یک جملهای را من نقل کنم از جُرج سارتُن؛ چون دیگران که میگویند، باورپذیرتر میشود تا خود ما بگوییم! از این جهت بنده [میگویم]، وَالّا عادت ندارم دائم حرف این و آن را از فرنگیها و غربیها نقل کنم. امّا این جُرج سارتُن -که تاریخ علم را نوشته که معروف است و ترجمه شده و چاپ شده و لابد همه دیدهاید- میگوید: دانشمندان ایرانی، بیشترین سهم و نقش را در این تمدّن داشتهاند و آنگاه که آثار فرزانگان ایرانی را از این مجموعه برداریم، زیباترین بخش آن را کنار گذاشتهایم؛ [او] مورّخ علم است. یک حرف دیگر هم -که این را من از حافظهام نقل میکنم، چون خیلی سابق دیدهام، نمیتوانم روی کلماتش دقّت کنم- مال پییر روسو است که او هم تاریخ علوم را نوشته و این هم سالها است به فارسی ترجمه شده است؛ در دست همه است. سالها پیش من این را دیدم؛ …
برتری دانشمندان ایرانی در رشتههای گوناگون علوم در قرنهای پس از اسلام
… روزی بزرگترین دانشمندان دنیا از آنِ او بودند و این امتیاز هم نه یک بار و دوبار، که قرنهای متمادی مربوط به او بود. در قرنهای بعد از اسلام، یعنی از قرن چهارم هجری به بعد، تا چند قرن - نمیخواهم به طور دقیق مرزبندی کنم؛ چون مرزهای قرون، محلّ اختلاف و خدشه است. اما اصلش مسلّم است - بزرگترین دانشمندان دنیا در رشتههای مختلف علوم - چه در رشته طبیعی، چه در رشته انسانی، چه در رشته نجوم و چه در ادبیات و فلسفه و ریاضی - ایرانی بودند و از میان آنها «فارابی»ها، «ابن سینا»ها، «فخر رازی»ها، محمّدبن زکرّیای رازی»ها، «خوارزمی»ها و «خیّام»ها و «فردوسی»ها و «سعدی»ها برخاستند. اینها گذشته ملت ماست.
برآمدن بیشتر نوابغ هزارهٔ اخیر مانند ابنسینا و رازی از ایران
ما عقبیم؛ خدا لعنت کند آن دستهاى خائنى را که از زمان قاجاریّه و اوج آن در زمان پهلوى، این استعدادهایى را که اشاره شد، در این کشور ضایع کردند، تعطیل کردند. ایران مرکز استعداد است؛ مال حالا هم نیست؛ مگر در تاریخ و در همهى تحوّلاتِ اوضاع و جریانات فلکى، اصلاً چند نفر آدم مثل ابنسینا ممکن است دربیاید؟ حالا اگر فرض کنیم در هر هزار سالى، ده نفر از اینها درمىآید، در این هزار سال آخر، اکثرش از ایران است؛ امثال ابنسیناها، فارابىها، خوارزمىها، محمّدبنزکریاى رازىها و از این قبیل که اینها پایهگذاران اساسى دانش بشرى هستند. و من از افراد متعدّدى شنیدهام که امروز هم در مراکز تحقیقى عالم، ایرانىها ــ چه دانشجوهاى ایرانى، چه محقّقین ایرانى ــ هر جا هستند، میدرخشند؛ این را افراد زیادى که آنجاها بودهاند، براى من گفتهاند. بعضىها تعداد خوبهایشان شاید بیشتر از ما است امّا برجسته …