… یک جور دیگر، امّا میتواند بیاید؛ هم مفاهیم اسلامی، هم مفاخر اسلامی و ایرانی. در کتابهای علمی، مفاخر ایرانی معرّفی بشوند. ما یک روزی سردمدار علم در همهی دنیا بودیم. من از افراد مطّلع شنیدم که گفتند تا چند سال قبل از این ــ مثلاً تا ده بیست سال یا سی سال پیش؛ حالا من دقیق نمیتوانم بگویم ــ کتاب قانون ابنسینا در مراکز علمی مهمّ اروپا مطرح بوده و ترجمه شده بود. آن زمان که به من گفتند، کتاب قانون که ابنسینا آن را عربی نوشته، به فارسی ترجمه نشده بود، [در حالی که] به زبانهای اروپایی، انگلیسی، فرانسه ترجمه شده بود. بعد البتّه ترجمه شد؛ یک مترجم[8] بسیار خوبی زحمت کشید و انصافاً ترجمهی بسیار عالیای از قانون تهیّه شده که بنده دارم. یعنی اینجوری است؛ ما مفاخر علمی را معرّفی کنیم به جوانهایمان، اکتشافات علمی اینها را معرّفی کنیم. در تاریخ علمی دنیا به وسیلهی ایرانیها …
ناشناخته ماندن فکر فلسفی ابنسینا در دانشگاهها در قیاس با کانت
… و پنجاه ساله باشید. به نظر من آن چشمانداز بلند مدت - حالا چه فرض کنیم که این بلند مدت، به قول شما پنجاه سال است، یا سی سال است، یا بیست سال است - باید گسترش گفتمان فلسفهی اسلامی در دنیا باشد؛ این را هدف قرار دهید. امروز مطلقاً اینجور نیست، بلکه بعکس است. یعنی امروز در ایران مثلاً در محیطهای دانشگاهی و علمی ما فلسفهی کانت بمراتب رائجتر و شناخته شدهتر است از فلسفهی بوعلی سینا. یعنی ابنسینای با این عظمت که همهی تاریخ بشر، از هزار سال پیش به این طرف، با اسم او درگیر است، در مجامع دانشگاهی ما حکمت و فکر فلسفیاش شناخته شده نیست به آن اندازهای که کتاب فکر فلسفىِ مثلاً کانت شناخته شده است. این یک مسئلهی مهمی است. ما باید عکس این را عمل کنیم. یعنی باید هدف را این قرار بدهیم که تفکر فلسفهی اسلامی - حالا با همان مشخصاتی که دارد؛ که خود این، جای بحث و گفتگو دارد که فلسفهی اسلامی چیست - در دنیا به عنوان گفتمان فلسفی شناخته شود، در دانشگاهها رواج …
ترجمهٔ دیرهنگام کتاب قانون به فارسی با وجود ترجمهٔ قرنها پیش آن به فرانسه
… که کتاب «قانون» ابنسینا که در پزشکی است، همین ده پانزده سال پیش - زمان ریاستجمهوری من - به فارسی ترجمه شد! بنده دنبال کردم؛ افرادی را مأمور کردم، بعد هم شنیدم یک مترجم خوشقلمِ بسیار خوش ذوق کُرد، این را به فارسی ترجمه کرده که امروز ترجمهی فارسیاش هست. تا آن وقت، قانون به زبان عربی نوشته شده بود - ابنسینا کتاب را به زبان عربی نوشته است - و به فارسی ترجمه نشده بود؛ در حالیکه چند صد سال قبل به زبان فرانسه ترجمه شده! یعنی آنها که این کتاب را لازم داشتند، بردهبودند و ترجمه کرده بودند. ببینید، مرجعیت علمی این است؛ مجبورند کتاب شما را ترجمه کنند یا زبان شما را یاد بگیرند. هدفتان را این قرار بدهید. همتتان را این قرار بدهید. همتتان را پیشرفت در زمینهی دانش و شکستن مرزهای علم …
پزشک صاحب «قانون» و در همان حال عالم دینی و عارف و فیلسوف
دین، طرفدار و مشوّق علم است. آن کسانی که علمای بزرگ هستند - به جز موارد بسیار معدودی - همه جزو علمای باللَّه اند. مثلاً ابنسینای پزشکی که کتاب «قانون»اش تا اندکی پیش - یعنی بعد از هزار سال - در اروپا به عنوان یک منبع در دانشگاهها مورد مراجعه بوده، یک عالم دینی است؛ آدمی است که در عرفان مینویسد، در فلسفه هم مینویسد. فارابی و دیگران هم همینطور بودند. البته، موارد بسیار معدودی هم وجود دارد که از این قبیل نبودند؛ یعنی عالم علوم طبیعی، عالم دین به حساب نمیآمده است. از این قبیل هم داریم؛ اما کم. بنابراین، علم و دین با هم پیش رفتند و دین به علم کمک کرده است. این یک حقیقت …
عالم دینی و به معنایی عارف در عین دانشمندی
یا خودِ ابنسیناى ما. خب ابنسینا یک عالِم دینى است؛ شفاى او، اشارات او؛ اصلاً یک عارف است به یک معنا؛ یا دیگران. همین «بیرونى» مثلاً فرض کنید. بیرونى یک عالِم دین است. البتّه در دانش، در ریاضى، در نجوم، در علوم متفرّق هم او دست توانایی دارد. بیرونى یکى از چهرههاى بزرگ دینى است. شیخ بهائى که دیگر یک آخوندِ به تمام معناى کامل است؛ اهل محراب و مانند اینها. زمان شیخ بهائى …
دانشمند برجستهٔ جهانی که عالم دینی هم بود
در کشور ما هزار سال علم و دین در کنار یکدیگر بودند. علمای بزرگ تاریخ ما -پزشکان بزرگ، منجّمین بزرگ، ریاضیدانهای بزرگ؛ آن کسانی که امروز نامشان و اکتشافاتشان هنوز در دنیا مطرح است- جزو علماءبالله بودند؛ جزو صاحبان دین و متفکّران دینی هم بودند. ابنسینایی که هنوز کتاب طبّ او در دنیا بهعنوان یک کتاب زندهی علمی مطرح است،[7] ابنسینایی که در این هزار سال در شئون مختلف بهعنوان یک چهرهی برجستهی تاریخ بشر در همهی صحنههای علمی دنیا مطرح بوده و هنوز هم مطرح است و در تاریخچهی علم در عالم، بعضی چیزها به نام او ثبت شده است، یک عالم دینی هم هست؛ همینطور محمّدبنزکریّای رازی، همینطور ابوریحان بیرونی، همینطور دیگر علما و دانشمندان و متفکّرین و مکتشفین و مخترعین دنیای اسلام. این وضع کشور ما و دنیای اسلام ما بود. تا وقتی دین حاکم بود، تا وقتی صحنهی زندگی مردم از دین و نفوذ معنوی دین بکلّی خالی نشده …
مطرح بودن کتابهای او در دنیا پس از هزار سال
… ببینید، ما وقتی که مثلاً نگاه میکنیم به خواجهنصیر یا ابنسینا یا محمّدبنزکریای رازی یا ملّاصدرا یا بقیّهی دانشمندان برجستهای که تا زمان ما در کشور بودند، این به ما نشان میدهد که سقف پرواز فکری و علمی ما خیلی بالا است و میتوانیم به آن جاها برسیم. بعد از هزار سال، هنوز کتابهای ابنسینا در دنیا مطرح است؛ این خیلی مسئلهی مهمّی است، این پدیدهی مهمّی است. ما توانایی نابغهسازی داریم؛ یعنی در بین جوانهای ما، نوابغی میتوانند به وجود بیایند. اینها فرصتهای انسانی و داشتههای انسانی ما است.
خلق برترین نظریهها در فلسفه، پزشکی و ریاضیات در همدان
من از دورهی اسلامىِ شهر همدان خبر دارم؛ از دورهی قبل از اسلام خبر درستی ندارم؛ یعنی هیچکس خبر ندارد. در دورهی اسلامی، همان وقتی که ابنسینا در این شهر برترین نظریات را در فلسفه و پزشکی و هندسه و ریاضیات و سایر علوم و فنون خلق میکرد و مینوشت و تعلیم میداد - من آن روز در جمع طلاب و فضلا و علمای همدانی این نکته را گفتم - در کتابهای فلسفی و اصولىِ ما از شخصی به نام «رجل همدانی» یاد میشود. این رجل همدانی نظریهی ردشدهیی دارد در باب کلىِ طبیعی؛ بحثی است در منطق و فلسفه، و در اصول هم به مناسبتی بحث میشود. ابنسینا وقتی به همدان میآید و با این مرد برخورد میکند، دربارهی او میگوید: «مردی بود بسیار مسن و دارای محسّنات بسیار». از سخنی که دربارهی …
اثر ماندگار ابنسینا با امکانات اندک زمان خود
… باید در حوزه انجام بگیرد؛ تخصّصى شدن از همین قبیل است؛ رشتهرشته کردن از همین قبیل است؛ امتحان از همین قبیل است؛ و کارهاى گوناگون اینجورى. نیایند بگویند که آقا! بزرگان ما همانجور درس خواندند، به آنجاها هم رسیدند. خب بزرگان ما ابزار و وسیلهاى نداشتند. اگر کسى مثل ابنسینا در دنیاى امروز با امکانات امروز درس میخواند، کارى میکرد که تا هزار سال دیگر دنیا مدیون او باشد؛ همچنان که در آن دوران ــ به حسب آن دوران ــ کارى کرد که هزار سال دنیا مدیون او شد. آنها امکانات نداشتند، همانجور زندگى کردند؛ امروز امکانات هست، امروز پیشرفتها هست، ما از پیشرفت که نباید فقط لامپ مهتابىاش را در اتاقمان بیاوریم؛ بایستی دنبال ابزار کار باشیم و این چیز بسیار حائز اهمّیّتى است. نمیشود از اینها گذشت. غرض، اینها چیزهایى است که …