رفتن به محتوای اصلی

رذایل اخلاقی

نام‌های دیگر: رذائل اخلاقی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

صفات ناپسند نفسانی و لزوم دوری از آن‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در جلسه نهم تفسیر سوره بقره— ۱۳۷۰/۰۸/۰۱

سیر زمانی

از ۱۳۷۰ تا ۱۴۰۳
۱۳۷۰۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

طعنه‌زن به این و آن [نباش]. طعنه‌زنی غیر از عیب‌جویی است. کارهای افراد را طعنه میزند، یک چیزی را در یک کسی مستمسک قرار میدهد. می‌بینیم دیگر این روزها طعنه زدن به این و آن متأسّفانه رایج است بخصوص در این مطبوعات و روزنامه‌ها و مانند اینها. یک کسی یک حرفی زده که مثلاً یک‌ خرده‌ای به نظر مبالغه‌آمیز می‌آید؛ این را به یک شکلی، [مثلاً] مسخره‌آمیز تیتر کنند در روزنامه و بزرگ کنند. «طعّان» این است.

شاهدها (۱۸ پاراگراف)

تفاوت طعنه‌زنی با عیب‌جویی و رواج آن در این روزها

طعنه‌زن به این و آن [نباش]. طعنه‌زنی غیر از عیب‌جویی است. کارهای افراد را طعنه میزند، یک چیزی را در یک کسی مستمسک قرار میدهد. می‌بینیم دیگر این روزها طعنه زدن به این و آن متأسّفانه رایج است بخصوص در این مطبوعات و روزنامه‌ها و مانند اینها. یک کسی یک حرفی زده که مثلاً یک‌ خرده‌ای به نظر مبالغه‌آمیز می‌آید؛ این را به یک شکلی، [مثلاً] مسخره‌آمیز تیتر کنند در روزنامه و بزرگ کنند. «طعّان» این است.

ابتلای بشریت امروز و جامعهٔ ما به حسد، بخل، سوءظن و خودخواهی

… ارتباط با خدا، مهم‌ترین مسئله عدالت است، عدالت اجتماعی است. پیغمبران بعد از توحید، به هیچ چیز به قدر عدالت دعوت نکردند. ما در زمینه‌ی عدالت اجتماعی مشکلاتی داریم، راه‌حلّش در قرآن است. در زمینه‌ی شخصی خودمان، احوال شخصی خودمان دچار امراض اخلاقی و روحی هستیم؛ نه‌فقط ما، همه‌ی بشریّت امروز دچار این امراض روحانی و اخلاقی و معنوی هستند؛ دچار حسدند، دچار بخلند، دچار سوءظنّند، دچار تنبلی‌اند، دچار هواپرستی‌اند، دچار خودخواهی‌اند، دچار ترجیح منافع خود بر منافع جمعند؛ اینها هست؛ اینها در بین ما هم هست؛ ما هم جامعه‌ی اسلامی هستیم. در یک جاهایی پیشرفتهایی هم کرده‌ایم امّا در عین حال از این بیماری‌ها هم داریم؛ علاجش در قرآن است. اگر تلاوت قرآن درست انجام بگیرد ــ که حالا مختصری یک اشاره‌ای خواهم کرد ــ تلاوت انجام بگیرد و استماع انجام بگیرد، این امراض برطرف …

بداخلاقی نقصی بزرگ که ایمان و عمل صالح را خراب و ناقص می‌کند

… شکایت میکنند، نامه مینویسند به من که مثلاً فرض کنید همسر ما طلبه‌ی خوبی هم هست، درس‌خوان هم هست، [امّا] بداخلاق است، در خانه بداخلاقی میکند؛ یا همسر ما پاسدار است که خب یک پاسدار بودن خصوصیّت مثبتی است دیگر، مجاهد فی‌سبیل‌ﷲ است، امّا در خانه اخلاقش بد است؛ خب، این خیلی نقص بزرگی است. این بداخلاقی، آن کاری را که شما با ایمانتان، با عمل صالحتان انجام میدهید خراب میکند، ناقص میکند. خوش‌اخلاقی خیلی نعمت بزرگ و حسنه‌ی بزرگی است.

حسد، حرص، بدخواهی و کبر، اسباب شر و سرچشمهٔ فجایع تاریخی

… و دوستان عزیز! من و شما مخاطبان این دستوریم؛ این مجاهدت، بر عهده‌ی ماست؛ واقعاً تأثیر گناهی که از ما سر میزند، با گناهی که از یک انسان معمولی - که در جامعه مسئولیتی ندارد - سر میزند، تفاوت میکند. باید هم نسبت به گناه قلبی و هم گناههای شخصی، خیلی مراقب باشیم. گناه اسباب شرّ، «حسد»، «حرص» - حرص به دنیا، حرص به جمع مال، افزون‌خواهی دنیوی - «بدخواهی نسبت به دیگران» - بددلی، بدخواهی، سوءظن - «نخوت و کبر» - خودبرتربینی، دیگران را کوچک دانستن، تحقیر کردن، مردم را حقیر شمردن - است. این شروری که در عالم به وجود می‌آید، از همین چیزها به وجود می‌آید. در انسانهایی، نخوت آنها، کبر آنها، حرص آنها، حسد آنها، بخل آنها و شهوت‌خواهیشان، آنها را به حرکاتی وادار میکند که تأثیر عمیق این حرکات در آغاز راه، خیلی به نظر نمیرسد، لیکن به‌تدریج که پیش میرود، به فاجعه‌های انسانی و تاریخی تبدیل میشود، که میماند. وقتی این فجایع بزرگ تاریخی را نگاه میکنیم و به طرف سرچشمه‌ی این مفاسد میگردیم، میرسیم به چنین خصوصیاتی که در یک انسان و در یک شخص وجود دارد؛ افزون‌خواهی، حرص، بخل و شهوتی در یک انسان و در یک مجموعه‌ی انسانی وجود دارد، که منشأ همه‌ی ابعاد این فاجعه‌ی بزرگ شده است. «ریاکاری» و نقطه‌ی مقابل آن، «بیمبالاتی، پرده‌دری» هم از اسباب شرّ است. اینها چیزهایی است که انسان باید دلش را از آنها خالی کند.

حسد و حرص و دروغ منشأ بخش مهمی از ناروایی‌ها در هر جامعه

این [این روایت بخشی از] یک مجموعه‌‌ وصایایی است از نبیّ‌ّ اکرم (صلّی‌ الله ‌علیه ‌و‌ آله ‌‌و ‌سلّم)‌ به امیرالمؤمنین که یک قسمتی‌ از آن را اینجا ذکر کرده‌اند؛ [یا علی!] از سه خصلت منفی بزرگ تو را نهی میکنم، که اگر دقّت کنیم می‌بینیم بخش مهمّی از ناملایمات و ناروایی‌ها در میان مردم ناشی از همین سه خصلت است [و این] مخصوص مسلمانها هم نیست و در هر جامعه‌ای که یک چنین خصوصیّاتی باشد، مایه‌ی وجود ناروایی‌های بسیاری در آن جامعه خواهد شد:

خصلت‌های زشت عامل گمراهی بیش از گناهان

یکی گناه است که وسیله گمراه شدن میگردد و یکی هم خصلتهای ناپسند است. خصلتهای زشت، بیشتر از گناهان فعلی به گمراهی انسان میانجامد. اگر ما در هر کار و هر حرف و هر عقیده‌ای، خودپرست و خودرأی باشیم، همدیگر را تخطئه کنیم و بگوییم «فقط من درست فهمیدم و من درست عمل میکنم»، آن گاه به هیچ مشورت واستدلال و منطقی اعتنا نکنیم و به هیچ حرف حقّی گوش نسپاریم؛ اگر حسد در وجود ما چنان ریشه دوانیده باشد …

برطرف کردن رذائل روح به‌عنوان منطقهٔ دوم هدایت وحی

منطقه‌ی دوم: منطقه‌ی روح انسانی است که به آن اخلاق میگوئیم. روان انسان دچار آلودگیها و تیرگیها و زشتیها و کج‌رویهایی میشود که از خصوصیات وجود انسان و زندگیی او سرچشمه میگیرد. فرضاً انسانها ممکن است دچار بخل بشوند و این بخل سعادت انسان را مختل میکند. اگر انسانها بخیل باشند، یعنی حاضر نباشند به یکدیگر خیر برسانند، این، زندگی انسان را تحت تأثیر قرار خواهد داد، یا اگر انسانها دچار حرص بشوند، یعنی میل به افزون طلبی خارج از حد هدایت شده …

حسد، کینه و آسایش‌طلبی، ریشهٔ بیعت‌نکردن برخی با امیرالمؤمنین (ع) و لزوم مراقبت از آن‌ها

… پدرش کسی است که رسول خدا او را آزاد کرده، [زیدبن‌حارثه] غلام پیغمبر بوده و پیغمبر او را خریده و آزاد کرده، به پسرخواندگی خودش قبولش کرده، بعد هم دخترعمۀ خودش را داده به او. این‌که خویشاوند امیرالمؤمنین و پیغمبر هم است؛ بیعت نمی‌کند، چرا بیعت نمی‌کند؟ اگر می‌خواهید علت بیعت‌نکردن اینها را درست درک کنید، باید برگردید به آن روحیات و خصلت‌هایی که بزرگ و کوچک و عابد و زاهد و آدم عادی معمولی نمی‌شناسد. وقتی این خصلت‌های بد گریبان کسی را گرفت، انسان را می‌کشاند گاهی تا جهنم؛ انسان باید در خودش مواظب این خصلت‌ها باشد. حالت حسد، حالت کینۀ پدر و مادری، دشمنی‌ها و مخالفت‌های دیرین خانوادگی، حالت آرامش و آسایش‌طلبی. می‌گوید من اوضاع که آرام شد بیعت می‌کنم. چرا؟ خب، تو هم یکی مثل بقیۀ مردم، بیعت کن دیگر. وقتی شناختی علی را، وقتی فهمیدی حق با علی است، چرا دنبال آرامش و آسایش و راحتی می‌گردی؟ زندگی این است! زندگی این است که انسان، هدفی را، معشوق و محبوبی را، ایدۀ شریف و …

پناه بردن به خدا از حرص، خشم، حسد و تعصب ناحق در دعای هشتم

امام سجاد علیه‌الصلاة‌والسلام این دعا را با این زبان بیان کرده‌اند: «اَللّهُمَّ اِنّی اَعوذُ بِکَ مِن هَیَجانِ الحِرصِ، وَ سَورَةِ الغَضَبِ [وَ غَلَبَةِ الحَسَدِ، وَ ضَعفِ الصَّبرِ، وَ قِلَّةِ القَناعَةِ]»[1] افزایش حرص، شدت خشم، غلبۀ حسد، ضعف صبر، کمی قناعت، «شَکاسَةِ الخُلُقِ» بداخلاقی، «اِلحاحِ الشَّهوَةِ» شهوترانی زیاد، «مَلَکَةِ الحَمِیَّةِ» تعصب‌های ناحق و جانب‌داری‌های به ناحق، «اِستِصغارِ المَعصِیَةِ، وَ استِکبارِ الطّاعَةِ» گناه خود را کوچک‌دانستن، طاعت خود را بزرگ‌شمردن، «سوءِ الوِلایَةِ لِمَن تَحتَ اَیدینا» ادارۀ بدِ آن مجموعه‌ای که در اختیار ما و زیر دست ماست، «اَن نَعضُدَ ظالِماً، اَو نَخذُلَ مَلهوفاً» به ظالمی کمک‌کردن، بیچاره‌ای را یاری‌نرساندن.

بیماری‌های اخلاقی مانند حسد و حرص و دنیاطلبی، مانع بهره‌گیری از قرآن

… أمّا الّذین فی قلوبهم مرض فزادتهم رجسا الی رجسهم»؛[6] آن کسانی که در دلشان مرض هست، وقتی قرآن را میخوانند، بر آن پلیدی درونی آنها افزوده خواهد شد. این آیه‌ی قرآن یا سوره‌ی قرآن، پلیدی آنها را افزایش خواهد داد. این پلیدی چیست؟ این «فی قلوبهم مرض» چه مرضی است؟ این مرض یعنی همان بیماریهای اخلاقی. وقتی دچار حسدیم، وقتی دچار بدخواهی هستیم، وقتی دچار حرصیم، وقتی دچار دنیاطلبی هستیم، وقتی شهوات بر ما غلبه دارد، وقتی قدرت‌طلبیها بر ما غلبه دارد، وقتی حق‌کشی و ندیدن حق، کتمان حق بر روح ما، بر دل ما غلبه دارد، از قرآن استفاده نمیکنیم. ضد آنچه که باید قرآن به ما بدهد، از قرآن ضد آن را دریافت میکنیم. باید به خدا پناه برد. میبینید گاهی بعضی آیه‌ی قرآن را میخوانند برای کوبیدن اسلام! برای کوبیدن جمهوری اسلامی! برای نابود کردن فضائلی که جمهوری اسلامی در اختیار ما قرار داده است! باید پاکیزه با قرآن مواجه شد تا نور قرآن و تذکر قرآنی در دل ما بگیرد و بتوانیم …

زدودن حرص و کبر و خودپرستی و جبن با دعا

دستاورد چهارم دعا، خودسازی و رشد فضایل اخلاقی در انسان است. انسان با توجه به خدا و با حرف زدن با خدای متعال، فضایل اخلاقی را در خود تقویت میکند؛ این خاصیت قهری و طبیعی انس با پروردگار است؛ بنابراین دعا میشود پلکان عروج انسان به سمت کمالات. متقابلاً دعا رذایل اخلاقی را از انسان میزداید؛ حرص و کبر و خودپرستی و دشمنی با بندگان خدا و ضعف نفس و جبن و بیصبری را از انسان دور میکند.

آلودگی‌های شهوت، غضب، حرص و بخل مایهٔ گرفتاری انسان و تیرگی دنیا

شما خود را تطهیر و تزکیه کردید. اگر روزه درست و نماز عیدِ درست بجا آورده باشید - که البته آورده‌‌اید - این طهارت و این پاکیدامان و این پاکیزگی روح را قدر بدانید. آنچه یک انسان را نجات میدهد، همین پاکیزگی است. آنچه انسانها را گرفتار میکند، آلودگی است؛ آلودگیهای اخلاقی، آلودگیهای ناشی از شهوت و غضب ، آلودگیهای ناشی از حرص و بخل و دیگر ذمائم اخلاقی. انسانها و افرادی از بشر، با همین اخلاق پلید، دنیا را تیره و تار کرده، روی زمین را آلوده ساخته و نعمتهای خدا را کفران نموده‌‌اند.

لزوم دوری از دروغ، کینه، بی‌رحمی و تعرض به حقوق دیگران

… و شما ــ خودمان را موظّف بدانیم که اخلاق یک نفر را عوض کنیم و از بدى به سمت خوبى بکشانیم؛ آن یک نفر هم خود ما هستیم. کُلُّکُم راعٍ وَ کُلُّکُم مَسئولٌ عَن رَعِیَّتِه؛[4] همه‌ى شما مسئول هستید و اوّلین مسئولیّت، نسبت به شخص خود شما است. بر خودمان نظارت کنیم؛ از فساد اخلاق، از پستى، از دروغ‌گویى، از بدخواهى، از بددلى، از کینه‌ورزى، از بى‌رحمى، از تعرّض به حقوق دیگران، از جفاى در حقّ دیگران، از بى‌اعتنائى به حال مردم محتاجِ توجّه و مراقبت، و بقیّه‌ى اخلاقیّات فاسد، خودمان را دور نگه ‌داریم.

اختلاف، حرص، دنیاطلبی و ترس مایهٔ بدبختی جوامع

[اگر] ریشه‌یابى کنید بدبختى‌هاى انسانیّت را، برمیگردد به آلودگى نفسانى انسانها. آنجایى که ضعف هست و بدبختى هست، یا به خاطر اختلافات است یا به خاطر حرص و آز است یا به خاطر دنیاطلبى است یا به خاطر بددلى انسانها با یکدیگر است یا به خاطر ترس و اظهار ضعف و ترس از مرگ است، یا به خاطر میل و رغبت به شهوات و خوش‌گذرانى است؛ اینها مایه‌ى اصلى بدبختى‌هاى جوامع بشرى است. اینها را چگونه میشود برطرف کرد؟ با تهذیب اخلاقى، با تزکیه‌ى اخلاقى.

تغییر سخن حق برای خوشایند دیگران و خشمگین کردن خدا

… بندگان خدا، خدا را ناخشنود نکنی، این کار را بکن! سعی کن خدای متعال را به‌خاطر خشنودی زید و عمرو خشمگین نکنی! برای اینکه این خوشش بیاید، وظیفه را انجام ندهی! حرفی را که باید بزنی، نزنی! حرفی را که باید این‌طور بزنی، آن‌طور بزنی! به‌خاطر اینکه طرف، خوشش بیاید. ما مبتلا هستیم به این چیزها واقعاً! یک چیزی را به‌خاطر اینکه نکند طرفْ بدش بیاید، طور دیگر حرف می‌زنیم! در یک جمعی قرار می‌گیریم، از ما یک توقعی دارند، برای اینکه نبادا بدشان بیاید، ما یک‌طوری حرف می‌زنیم که آنها خوششان بیاید، درحالی‌که باید طور دیگری حرف بزنیم. خدا را خشمگین می‌کنیم، به‌خاطر رضای بندگان خدا! خیلی مهم است.

ناتوانی برخی اهل دعا و ذکر از ریشه‌کن کردن خودخواهی، بخل، حرص و حسد

… بگذارند، در زندگی انسان، تعیین‌کننده شوند و راه را عوض کنند؛ این مهم است. آنچه که آسیب‌پذیری را در این زمینه کم می‌کند، همان مسائل معنوی و اخلاقی و دعا و ذکر و توجه و تهذیب نفس و خودسازی، مبارزه‌کردن با هواهای خود و اخلاق فاسد در خود است؛ این خیلی مهم است. ای‌بسا کسانی که ازلحاظ توجه و ذکر و دعا، اهل این چیزها هم هستند، اما نتوانستند خُلقیات فاسد ـ خودخواهی، خودپسندی، بخل، حرص، حسد، بددلی، بدبینی، بدخواهی نسبت به این‌وآن ـ را در خودشان ریشه‌کن کنند، یا از تأثیر آنها در رفتارهای خودشان جلوگیری کنند.

آشکارشدن حقد و حسد و امراض قلبی پنهان در قیامت

… قیامت، روز محاسبه‌ی بیاغماض است؛ همه‌ی ما محاسبه میشویم. قیامت، روز بسته شدن زبان است. زبان‌بازیهایی که این‌جا میتوان کرد، آن‌جا دیگر نیست؛ «هذا یوم لا ینطقون و لا یؤذن لهم فیعتذرون». زبان، بسته میشود؛ آنگاه باطن و ملکات و اعضا و جوارح انسان حرف میزنند. اگر در دلمان حقد، حسد، بدبینی، بدخواهی، امراض گوناگون قلبی، کین‌ورزی نسبت به صالحان و شوق و عشق نسبت به گناهان پنهان کرده باشیم، آن‌جا همه آشکار میشود. قیامت، واقعه‌ی عجیبی است؛ «الیوم نختم علی افواههم و تکلّمنا ایدیهم و تشهد ارجلهم بما کانوا یکسبون».

پایین‌تر بودن کناره‌گیری و زودرنجی از شأن امیرالمؤمنین

… که باید به انسان‌سازی و فردسازی بپردازد، پرداخت. اینکه می‌گویند علی خانه‌نشین شد، دروغ است! علی یک روز هم خانه‌نشین نشد، یک روز هم از فعالیت اجتماعی دست نکشید؛ علی یک روز هم با جامعه‌اش، با انقلابش، با امتش ـ که امت او بود، چون امت پیغمبر بود ـ قهر نکرد. از کار کناره‌گرفتن، زودرنج‌بودن، دل‌نازک بودن، از حوادث و رویدادهای کوچک فوراً رنجیدن و زبان به داد و بیداد گشودن، از شأن علی پایین‌تر بود و علی دامانش به آن آلوده نشد. کار کرد.