رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فرزند امام سجاد (ع) و قیام او در کوفه علیه حکومت بنی‌امیه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم افتتاحیه‌ کنگره جهانى حضرت رضا (علیه‌السلام) در مشهد— ۱۳۶۵/۰۴/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۳۶۹
۱۳۶۵۱۳۶۹

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۳۳ پاراگراف)

دفاع از زید در برابر اهانت‌ها و تشویق او به قیام از سوی امام صادق

… آن حضرت به دست بیاید؛ بنده در آن مورد هم ساعتهاى متوالى و جدا جدا زیاد بحث کرده‌ام؛ اجمالاً زندگى آن حضرت یک زندگى‌اى است که در آن مبارزه واضح‌تر است، منتها مبارزه‌ى حادّ مسلّحانه نه. زیدبن‌على، برادر حضرت به امام باقر مراجعه میکند، حضرت میگویند قیام نکن؛ دیده شده که بعضى به جناب زید اهانت میکنند که ایشان حرف امام را ــ که گفته بودند قیام نکن ــ گوش نکرد، [درحالی‌که] امام باقر که فرمودند قیام نکن، او گوش کرد و قیام نکرد؛ با امام صادق که مشورت کرد، امام نفرمودند قیام نکن، امام او را تشویق کردند که قیام بکن، و خود امام صادق وقتى‌که دیگر زید شهید شده بود، آرزو کردند که اى کاش من جزو کسانى بودم که با او بودند؛ بنابراین جناب زید به‌هیچ‌وجه نباید مورد این بى‌توجّهى و بى‌لطفى قرار بگیرد. [امام] قیام مسلّحانه را قبول نمیکردند و قبول نکردند، امّا مبارزه‌ى سیاسى حاد واضح است یعنى به‌نظر میرسد این مبارزه، مبارزه‌اى است که میشود آن را فهمید؛ کسی دوران امام سجّاد را نگاه کند، مبارزه را احساس نمیکند، درحالی‌که در زندگى امام باقر این احساس میشود.

ستم تاریخ‌نگاران به او با وجود ستایش پیامبر و ائمه

یا روشن‌تر بگویم؛ امام حسن در ردیف زیدبن‌علی درمی‌آمد برای مردم شیعۀ امروز، که یکی از گناهان بزرگ نویسندگان و گویندگان تاریخ آل محمد، خیانت به این گوهر درخشان اهل‌بیت است. زید‌بن‌علی بن الحسین صلوات‌الله‌علیه شهیدی که پیغمبر از شهادت او خبر داده است و از او نام برده است و ائمه از او اسم بردند، امیرالمؤمنین و ائمۀ بعد از زید و امام هشتم و دیگران همه از او تعریف و تمجید کردند، امروز در بین آن‌کسانی‌که اسمشان را شنیده‌اند و نامشان را می‌برند و می‌گویند، به‌عنوان یک آدمی [است] که بیخودی خروج کرد، قیام کرد، بی‌جا یک کاری انجام داد، یک حرکتی انجام داد، بعد هم کشته شد، خدا رحمتش کند، خدا از سر تقصیراتش بگذرد. به گفتۀ مرحوم علامۀ آل‌یاسین رضوان‌الله‌علیه..امام حسن می‌شد همان کشتۀ بی‌مصرفی که مردمِ خودش او را کشتند. همچنانی‌که معاویه دلش می‌خواست این کار را بکند، و وادار کرد عده‌ای را که به امام حمله کنند، و مکرر هم به حضرت حمله کردند و ترور کردند، که البته سوءقصدها …

اطاعت از منع امام باقر (ع)، تشویق امام صادق (ع) به قیام او و نادرستی اهانت به او

… مخصوص زمان امام باقر بود، یعنی خصوصیت آن زمان و اقتضای آن زمان این بود؛ لذا زید که برادر آن حضرت بود، آمد پیش امام باقر و اجازه خواست که برود و دست به شمشیر ببرد و علیه دستگاه و حکومت قیام کند، امام علیه‌السلام به او اجازه ندادند، او هم گوش کرد و قیام نکرد. (67/6/25) و آنکه دیده شده که بعضی به جناب زید اهانت می‌کنند که ایشان حرف امام را که گفته بودند قیام نکن، گوش نکرد، نه، امام باقر فرمودند قیام نکن و او گوش کرد و قیام نکرد. با امام صادق که مشورت کرد، امام نفرمودند قیام نکن، امام تشویق کردند او را که قیام بکن؛ و وقتی شهید شده بود، خود امام صادق آرزو کردند که ای‌کاش من جزو کسانی بودم که با زید بودم. بنابراین جناب زید به‌هیچ‌وجه نباید مورد این بی‌توجهی و بی‌لطفی قرار بگیرد. (65/4/28) آن حضرت در زمان خودشان، مبارزۀ اعتقادی و فکری، و شدیدتر از همه، مبارزۀ سیاسی می‌کردند، [اما] این‌طور نبود که مبارزۀ مسلحانه را در زمان خودشان جایز بشمارند؛ چون می‌دانستند اگر دست به شمشیر ببرند، همین عدۀ معدودی که آن حضرت آنها را آماده کرده برای …

قیام برای حکومت آل محمد (ص) و حق‌بودن حکومتش به گفتهٔ امام رضا (ع)

… صاف کند که امام تصور نکند که این برادرش جزو تشکیلات مأمون عباسی شده؛ لذا این‌طوری با امام حرف می‌زند. امام فوراً جلوی او را گرفتند و گفتند: «لا تَقِس اَخی زَیداً اِلَی زَیدِبنِ عَلِیٍّ» تو برادر من زید را به عمویم زید قیاس نکن، او کسی بود و این کس دیگری است. عموی من زید برای خاطر حکومت آل محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله قیام کرد و اگر چنانچه به حکومت می‌رسید به وعدۀ خود وفا می‌کرد؛ یعنی حکومتش حق بود، حکومتش حکومت قانون بود، شاید در رأس حکومت، امام صادق علیه‌السلام را قرار می‌داد؛ اما برادر من این‌طور نبود، برادر من یک آدم اوباشی بود، یک آدم بیخود و جاه‌طلبی بود.

ستایش پیامبر اکرم (ص) از او و برابری شهدای همراهش با شهدای بدر و احد

یکی زیدبن‌علی بن الحسین است. او یکی از این بزرگوارها و از رجال عالی‌قدر عالم اسلام است. پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در چند روایت از زیدبن‌علی نام آورده. در یک روایت، پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله خطاب می‌کند به امام حسین علیه‌السلام و می‌فرماید: از صُلب تو و از نسل تو مردی بیرون خواهد آمد به نام زید؛ او حبیب من است از اهل‌بیتم، در میان دودمان من، حبیب من، محبوب من اوست؛ این یک روایت.[14] در یک روایت دیگر پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید: از فرزندان حسین کسی به نام زید خروج خواهد کرد و کسانی که با او کشته بشوند و به شهادت برسند، مانند شهدای بدر و اُحدند و در روز قیامت زودتر از دیگر شهیدان به بهشت وارد می‌شوند.[15] این‌هم یک روایت دیگر است که موجود است.

شهرت پیش‌گویی شهادت او در خاندان پیامبر مانند شهادت امام حسین (ع)

مسئلۀ شهادت زید علیه‌السلام در خاندان پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مثل شهادت امام حسین علیه‌السلام یک مطلب معروفی بود؛ همچنان که همۀ خاندان پیغمبر علیهم‌السلام می‌دانستند که حسین‌بن‌علی علیه‌السلام شهید خواهد شد و رسالت تاریخی او کشته‌شدن به این صورت است که پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله خبر داده بودند، همین‌طور [اینکه] یک «زید»نامی هم از فرزندان امام سجاد علیه‌السلام شهید خواهد شد، یک قضیۀ معروف و مشهوری بود و همه در خاندان پیغمبر می‌دانستند. وقتی‌که خداوند متعال زید علیه‌السلام را به امام سجاد علیه‌السلام داد و این فرزند متولد شد، امام سجاد علیه‌السلام خودشان می‌فرمایند: من قرآن را باز کردم ـ خواسته بودند همین‌طور یک تفألی راجع‌به این بچه، به قرآن بزنند که قرآن دربارۀ این بچه چه می‌گوید، نه‌اینکه …

محبت پیامبر به زید بن حارثه به سبب هم‌نامی با زید شهید

… این بزرگوار خیلی ظلم شده، می‌خواهم بدانید که به چه چهره‌های موجّهی از تاریخ اسلام، چه ستم‌هایی رفته و بدانید که چرا این ظلم را کرده‌اند که زید علیه‌السلام همیشه در طول تاریخ از نظرها ساقط شده؛ می‌خواهیم زید را بشناسیم. این روایت دیگر را هم از پیغمبر بشنوید؛ پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به زیدبن‌حارثه ـ که فرزندش اُسامه همان فرماندۀ جوانی است که در احتضار پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مأمور بود لشکر را بردارد برود به جنگ روم، برود به‌طرف روم شرقی ـ می‌فرمود: «من تو را دوست می‌دارم ای زید! به‌خاطر اینکه همنامی با زیدی که از نسل حسین خواهد آمد و در راه خدا شهید خواهد شد»؛ این‌هم یک روایت دیگر از پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله.

گریهٔ امام باقر (ع) از پیش‌بینی شهادتش و یقین خاندان پیامبر و خود او به آن

به‌هرحال زید علیه‌السلام با این مقدمات در خاندان پیغمبر به دنیا آمد؛ جوانی است در حدود سنینِ عمریِ برادرزاده‌اش یعنی امام صادق علیه‌السلام. در زمانی که امام باقر علیه‌السلام ـ برادر بزرگ و بزرگوارش ـ در دنیا بود، گاهی که دربارۀ زید صحبت می‌شد، امام باقر علیه‌السلام گاهی چشمش پر از اشک می‌شد و می‌گفت گویا می‌بینم که او را کشته‌اند و بر دار آویخته‌اند و در کُناسۀ کوفه همۀ مردم بدنش را دارند می‌بینند. این جنبۀ عاطفی قضیه است. این روایات نشان می‌دهد که برای خاندان پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مسلّم است که این جوان، آخر شهید خواهد شد و خودش هم می‌دانست.

اهانت علنی نظام فاسد اموی به اسلام و مقدسات، زمینهٔ تصمیم او به قیام

… علیه‌السلام از بنی‌هاشم در آنجا هست، وقت را مغتنم شمرد که یک‌قدری به او نیش بزند و بنا کرد توهین‌هایی‌کردن؛ ازجمله توهین‌هایی که در روایات آمده، این است که به امام باقر علیه‌السلام برادر زید توهین کرد، چون امام باقر علیه‌السلام معارض با هشام است. در اینجا زید ناراحت شد، احساس کرد که دیگر وقت سکوت تمام شده، نوبت به یک عمل حاد رسیده. چرا؟ برای خاطر یک کلمه حرف فقط؟ نه! چون دید که وضع نظام فاسدی که بنی‌امیه در رأس این نظام دارند بهره‌برداری شخصی و خصوصی می‌کنند و اِعمال قدرت می‌کنند، به جایی رسیده که اینها دیگر اِبایی ندارند که علناً نسبت به آیین اسلام ـ آن آیینی که وجود زید و امثال زید برای زنده‌کردن آن است، نسبت به یک‌چنین آیین مقدس انسانی اصیلی ـ اهانت کنند و مقدسات را به بازی بگیرند، و حتی برای کسی مثل زید هم ارزشی قائل نباشند که در حضور او ملاحظه کنند. این هتاکی این را نشان می‌داد. زید خیلی متغیر شد، از آن مجلس بلند شد.[18] بعدها به بعضی دوستانش گفت: اگر من یک نفر همراه خودم داشتم، قیام می‌کردم، دیگر ساکت نمی‌نشستم.[19]

سخن او دربارهٔ خواری قوم ترسنده از شمشیر و عزمش به قیام در عراق

در یک جملۀ دیگری، زید علیه‌السلام یک کلمۀ خالده[20] گفته که مثل کلمات ائمۀ معصومین علیهم‌السلام است تقریباً؛ جمله این است: «اِنَّهُ لَمْ یَکرَه قَوْمٌ قَطُّ حَرَّ السَّیفِ اِلّا ذَلّوا»[21] گفت: هیچ مردمی از گرمی شمشیر و از تیزی شمشیر نترسیدند، مگر آنکه ذلیل شدند. هر جمعیتی که از تیزی شمشیر ترسید، به ذلت افتاد، خوار شد، زبون شد. تا کِی دیگر من بنشینم اینجا و هشام بنا کند به مقدسات و به قرآن اهانت‌کردن و ظلم‌کردن! زید این جمله را گفت و آمد عازماً بر خروج؛ تصمیم گرفت که دیگر حرکت کند و مشغول مقدمات کار شد. در این خلال، یک عده‌ای از مردم می‌رفتند اطراف زید و او را می‌پذیرفتند و با او بیعت می‌کردند. زید از حجاز به عراق آمد، چون احساس کرد که در عراق بهتر می‌شود این کار را سامان داد، فکر می‌کرد دوستانِ پدر و …

شهادت با تیری ناگهانی در کوفه هنگام ظهور آثار پیشرفت قیامش

… در یک روایت امام می‌گویند: «آن‌کسانی‌که با زید شهید بشوند، مثل کسانی هستند که با علی‌بن‌ابی‌طالب شهید شده‌اند.»[23] البته نهضت زید طولی هم نکشید؛ یعنی در یک مدت کوتاهی زید قلع‌و‌قمع شد؛ یک واقعه‌ای برایش اتفاق افتاد که تفصیل این واقعه را نمی‌خواهم عرض کنم. زید علیه‌السلام و یارانش به مسجد کوفه وارد شدند و شهر را هم تقریباً گرفتند. ناگهان یک غفلتی انجام گرفت و یک تیری به پیشانی زید خورد و زید به زمین افتاد و در میدان جنگ شهید شد.[24] که اگر این تیر نمی‌خورد به پیشانی زید، یعنی یک‌چنین اتفاق ناگهانی پیش نمی‌آمد، آثار پیشرفت در کارشان ظاهر شده بود و به گمان قوی، کوفه و بصره و عراق را در حملۀ اول می‌گرفت. کارشان به‌هرحال کارِ نپخته‌ای نبود در ابتدای کار، اما خب یک اتفاقی افتاد و این تصادفات در زندگی برای همه‌کس و در همۀ زمان‌ها پیش می‌آید. غرض این است که امام صادق علیه‌السلام زید را، هم قبل از اینکه کشته بشود، و هم بعد از آنکه کشته شد، با کلمات خیلی موجز و جالب و عمیقی تأیید می‌کرد.

ترحم امام صادق (ع) بر او و سودمندی‌اش برای ترویج دین و احیای قرآن

در یک روایت ـ که این مربوط به بعد از کشته‌شدن زید است ـ امام صادق علیه‌السلام فرمودند که «رَحِمَ اللهُ عَمّی زَیداً»[25] خدا عموی من زید را رحمت کند، «اِنَّ عَمّی کانَ رَجُلاً لِدُنیانا وَ آخِرَتِنا» او بود که هم برای دین ما و هم برای دنیای ما نافع بود. برای دین ما نافع بود، به این معنی که دین را ترویج می‌کرد، قرآن را زنده می‌کرد، دشمنان قرآن را از بین می‌برد؛ این نفع او است برای دین. برای دنیای امام صادق علیه‌السلام هم زید نافع است، برای خاطر اینکه وضع گروه امام صادق علیه‌السلام در زمان خلفای بنی‌امیه وضع خفقان است، وضع فشار است، دائماً در محدودیت هستند، دائماً اصحابش در خطر کشته‌شدن و اعدامند؛ و زید علیه‌السلام که قیام کرد، قیام زید برای …

هم‌پایه‌بودن شهادتش با شهیدان رکاب پیامبر و ائمه و جهادش در راه خدا

یک جملۀ دیگر از امام صادق این است که می‌فرماید: «مَضیَ وَ اللهِ عَمّی شَهیداً کَشُهَداءَ استُشهِدوا مَعَ رَسولِ‌اللهِ وَ عَلِیٍّ وَ الحَسَنِ وَ الحُسَینِ» به‌خدا قسم عمویم زید شهید است، مثل شهدایی که در رکاب پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله جنگیدند و شهید شدند؛ مثل علی و مثل حسن و مثل حسین علیهم‌السلام. در یک روایت امام هشتم علیه‌السلام می‌فرماید: زید در راه خدا جهاد کرد. این قضاوت‌ها را می‌خواهم بدانید. در یک روایت امام صادق علیه‌السلام نسبت به زید مرثیه‌خوانی می‌کند، عزا و ماتم او را ذکر می‌کند[26] و در عزایش مردم را می‌گریاند، که این را هم یک اشاره‌ای خواهم کرد که به چه مناسبتی بوده. در این زمینه البته روایات زیاد است.

امر به معروف، نهی از منکر و خون‌خواهی شهدای کربلا، انگیزهٔ قیام او

اما دربارۀ انگیزۀ [قیام] زید؛ در یکی از خُطَبی که زید بیان کرده، انگیزۀ خودش را امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر و انتقام خون شهدای کربلا معرفی می‌کند.[27] که عین همان انگیزه‌ای است که امام حسین صلوات‌الله‌علیه داشت: «اُریدُ اَن آمُرَ بِالمَعروفِ وَ اَنهَی عَنِ المُنکَرِ وَ اَسیرَ بِسیرَةِ جَدّی وَ اَبی عَلَیهِمُ‌السَّلام»[28] یعنی عین همان انگیزه‌ای که امام حسین علیه‌السلام برای قیام خود معیّن کرد، زید علیه‌السلام هم برای حرکت خود و قیام خود معیّن کرد.

اصلاح امت، انگیزهٔ قیام او و آمادگی‌اش برای سوخته‌شدن در این راه

در یک‌جا هم انگیزۀ خودش را اصلاح امت معرفی می‌کند و می‌گوید من قیامم برای اصلاح امت است، عیناً باز همان انگیزۀ قیام امام حسین علیه‌السلام که فرمود: «إِنَّمَا خَرَجتُ اُریدُ الاِصلاحِ فی اُمَّةِ جَدّی»، اینجا هم زید می‌گوید: «لَوَدِدتُ اَنّی اُحرِقتُ بِالنّارِ ثُمَّ اُحرِقتُ بِالنّارِ وَ اَنَّ اللهَ اَصلَحَ لِهذِهِ الاُمَّةِ اَمرَها»[29] یعنی دوست می‌دارم که مرا به آتش بسوزانند، دوباره به آتش بسوزانند و برای من به این قیمت تمام بشود که اصلاح امر این امت و کار امت به سامان برسد و از این وضع نابسامان و ناهنجار بیرون بیاید. ..یک جای دیگر آمده که امام صادق علیه‌السلام امور خاندان آن کسانی را که با زید شهید شده بودند به عهده گرفت و زندگی آنها را اداره می‌کرد.

رد ادعای امامت‌خواهی او و اعتقادش به امامت امام صادق (ع)

… جاها زُراره، بعضی جاها مؤمن‌الطاق ـ با زید مباحثه می‌کند و به زید می‌گوید که تو خروجت و قیامت مثلاً بیجاست و ادعا می‌کند که چون امام قیام نکرده و خروج نکرده، بنابراین تو حق نداشتی قیام کنی و خروج کنی، از این حرف‌ها! بین آن شخص و زید مذاکره‌ای درگیر می‌شود. در بعضی روایات، ظاهر روایت این است که کأنّه زید علیه‌السلام ادعای امامت می‌کرد و این راوی به زید می‌گوید که تو امام نیستی و برادرت امام باقر علیه‌السلام و پس از او برادرزاده‌ات امام صادق علیه‌السلام امام است. به‌حسب این روایت، زید این حرف را از او قبول نمی‌کند و ادعای امامت می‌کند؛ که حالا غیر از آن استنباطی که از روایت داریم، بنده شواهد نقلی فراوانی دارم که این دروغ است و زیدبن‌علی معتقد به امامت امام جعفر صادق علیه‌السلام بوده که نمونه‌اش را قبلاً عرض کرده‌ام و نمونه‌های دیگری هم دارد.

ضعف متن روایت مذمت او و شیعه‌بودنش نسبت به امام صادق (ع) بنا بر روایات معارض

بنابراین، این روایت، روایتی است که ازلحاظ متن بسیار ضعیف است و هیچ قابل قبول نیست و اگر سندش هم سند درستی باشد، نهایت کاری که با این روایت بشود کرد، این است که بگوییم ما منظور از این روایت را نمی‌فهمیم، اما قبولش [هم] نمی‌توانیم بکنیم؛ اگر رد نکنیم این روایت را و به دیوار نزنیم، همین اندازه است که بگوییم ما نخواهیم توانست این را قبول کنیم؛ مضمون این روایت به این شکلی که هست، اصلاً قابل قبول نیست، هم از نظر سایر روایاتی که با این معارض است و نشان می‌دهد که زید مرد بسیار بااعتقادی بوده و بسیار با امام صادق علیه‌السلام روابطش خوب بوده و خیلی علاقه‌مند بوده و جزو شیعیان امام صادق علیه‌السلام است و هم از جهت متنش که متن بسیار مضطربی[32] است. (51/11/26)

حقانیت مبارزه‌اش و شکست او بر اثر تنها گذاشتنش از سوی مردم

… است جهان به پذیرش آن در آینده، اما تلاش می‌خواهد، فعالیت می‌خواهد، عده‌ای باید پای آن صبر کنند، عده‌ای باید برای به کرسی نشاندن آن خون دل بخورند. ماجرای زیدبن‌علی به ما این درس را می‌دهد، این درس را نمی‌دهد که حق محکوم به زوال است، چرا اشتباه می‌کنند؟ زیدبن‌علی حرفش حق بوده مسلّم، امام صادق صلوات‌الله‌علیه هم امضا کرده بود مبارزۀ زیدبن‌علی را با دستگاه هُشام‌بن‌عبدالملک، آن مبارزۀ عجیب را اجازه داده بودند به او، تاریخ ناطق به‌این‌معناست. این بزرگوار هم رفت، کارها را هم خوب روبه‌راه کرد، منتها یک عده مردم بهانه‌جویِ نادانِ ناآگاه یا مغرضِ تحت تأثیر تبلیغات سوء دشمنِ بیدار، در لحظۀ لازم او را مخذول[10] کردند و تنها گذاشتند. این درس را ما از آن ماجرا یاد می‌گیریم که حرف اگر حق باشد، حتی به حقانیت حرف زیدبن‌علی، باز اگر پیروانش، طرف‌دارانش او را تنها گذاشتند، اگر در راه او و در پای او کوشش و مجاهدت نکردند، شکست می‌خورند، اگر مجاهدت کردند، پیش می‌روند. همۀ حرف‌های عالم همین‌طور است. شما چقدر در دنیا افراد را، ایده‌ها را، مکتب‌ها را سراغ دارید که پیروانش، دوستانش بر اثر کوشش، مجاهدت، آن مکتب را به کُرسی نشاندند؟ چطور حرف‌های باطل، حرف‌های ناحق، حرف‌های برخلاف سنت عالم و طبیعتِ انسان، بر اثر کوشش و مجاهدت به …

رخصت ندادن امام باقر (ع) به برادرش زید برای قیام

… رویاروی اجتناب می‌ورزد؛ دست به شمشیر نمی‌بَرد و دست‌هایی را هم که عجولانه و چپ‌روانه قبضۀ شمشیر را فشرده، برمی‌گشاید و آنها را به تیزبینی و موقع‌شناسی بیشتر وادار می‌سازد و شمشیر زبان را نیز تاآنجاکه ضرورت عمل بنیادین ایجاب نکرده است، در نیام می‌گذارد. به برادرش زید که در تنگنای غلیانِ[29] احساسات، از تاب رفته و به جان آمده است، رخصت خروج (قیام) نمی‌دهد. در ارتباطات معمولی زندگی و در رابطه با عناصر ناآزموده، بیشترین تکیه را بر فعالیت‌های فرهنگی و فکری می‌کند؛ کاری که درعینِ‌حال، هم شالوده‌ریزی ایدئولوژیک است و هم تقیۀ سیاسی؛ لیکن ـ همان‌طورکه در اشارت‌های کوتاه پیشین دانسته شد ـ این تاکتیک حکیمانه هرگز موجب …

تحریف چهرهٔ زید تا ضد آن و منفور بودنش نزد بسیاری از شیعیان

… است و یکی از نقاطی که تحریف فراوانی شده، همین‌جاست؛ که دائماً نقل کرده‌اند که امام صادق علیه‌السلام نسبت به زید چه گفت، نسبت به محمدبن‌عبدالله چه گفت، نسبت به طباطبا چه گفت و ازاین‌قبیل. وقتی انسان، حقیقت را می‌بیند، بی‌اختیار اشک تأثر از چشمش سرازیر می‌شود. وقتی انسان می‌بیند که امام صادق علیه‌السلام دربارۀ زید چه فرموده و آن را با آنچه در ذهن مردم است ـ که زید از نظر یک عدۀ زیادی از شیعۀ اثنی‌عشری یک شخصیت منفوری است ـ مقایسه می‌کند، تأسف عمیق و اندوه فراوانی در دلش سایه‌افکن می‌شود، که چرا باید یک حقیقت تا سرحدّ ضدّ خودش تحریف شود. اینها به‌هرحال موضوعات مورد بحث ماست. (51/11/18)

نیاز قیام زید در کوفه به پول و جهاد بودن کمک یک زن به او

… و غیرذلک می‌ساختند؛ اما گفتیم تا یک صورت درگیری در اینها نباشد، جهاد نیست. بعضی‌ها هم هستند که خرج می‌کنند، که این جهاد است. در جاهایی، امام صادق علیه‌السلام احتیاج به پول دارد. زید‌بن‌علی بن الحسین می‌خواهد برود به کوفه خروج کند، احتیاج به پول دارد. یک نفر زن، دستش را می‌کُند در این چارقدی که به سرش بسته، گره باز می‌کند، یک دینار طلا درمی‌آورد، می‌دهد به زیدبن‌علی و می‌گوید: «آقا! این برای شما. بروید خرج کنید»؛ این جهاد است. آن صدهاهزار دیناری که داده شده بود برای اینکه فقرای شام ـ پایتخت عبدالملک ـ اطعام شوند، فقرای مدینه اطعام شوند، آن البته انفاق بود ـ نمی‌گویم هیچ چیزی نبود ـ اما جهاد نبود. اما این یک درهم یا یک دینار، جهاد است؛ اینها باهم قاطی نشود.

قیام و شهادت او در کوفه و گریهٔ امام صادق (ع) بر او

… باقر علیه‌الصلاة‌والسلام نه. در زمان امام باقر هنوز زمینه آمادۀ برای قیام مسلحانه نبود، خیلی مشکل بود. لذا [گفته شد که] زیدبن‌علی برادر امام باقر آمد خدمت آن حضرت، عرض کرد که من می‌خواهم بروم قیام کنم، حضرت او را منع کردند، گفتند نه. او هم گوش کرد و نرفت. زمان امام صادق زیدبن‌علی رفت قیام کرد. بعد از آنکه زید به شهادت رسید در کوفه، یک نفر از یاران او آمد خدمت امام صادق و جریان شهادت او را گفت. حضرت گریه کردند و بعد فرمودند که آیا تو با زید بودی؟ در جنگ شرکت داشتی؟ گفت بله. فرمودند که آیا در این جنگ کسی از دشمنان را به قتل رساندی؟ گفت بله. فرمود ای‌کاش در ثواب این کارت، من هم با تو شریک بودم[7]. همین‌طور در باب محمدبن‌عبدالله و ابراهیم‌بن‌عبدالله که حضرت کمک‌های زیادی کردند.[8] بااینکه ذهن آنها صددرصد …

تمایز او از زید برادر امام رضا (ع) و شمارش از شهدای بزرگ اسلام

امام هشتم صلوات‌الله‌علیه یک برادری داشت به نام زید. یادتان باشد که این زیدی که می‌گویم، برادر امام هشتم است و چند ده سال بعد از زید معروف، زیدبن‌علی علیه‌السلام به دنیا آمده؛ این غیر از آن زید است. ما دوتا زید داریم ـ تکرار می‌کنم که در ذهنتان باهم مخلوط نشود ـ یک زید، فرزند امام سجاد علیه‌السلام است که بنده اسم این بزرگوار را که می‌آورم حتماً با «علیه‌السلام» توأم می‌کنم و از شهدای بزرگ اسلام محسوب می‌شود و در دورۀ بنی‌امیه و زمان امام باقر و امام صادق علیهماالسلام است؛ اینجا منظور او نیست. این زیدی که می‌گویم، برادر امام هشتم است و چندین سال بعد از آن زید بوده. اوایل خیلی هم افراطی و داغ بود و در یکی از نهضت‌های شیعه ـ در نهضت ابن‌طباطبا و ابوالسّرایا ـ عضو حساسی بود و افراطی‌بودنش به جایی رسید که رفت بصره را فتح کرد. …

پرسش از انگیزهٔ قیام او و نظر امام صادق (ع) دربارهٔ آن

حالا می‌خواهیم بدانیم؛ اولاً انگیزۀ زید از این قیام چه بوده؟ چرا قیام کرد؟ ثانیاً نظر امام صادق علیه‌السلام که معاصر با قیام بوده است، نسبت به این قیام چیست؟

مضمون روایت مورد نقد در انکار امامت برادرزاده‌اش از سوی او

این روایت[30] این‌طوری است که گویا زید مدعی امامت است؛ از جملۀ حرف‌هایی که در این روایت به زید نسبت داده شده، این است که زید به این مرد گفت چگونه پسر برادر من امام است، درحالی‌که اگر برادرزادۀ من امام بود، من که نزدیک به این خاندان هستم، باید می‌فهمیدم؛ تو که دور هستی فهمیدی، من که نزدیکم، نفهمیدم! منی که فرزند امام سجاد هستم و پدرم ـ امام سجاد ـ مرا روی زانوی خود می‌نشاند، لقمه را به دست خود در دهان من می‌گذاشت، اگر لقمه گرم بود، آن را سرد می‌کرد که دهانم آزرده نشود، او چطور حاضر شد من بروم به جهنم و نگفت به من که بعد از خودش فرزندش باقر و پس از او …

رد روایت مذمت او به سبب لازمهٔ جانب‌داری بی‌دلیل امام از فرزندش

… است که در شرع مقدس اسلام و در زندگی ائمه علیهم‌السلام در دنیا و آخرت، یک پارتی‌بازی قوی‌ای وجود دارد. امام نسبت به فرزند خودش ـ که زید علیه‌السلام باشد ـ به قول ما مشهدی‌ها روپایی می‌کند، یعنی جانب‌داری می‌کند؛ جانب‌داری بی‌جهت و بی‌دلیل را می‌گویند روپایی! امام جانب‌داری بی‌جهت و بی‌دلیل می‌کند و حق را به او نمی‌گوید تا اگر او با حق مخالفت کرد، گناهکار نباشد، اما نسبت به مؤمن‌الطاق این جانب‌داری بی‌جهت و بی‌دلیل وجود ندارد و حق را به او می‌گویند که اگر هم مخالفت کرد و به جهنم رفت، به جهنم رفته باشد! خب این حرفی است که در اسلام اصلاً قابل قبول نیست. انسان‌ها همه در عرض هم و درمقابل خدا برابرند؛ آن کسی به خدا نزدیک‌تر است، که عبادت او، بندگی او، اطاعت او بیشتر باشد. معنی ندارد فرزند امام به‌صِرف اینکه از خاندان امام است، ازطرف امام، مورد یک جانب‌داری‌ای قرار بگیرد، بعد هم خدا در قیامت آن را امضا کند. این …

رد نسبت جهل به امام زمانش در روایت مورد نقد

‌علاوه‌بر این، حالا امام سجاد علیه‌السلام به فرزندش زید نگفت، اما زید خودش هم نمی‌فهمید؟ بالاخره به عقیدۀ شیعه، یک امامی لازم است یا نه؟ این امام کیست؟ زید یعنی قاصر بود، یعنی جاهل و نادان بود؟! آن‌هم این‌قدر که امام صادق و امام باقر علیهماالسلام را نشناسد! یقیناً این‌طور که نبوده. خب اگر بشناسد و درعین‌حال نگرود، اینکه قاصر دیگر نیست، مقصر است ـ می‌خواهد امام سجاد علیه‌السلام گفته باشد یا نگفته باشد ـ و جایش در جهنم است.

شهادت در کوفه به دست یوسف بن عمر ثقفی

… خوشش مى‌‌آمد؛ این ‌‌قدر او احمق بود؛ با اینکه خب میدانست که خیّاط دارد دروغ میگوید؛ خب، مثلاً براى او دو متر پارچه کافى است؛ پارچه‌‌ی سه مترى را عرضه میکند به خیّاط، خیّاط میگوید: گمان نمیکنم [کافى باشد]، باید زحمت بکشم تا دربیاورم براى شما. او لذّت میبرد! او همان کسى است که زیدبن‌‌على (علیه الصّلاة و السّلام) را در کوفه به شهادت رساند. سالها یک چنین کسى را مسلّط بر جان و مال و عِرض مردم گذاشته بودند، چون وابسته‌‌ى به رأس قدرت بود؛ نه یک اصل و نسب درستى، نه یک سواد درستى، نه یک فهم درستى. اینها آفت است؛ اینها بزرگ‌‌ترین آفتها است براى یک نظام.

شهادت به دست یوسف‌بن‌عمر ثقفی در کوفه

… می‌آمد.[9] این‌قدر این احمق بود! بااینکه خب می‌دانست که این دارد دروغ می‌گوید، خب برای او مثلاً دو متر پارچه کافی است. پارچۀ سه متری را عرضه می‌کند به خیاط، خیاط می‌گوید گمان نمی‌کنم، باید زحمت بکشم تا دربیاورم برای شما. این لذت می‌بُرد. چیزها نقل کردند؛ این همان کسی است که زیدبن‌علی علیه‌الصلاةوالسلام را به شهادت رساند در کوفه.[10] سال‌ها مسلطِ بر جان و مال و عِرض[11] مردم، یک‌چنین کسی را گذاشته بودند. نه یک اصل و نسب درستی، نه یک سواد درستی، نه یک فهم درستی؛ چون وابستۀ به رأس قدرت بود. اینها آفت است! اینها بزرگ‌ترین آفت‌هاست برای یک نظام.

انتقام‌کشی بنی‌عباس از بنی‌امیه به نام خون زید بن علی

… ازبین‌رفتن دستگاه حکومت بنی‌امیه، تلاش یاران امام صادق بود که البته بنی‌عباس به ناحق از آن بهره‌برداری کردند. (62/5/14) مورّخ در تاریخ می‌نویسد که در خراسان، کسانی که برای بنی‌عباس شمشیر می‌زدند تا اواخر کار خیال می‌کردند که برای آل علی دارند شمشیر می‌زنند. (53/8/19) عموی منصور، عبدالله‌بن‌علی عباسی، رفت شام و گفت تنِ پوسیدۀ هشام‌بن‌عبدالملک را از گور بکشید بیرون. کشیدند. گفت همان‌طوری‌که هشام‌بن‌عبدالملک، زیدبن‌علی را به دار کشید و جسدش را آتش زد، من می‌خواهم انتقام بگیرم. جسد هشام را به دار کشید و آتش زد، به‌عنوان انتقام از خون زیدبن‌علی بن الحسین علیه‌السلام. هرجا اینها از بنی‌امیه کسی را پیدا کردند، به‌عنوان انتقام خون امام حسین و زیدبن‌علی و یحیی‌بن‌زید کشتند. تمام اُمرا و خوانین خراسان را که در زمان بنی‌امیه در ماجرای یحیی‌بن‌زید دست داشتند،[1] فرماندهان بنی‌عباس دستور گرفتند که اینها را بگیرند و بکُشند و از آنها انتقام بگیرند. (53/7/17) حسن‌بن‌قَحطَبه[2] ـ برادر حمیدبن‌قَحطَبۀ معروف ـ جلاد دستگاه بنی‌عباس، …