و کوفه هم فقط به برکت توّابین، و بعد به برکت مختار؛ واِلّ آن رعبی که ناشی از حادثۀ کربلا در مدینه و جاهای دیگر بود ـ حتی در مکه با وجود اینکه عبدالله‌زبیر هم بعد از چندی قیام کرده بود ـ یک رعب بی‌سابقه‌ای در دنیای اسلام بود.

حملهٔ ناگهانی به خیام امام حسین (ع) بی‌اعلان جنگ و بی‌توجه به زنان و کودکان

..ناگهان دستور از امیر رسیده که باید حمله کنید به حسین‌بن‌علی! آخر فکر کنید، حالا شب است، حالا نزدیک غروب آفتاب است، آخر هر جنگی یک اعلان جنگ دارد، شما به حسین‌بن‌علی اعلان جنگ نکردید که خودش را آماده کند. ازطرف دیگر، حسین‌بن‌علی که تنها نیست، با او هشتادوچهار زن و بچه هست، بچه‌های خردسال هستند، دخترهای کوچک هستند، زن‌ها هستند، فکر اینها را نمی‌کنید! نزدیک غروب آفتاب است، نزدیک تاریک‌شدن است، شب است، اینها بترسند، اینها بلرزند، اینها از این اسارتی که این‌قدر زود به سراغشان آمده رنج ببرند! اینها دیگر این فکر را نکردند، ناگهان بلند شدند، دویدند طرف خیمه‌ها که می‌خواهیم بجنگیم.

عظمت مصیبت عاشورا، فراتر از تصور ما

… از مردم، پشت سرش زن‌ها و بچه‌ها داخل خیمه‌ها، این‌طرف برادرها، بچه‌های کوچک، عزیزان، همین‌طور دانه‌دانه، مدام بروند کشته بشوند، نعششان بیاید، یکی دیگر برود کشته بشود، نعشش بیاید، این بچه‌ها و این زن‌ها گاهی گریه کنند؛ اینها را ما نفهمیده‌ایم، ندیده‌ایم. لذا مصیبت [عاشورا] خیلی مصیبت بزرگی است، واقعه خیلی وحشت‌زاست و قابل تحمل نیست برای بعضی‌ها، واقعاً قابل تحمل نیست، و ما نمی‌توانیم حدس بزنیم که چه چیزی است واقعۀ روز عاشورا؛ این است که درست نمی‌توانیم تصور کنیم و اهمیت مصیبت را بفهمیم. اما اگر مصیبت این‌قدر بزرگ است، پس بایستی حسین‌بن‌علی این پاره‌های آهن و فولاد را بسازد، لذا شب بنا می‌کند با اینها حرف‌زدن، بنا می‌کند با اینها صحبت‌کردن.

ترسیم‌ناپذیری جزئیات و بی‌همتایی روز عاشورا

واقعاً ماجرای بسیار بسیار عجیبی است این ماجرای عاشورا، که ترسیم و توصیف این ماجرا هنوز که هنوز است امکان‌پذیر نیست، یعنی این‌همه ماها روضه خواندیم و شنیدیم و سینه زدیم و گفتیم، اما دقایق و جزئیات این ماجرا اصلاً قابل ترسیم نیست، که هر بخشی از آن را اگر چنانچه شما دقت کنید و در اعماقش خوض کنید، خواهید دید که یک جلوه‌ای از روحِ بزرگِ بی‌نظیرِ انسان‌های فرشته‌صفت است، که نظیر دیگر واقعاً ندارد. (64/7/4) همان‌طورکه پیغمبر فرمود، امیرالمؤمنین فرمود، امام حسن فرمود ـ بنابر آنچه که در روایات هست ـ که «لا یَومَ کَیَومِکَ یا اَباعَبدِاللهِ» هیچ روزی مثل روز تو، مثل روز عاشورای تو، مثل کربلای تو، مثل حادثۀ تو نیست. (74/3/19) این را انسان از روی اطلاع و آگاهی می‌تواند بگوید. واقعاً ما در این ایام خطیرۀ تاریخ، چه صدر اسلام، قبل از اسلام، بعد از اسلام، دیگر مثل کربلا سراغ نداریم؛ من سراغ ندارم. این است که امام حسین می‌شود سیدالشهدا و اصحابش می‌شوند سادات شهیدان تاریخ، از …

عظمت بی‌نظیر و تکان‌دهندهٔ مصیبت عاشورا

همان‌طورکه در زیارت عاشورا همه می‌خوانید: «لَقَد عَظُمَتِ الرَّزِیَّةُ وَ جَلَّت وَ عَظُمَتِ المُصیبَةُ»، مصیبت خیلی بزرگ است، «رَزیَّه» یعنی حادثۀ بسیار بزرگ؛ خیلی بزرگ است این حادثه، خیلی عظیم است؛ فاجعه، خیلی تکان‌دهنده است؛ بی‌نظیر است، بی‌نظیر! برای اینکه قدری معلوم بشود که چقدر این حادثه عظیم است، من سه دورۀ کوتاه را از دوران زندگی حضرت ابی‌عبدالله الحسین علیه‌السلام اجمالاً مطرح می‌کنم. شما ببینید این شخصیتی که انسان در این سه دوره می‌شناسد، آیا می‌توان حدس زد که کار این شخصیت به آنجا برسد که در …

فهم کربلا تنها با منطق عشق و ماندگاری آن به‌رغم تلاش برای فراموشی

«وَ اَنَا مِن حُسَینٍ»[27] یعنی دین پیغمبر، زنده‌شدۀ حسین‌بن‌علی است. آن روی قضیه، این بود؛ این روی سکه، حادثۀ عظیم و حماسۀ پُرشور و ماجرای عاشقانۀ عاشوراست که واقعاً جز با منطق عشق و با چشم عاشقانه، نمی‌شود قضایای کربلا را فهمید. با چشم عاشقانه باید نگاه کرد تا فهمید حسین‌بن‌علی چه کرده است در این یک شب و نصف روز تقریباً یا حدود یک شبانه‌روز ـ از عصر تاسوعا تا عصر عاشورا ـ چه عظمتی آفریده است حسین‌بن‌علی علیه‌السلام در این میدان! لذاست که در دنیا مانده است، باقی مانده در دنیا، تا ابد هم خواهد ماند. خیلی هم تلاش کردند که حادثۀ عاشورا را به فراموشی بسپارند، نتوانستند. (77/2/18)

ضرورت تأمل در علت کشتن نوهٔ پیامبر به‌دست مسلمانان

اتفاقی که افتاده، در صدر اسلام است. جا دارد ملت اسلام فکر کند که چرا پنجاه سال بعد از وفات پیغمبر، کار کشور اسلامی به جایی رسیده که همین مردم مسلمان ـ از وزیرشان، امیرشان، سردارشان، عالمشان، قاضی‌شان، قاری‌شان، اَجامِر[3] و اوباششان ـ در کوفه و کربلا جمع بشوند، جگرگوشۀ همین پیغمبر را با آن وضع فجیع به خاک و خون بکِشند. خب آدم باید به فکر فروبرود، چرا این‌طوری شد؟ از درس‌های عاشورا مهم‌تر، عبرت‌های عاشوراست؛ این را من قبلاً گفتم. کار به جایی برسد که جلوی چشم مردم، حرم پیغمبر را بیاورند در کوچه و بازار، به اینها تهمت خارجی بزنند!

لزوم فهم و عمل به درس‌های عاشورا برای حفظ استقلال، شرف و دین امت

درس عاشورا یک درس نیست، یک کتاب درس است. و اگر جامعۀ اسلامی ما بخواهد آن‌طوری‌که حق اوست و شایستۀ اوست، آقا زندگی بکند، اگر امت اسلامی ما بخواهد استقلال خود و شرف خود و دین خود را در دنیای مادی امروز و در میان توفان سیاست‌های مخالف حفظ کند، باید درس‌های عاشورا را درست بفهمد و به یکایک آنها عمل کند. (67/5/28) در ماجرای حسین‌بن‌علی علیه‌الصلاة‌والسلام باید ژرف‌نگری کنیم و دقت‌نظر به خرج بدهیم. خب، خیلی‌ها در دنیا قیام کردند، رهبری داشتند، کشته هم شدند؛ در بین اینها، از اولاد پیغمبران، از اولاد ائمه هم کم نبودند، اما سیدالشهدا یک نفر است. حادثۀ کربلا، یک …

غربت و تنهایی بی‌مانند حادثهٔ کربلا در میان حوادث صدر اسلام

یک نکتۀ دیگر که آن‌هم در مجموعۀ نهضت حسین‌بن‌علی علیه‌السلام خیلی مهم است، این است که ـ البته آن‌هم به یک معنا برمی‌گردد به قوّت نیروی اخلاص، اما خود آن مهم است ـ در هیچ حادثه‌ای از حوادث خون‌بار صدر اسلام، به‌اندازۀ حادثۀ کربلا، غربت و بی‌کسی و تنهایی وجود نداشت، در هیچ حادثه‌ای. این تاریخ اسلام است، هرکس می‌خواهد نگاه کند.

غربت محض امام حسین (ع) و یارانش بی‌هیچ امید و پشتوانه‌ای بیرون از میدان

… مثل موسی‌بن‌جعفر علیه‌الصلاة‌والسلام، مثل امام هشتم؛ رهبرْ اوست، آقا اوست، ناظر و حاضر اوست؛ هوای آنها را دارد، اهل‌وعیال آنها را رسیدگی می‌کند. ..جامعۀ بزرگ شیعه بود، تحسینشان می‌کردند؛ تمجیدشان می‌کردند؛ بالاخره یک دلگرمی‌ای به بیرونِ میدان جنگ داشتند. اما در حادثۀ کربلا، اصل قضایا و لُبّ لباب اسلام که همه قبول داشتند او را، یعنی خود حسین‌بن‌علی، در حادثه است و بناست شهید بشود. و این را خود او هم می‌داند، اصحاب نزدیک هم می‌دانند. در سطح این دنیای بزرگ و این کشور اسلامی عریض و طویل، هیچ امیدی به هیچ جا، به احدی ندارد؛ غریب محض. بعضی از بزرگان دنیای اسلام در آن روز، کسانی بودند که از کشته‌شدن حسین‌بن‌علی غمشان نبود؛ او را برای دنیای خودشان مضر می‌دانستند! عده‌ای هم که غمشان بود، آن‌قدر اهتمامی به این قضیه نمی‌کردند...هیچ امیدی از بیرونِ این میدان مبارزۀ غم‌آلوده و سرشار از محنت، وجود …

کربلا الگوی همیشگی و امتحان‌شده برای تردید نکردن در برابر عظمت دشمن

..بدانید که کربلا الگوی همیشگی ماست. کربلا یک مثالی است برای اینکه درمقابل عظمت دشمن، انسان نباید دچار تردید شود. این یک الگوی امتحان‌شده هم هست. (71/4/10) مظلومیت و غربت باید ما را قوی‌تر کند. من می‌گویم این نعمتِ خداست...این خیلی نعمتِ بزرگی است؛ تنهاماندن، متکی‌نشدن به غیر خداست. در دعاها بارها داریم: «یا مَلاذَ مَن لا مَلاذَ لَهُ»، «یا عَونَ مَن لاعَونَ لَهُ»، «یا حِصنَ مَن لا حِصنَ لَهُ»[7]. چقدر …

پیوند اساس دین با عاشورا و بقای اسلام به برکت آن

اساس دین با عاشورا پیوند خورده و به برکت عاشورا هم باقی مانده است. اگر فداکاری بزرگِ حسین‌بن‌علی علیه‌السلام نمی‌بود ـ که این فداکاری، وجدان تاریخ را به‌کلی متوجه و بیدار کرد ـ در همان قرن اول یا نیمۀ قرن دوم هجری، بساط اسلام به‌کلی برچیده می‌شد. (72/3/26) فداکاری حسین‌بن‌علی در عاشورا و در حادثۀ کربلا، یکی از فداکاری‌های بزرگ در راه دین بود، و با خصوصیاتی که داشت، بالاترین نوع فداکاری و دشوارترین نوع فداکاری. انتخاب زمان، که کِی فداکاری خواهیم کرد؟ و کجا؟ کدام صحنه؟ این خیلی مهم است. حسین‌بن‌علی …

بی‌مانندی روز عاشورا با اختناق و غربت مطلق مبارزان

..آن کربلا با همۀ کربلاهای دیگر از زمین تا آسمان متفاوت است، با شهادت امیرالمؤمنین از زمین تا آسمان، با شهادت امام حسن از زمین تا آسمان، با همۀ شهادت‌های دیگر همین‌طور. که فرمودند: «لا یَومَ کَیَومِکَ یا اَباعَبدِاللهِ»[9] هیچ روزی مثل روز عاشورا و روز حادثۀ کربلا وجود نداشته است. اختناق مطلق، غربت مطلق برای مبارزان؛ و بااینکه همۀ مسائل بر سر یک نفر دور می‌زند، تمام ذخیره‌های ایمان حقیقی در آن روز به کمک آن یک نفر می‌شتابند و در فداکاری با او سهیم می‌شوند؛ که خود آن حضرت در شب عاشورا فرمود که من بهترین اصحابی که دیده‌ام شما هستید، و باوفاترین و نیکوعمل‌ترین خویشاوندانی که …

تقسیم مردم به دو گروه و ارزش‌گذاری واقعی آنان به‌عنوان درس عاشورا

یکی [دیگر] از درس‌های مهم عاشورا، این است که مردم را تقسیم کرد به دو گروه و دو دسته درمقابل یکدیگر. به برکت حادثۀ عاشورا، یک ارزش‌گذاری و تقویمِ[15] واقعی برای مردم انجام گرفت در آن روزگار و این درس بزرگی شد.

بزرگ شدن نام امام حسین (ع) و حفظ حادثهٔ کربلا در تاریخ به دست خدا

نام امام حسین علیه‌السلام را خدا بزرگ کرده است، حادثۀ کربلا را خدا در تاریخ نگه داشته است. اینکه می‌گویم ما بزرگ نگه‌داریم، معنایش این نیست که ما این کار را داریم می‌کنیم؛ نه. این حادثه عظیم‌تر از آن است که حوادث گوناگون دنیا بتواند آن را کم‌رنگ کند و از بین ببرد. (79/1/26)

تفاوت دوستان آگاه و ناآگاه به نقشهٔ نبرد در عاشورا

این نقشه است که به ما یاد می‌دهد رویمان را کدام طرف بکنیم، کجا خطرناک‌تر است، کجا واجب‌تر است، کجا دشمن کمین کرده، کجا برای ما نقطه‌ضعف است که اگر نپوشانیم، دشمن خواهد پوشاند؛ تا چشم به این نقشه نداشته باشیم، جنگ درست ممکن نیست. در عاشورای حسینی، نقشه دست بعضی‌ها بود، دست بعضی‌ها نبود. دوستان را می‌گویم، دشمنان که دشمن بودند، یک دریای عمیق دشمنی با لُجّه‌های[3] خطرناک و مهیب. اما در بین جمع دوستان، یک عده نقشه دستشان بود و حسین‌بن‌علی را در لحظۀ حساس دریافتند، یک عده، بغل دست حسین هم نشسته بودند، نقشه دستشان نبود، اشتباه کردند...اینهایی که در دامان آل پیغمبر بزرگ شده بودند، اما نقشه عوضی دستشان بود، نمی‌دانستند آن سرزمینی که باید از آن دفاع بشود و آن نقطه‌ای که باید برایش فداکاری بشود، کجاست. نشستند در مدینه، به امید اینکه چهارتا مسئله بگویند، اسلام مجسم را، قرآن ناطق را، حسین فاطمه را تنها گذاشتند. بعضی‌ها حتی تا خود کربلا آمدند، از حسین‌بن‌علی دفاع هم کردند، اما آن آخرها که رسید، آمدند گفتند که یابن‌رسول‌الله! ما تا آنجایی که می‌شد از تو دفاع …

صحنهٔ کامل زندگی اسلامی انسان با همهٔ ابعاد معنوی، اخلاقی و اجتماعی

عاشورا یک صحنۀ کامل از زندگی اسلامی یک انسان است. در عاشورا همۀ ارکان اسلامی برای زندگی یک انسان و ابعاد معنوی و اخلاقی و اجتماعی [او] جلوه‌گری می‌کند. در عاشورا دفاع هست، حمله هست، خشم هست، عشق هست؛ در عاشورا موعظه و تبلیغ و نصیحت هست، ترساندن و تهدید هست، همبستگی هست، ایثار هست، جهاد هست، شهادت هست، رسالت هست، توحید هست؛ همه‌چیز در عاشورا هست، راز و نیاز با خدا هم هست. ما وقتی‌که عاشورا را به‌عنوان یک درس مطرح می‌کنیم، نمی‌شود که این بُعد را ندیده بگیریم. دعا از همۀ انسان‌ها زیباست، مخصوصاً از انسانی به عظمت امام حسین، آن‌هم در شرایطی به عظمت شرایط روز عاشورا. دعا علامت ضعف …

جنگ حق و باطل بودن عاشورا در نگاه امام حسین (ع)

امام حسین علیه‌السلام در بعضی از دعاها، درک خودش از واقعه را روشن می‌کند و بیان می‌کند. معلوم است که به نظر حسین‌بن‌علی، قضیۀ عاشورا جنگ حق و باطل است؛ مسئله این است و جز این نیست؛ پس درس عاشورا برای همۀ مردم مسلمان دنیا و کسانی که امام حسین را قبول دارند این است، جنگ حق با باطل تا آنجایی که امام حسین رفت. ..این درک حسین‌بن‌علی از موقعیت [است].

ماجرای عرفانی بودن عاشورا با بافت معنویت و روح دعای عرفه در کنار حماسه

… و توسل همراه است. از وقت خروج از مکه که فرمود: «مَن کانَ فینا باذِلًا مُهجَتَهُ مُوَطِّناً عَلیٰ لِقاءِ اللهِ نَفسَهُ فَلیَرحَل مَعَنا»[9]، با دعا و توسل و وعدۀ لقای الهی و همان روحیۀ دعای عرفه شروع می‌شود، تا گودال قتلگاه و «رِضاً بِقَضائِکَ» در لحظۀ آخر؛ یعنی خود ماجرای عاشورا هم یک ماجرای عرفانی است. جنگ است، کشتن و کشته‌شدن است، حماسه است ـ و حماسه‌های عاشورا، فصل فوق‌العاده درخشانی است ـ اما وقتی شما به بافت اصلی این حادثۀ حماسی نگاه می‌کنید، می‌بینید که عرفان است، معنویت است، تضرع و روح دعای عرفه است. پس آن وجه شخصیت امام حسین علیه‌السلام هم باید به عظمت این وجه جهاد و شهادت و با همان اوج و عروج، مورد توجه قرار گیرد.

معنویت، عرفان و فنای فی‌الله راز عظمت و ماندگاری عاشورا

حال نکته‌ای که می‌خواهم عرض کنم اینجاست؛ شاید بشود قاطعاً گفت که همین معنویت و عرفان و توسل و فنای فی‌الله و محو در معشوق و ندیدن خود درمقابل ارادۀ ذات مقدس ربوبی است که ماجرای عاشورا را هم این‌طور باعظمت و پُرشکوه و ماندگار کرده است. به‌عبارت‌دیگر، این جانب اول، یعنی جانب جهاد و شهادت، آفریده و مخلوق آن جانب دوم است، یعنی همان روح عرفانی و معنوی. خیلی‌ها مؤمنند و می‌روند مجاهدت می‌کنند، به شهادت هم می‌رسند ـ شهادت است، هیچ‌چیزی کم ندارد ـ اما یک شهادت هم هست که بیش از روح ایمان، از یک دل سوزان، از یک روح مشتعل و بی‌تاب در راه خدا و در محبت پروردگار و غرقه در ذات و صفات الهی، سرچشمه می‌گیرد. این‌گونه …

یادآوری حادثهٔ عاشورا با ابعاد بی‌شمار و برکات فراوان آن

بیان ماجرای عاشورا، فقط بیان یک خاطره نیست. بلکه بیان حادثه‌ای است که دارای ابعاد بی‌شمار است. پس یادآوری این خاطره، درحقیقت مقوله‌ای است که می‌تواند به برکات فراوان و بی‌شماری منتهی شود.

ضرورت انتقال پیام عاشورا برای احیای دین حقیقی

… در کربلا در غربت بر زمین ریخته شد، اما بزرگ‌ترین مسئولیتی که بر عهدۀ امام سجاد علیه‌الصلاة‌والسلام و زینب کبری سلماا‌الله‌علیها قرار گرفت، از همان لحظۀ اول، این بود که این پیام را روی دست بگیرند و آن را به سرتاسر دنیای اسلام، به شکل‌های گوناگون، منتقل کنند. این حرکت برای احیای دین حقیقی و دین حسین‌بن‌علی و آن هدفی که امام حسین برای آن شهید شد، یک امر ضروری و لازم بود. البته اجر الهی برای امام حسین محفوظ بود، می‌توانستند [قیام] او را در بوتۀ سکوت بگذارند، اما چرا امام سجاد علیه‌السلام تا سی سال بعد، تا آخر عمر، در هر مناسبتی، نام حسین، خون حسین، و شهادت اباعبدالله را مطرح کردند، و آن را به یاد مردم آوردند؟ بعضی خیال می‌کنند …

بقای یاد عاشورا در گرو تلاش بازماندگان امام حسین (ع)

… می‌بُرد. اگر می‌توانست که این بُقعه را خراب کند، این قبر را با خاک یکسان بکند، آنجا کشت و زرع بکند و گاوآهن بیندازد و آنجا یک مزرعه‌ای بشود، مزرعه برای یک صاحبی باشد و هرکسی هم می‌آید، ببیند یک مزرعه است و اصلاً قضیه به‌کلی منتفی بشود، می‌کرد و دیدید که نشد. (52/11/12) در چنین فضایی، مگر ممکن بود قضیۀ عاشورا ـ که با این عظمت در بیابانی در گوشه‌ای از دنیای اسلام اتفاق افتاده ـ با این تپش و نشاط باقی بماند؟ یقیناً بدون آن تلاش‌، از بین می‌رفت. (68/6/29) راه حسین‌بن‌علی و خون او، عَلَم و پرچم حرکت عظیم امت اسلام به‌سوی هدف‌های اسلامی است؛ این پرچم باید سرپا بماند. (83/4/16) و آنچه این یاد را زنده کرد، تلاش بازماندگان حسین‌بن‌علی علیه‌السلام بود.

گسترش و ماندگاری روزافزون موج حادثهٔ کربلا برخلاف روال طبیعی

… مادی، هیچ‌وقت نمی‌توانند اصالت‌ها را دفن کنند. اگر مردم، ضعیف و بی‌عرضه باشند و جلو چشم آنها اخفا و کتمانی انجام گیرد، چوب بی‌حمیّتی[13] و بی‌همتی خودشان را خواهند خورد، لکن خدای متعال، انسان‌هایی را برمی‌انگیزد که خواهند توانست از آن اصالت‌ها استفاده کنند. از وقتی‌که حادثۀ کربلا اتفاق افتاد، تا آن زمانی که مردم، گروه‌گروه برای زیارت رفتند، این دایره همین‌طور وسیع شد. به‌خلاف وضع طبیعی عالم، که شما وقتی سنگی را در آب می‌اندازید، امواجی ایجاد می‌کند ـ یک دایره در محیط خودش به‌وجود می‌آورد ـ اما هرچه می‌گذرد، این دایره همین‌طور کم‌رنگ‌تر می‌شود، در این حادثه، عکس این اتفاق افتاده است، یعنی هرچه این دایره وسیع‌تر شده، موجش بلندتر، نمایان‌تر، ماندگارتر، زاینده‌تر، و جوشنده‌تر شده است.

یاد عطش امام حسین (ع)، ابزار واقعی مبارزهٔ امام سجاد (ع)

… ذبح کند، می‌ایستادند، خب شخصیت حضرت، شخصیت بسیار والا و ارجمندی بود، رو می‌کردند به این قصاب ـ مردم هم متوجه می‌شدند که امام چه می‌خواهد بگوید ـ سؤال می‌کردند که آیا به این گوسفند آب دادی یا نه؟ بعد از آنکه آن شخص جواب می‌داد که دادم یا نه، بعد می‌گفت: بله! من فراموش نمی‌کنم که پدرم حسین را، در کربلا، با لب تشنه شهید کردند.[2] این حادثۀ عطش امام حسین علیه‌الصلاة‌والسلام و آن چیزهایی که آن بزرگوار به چشم خودش در کربلا دیده بود، دست‌مایه و ابزار واقعی مبارزۀ امام سجاد بود. (67/6/4)

لزوم ماندن حادثه در تاریخ برای درس‌گرفتن نسل‌ها

… کردند. این مبارزه‌ها در شکل‌ها و قالب‌های مختلفی بود و به دوره‌های مختلفی تقسیم می‌شد؛ دورۀ اول مربوط است به بعد از حادثۀ عاشورا، که مبارزۀ امام سجاد با تبلیغات تند، با خطبه‌های آتشین، با افشاگری دربارۀ حادثۀ عاشورا در مجامع دولتیِ سرشار از ظلم و اختناق بود. (65/4/27) حادثۀ عاشورا حادثه‌ای بود که اتفاق افتاد تا تاریخ و نسل‌های آینده و همۀ مسلمین تا آخرالزمان از آن درس بگیرند. در [مباحث] قبلی عرض کردم، حادثۀ کربلا و قیام حسین‌بن‌علی علیه‌السلام برای این بود که راهی را که باید در آن شرایط بروند، درمقابل مسلمان‌ها بگذارد و به آنها ارائه بدهد. پس اگر [بخواهد] این حادثه، مفید و مؤثر واقع بشود، باید در تاریخ بماند؛ نباید کهنه و فراموش بشود؛..و این‌هم خودش یک درس است، حوادثی که روشنگر ذهن‌ها و دل‌های مردم است، نباید فراموش بشود...تمام حوادث بزرگی که پیامی برای مردم دارند، همین‌طور است. (66/6/20)

اوج غربت و مظلومیت اهل‌بیت (ع) در حادثهٔ کربلا

… به‌صورتی که اطلاع دارید پیش آمد؛ آن حضرت در پاسخ فشار برای قبول بیعت، از مدینه به مکه رفتند، بعد که در مکه تصمیم بر ترور آن حضرت گرفتند، و از کوفه هم دعوت انجام گرفت، امام حسین علیه‌السلام راه افتادند به‌طرف کوفه، تا در کربلا که آن حادثۀ بزرگ اتفاق افتاد. اوج غربت و مظلومیت اهل‌بیت در حادثۀ کربلا بود. یعنی تا آن روز خاندان پیغمبر به این اندازه مورد فشار قساوت‌آمیز دشمنان خودشان قرار نگرفته بودند. اینکه فرزندان پیغمبر را و خانوادۀ پیغمبر را با آن شدت و خشونت و قساوت، با عطش، در آن بیابان قتل‌عام کنند، مردانشان را همه را بکُشند، زن‌هایشان را به اسارت بگیرند، شهر به شهر ببرند، یک چیز عجیبی بود، یک حادثۀ فوق‌العاده و غیر قابل تصوری بود برای همۀ مردم مسلمان در آن روزگار. (67/6/4)