… امّا اگر بیشتر از این میخواهی، باید بروی اندلس. اندلس آن روز دست مسلمانها بود. این تاریخ علم در اسلام [است]؛ آن اوّلی مربوط به ایران بود، این مربوط به اسلام [است]. یعنی یکچنین تاریخی ما داریم، یکچنین میراثی ما داریم؛ چه در محیط اسلامی، چه در محیط ایرانی. البتّه این را هم عرض بکنیم -حمل بر روحیّهی قومگرایی و ناسیونالیستی نشود- در بین کشورهای اسلامی قلّهی تولید فکر و تولید علم، باز هم ایران است؛ یعنی هیچجای دیگر ما نداریم شخصیّتهای بزرگی؛ مثلاً فرض کنید یک کسی مثل کِندی -که در بین فلاسفه یک نفر [است]- و از این قبیل، در ایران متعدّدند؛ یعنی اگر ما راجع به تاریخ علم اسلامی هم صحبت میکنیم، باز قلّهی آن مربوط به ایران است. این میراث ما است؛ این گذشتهی ما است؛ این تاریخ ما است.
شکوفایی علمی ایران در دورانی که اروپا از علم بیبهره بود
ثانیاً توجّه کنند به اینکه جریان علمی در کشور ما، در دورانی که در غرب و در اروپا خبری نبوده شکوفاییهایی داشته. در قرن هفتم هجری -چون ایشان از دانشمندان قرن هفتم است، یعنی ایشان اوائل قرن هشتم ظاهراً از دنیا رفته، یعنی جزو علمای قرن هفتم محسوب میشود- یعنی قرن سیزده و چهارده میلادی، شما ببینید در اروپا چه خبر بوده؟ چه کسانی بودند؟ یعنی در اروپا، نور علم تابیده نشده بود؛ آن وقت اینجور شخصیّتهای برجستهای در اینجا از قبیل خواجه نصیر و کاتبی -که یکی از اساتید او هم کاتبی است؛ کاتبی قزوینی، فیلسوف برجستهی بزرگ- و دیگران و همچنین امثال قطب شیرازی، در آن وقت هستند.
پیشگامی ایرانیان در فلسفه، فقه، حدیث و علوم طبیعی در دوران تاریکی اروپا
… فرهنگ غربی، روش غربی، نمودارهای تمدن غربی و پیشرفت فناوری غربی وارد کشور شد، بتدریج این مسئله جا افتاد؛ هم گفته شد و تأکید شد، هم در عمل اینجور معلوم شد که از ایرانی کاری برنمیآید. فراموش کردند که تاریخ ما، میراث گذشتهی ما سرشار از افتخارات علمی است. آن روزی که در دنیای غرب خبری نبود، آن روزی که آنجا اگر یک پیشرفت علمی به وجود میآمد، یک کشف علمی میشد، کاشف را به جرم جادوگری آتش میزدند، آن روزی که تاریکی علمىِ مطلق بر منطقهی اروپا حاکم بود - که در این زمینه حرفها هست - آن روز کشور ما پیشرو کشورهای اسلامی بوده. این پیشرفتها مال دنیای اسلام است، اما ایران پیشانی کشورهای اسلامی بود در پیشرفتهای گوناگون علمی؛ در فلسفه، در علوم عقلی، حتّی در علوم شرعی، در فقه، در حدیث. بیشترین کتابهای حدیث در آن دورهها - چه حدیث اهل سنت، چه حدیث شیعه - مال ایرانیهاست؛ نویسندگان ایرانی، محدثین ایرانی، فقهای ایرانی؛ آن وقت تا برسد به علوم طبیعی، در پزشکی، در داروسازی، در مهندسی، در ستارهشناسی و در بقیهی علوم. خب، این گذشتهی ماست؛ این نشاندهندهی وجود یک استعداد برتر و یک ذخیرهی استعدادىِ سرشار در این منطقهی از جغرافیای …
ناباوری نسل امروز به گذشتهٔ پرافتخار علمی ایران
… را که آدام مِتز معروف نوشته ــ آدام مِتز که مورّخ قرن چهارم است ــ اصلاً تمام محیط اسلامى، بازار علم دنیا است و نقطهى اصلىاش هم ایران است؛ یعنى همین اصفهان و رى و فارس و خراسان و هرات و مرو و مانند اینها؛ اینها مرکز علم دنیا است، اصلاً قلّهى علم دنیا است. این را متأسّفانه نسل امروز نمیداند. این ندانستن نه به معناى این است که همین را که من گفتم نمیداند؛ چرا این را خب بارها شنیده ــ همه در کتابها هم گفتهاند، همه جا گفتهاند ــ امّا باورش نیست؛ بىآنکه انکار کند به زبان، یک روح ناباورىاى در همهى نسلِ امروز و نسل قبل نسبت به گذشتهى ایران وجود دارد. یک حالت ناباورى دارند و علّت آن هم این است که تمدّن غرب و این تکنولوژى پُرسروصدا و مانند اینها آنچنان آمده فضا را پُر کرده که حتّى کسى جرئت نمیکند به شجرهنامهى خودش نگاه کند!
لزوم یادآوری گذشتهٔ علمی به نسل جدید در برنامههای رادیو
در مورد ایران البتّه نمیشده [این کار را] بکنند. در مورد ایران، خب اینهمه کتاب و اینهمه اثر علمى و این تاریخ مشعشع را کارى نمیتوانستند بکنند امّا اثر آن را از ذهنها زدودند. شما باید کارى کنید که این را برگردانید. البتّه حالا این مشاهیر جهان علم یک مقدارى تأمین میکند امّا حقّاً و انصافاً کافى نیست. من عقیدهام این است در همین برنامههایى که الان دارید، همین برنامه هاى شب و صبح[11] یا همان روزنه مثلاً فرض کنید، نه اینکه حالا مطلب مستقیمى نمیشود در آنجاها گفت راجع به این قضیّه، امّا واقعاً آقایان، خانمها بنشینید فکر کنید، ببینید چه تدبیرى میتوان اندیشید که کیفیّت بیان و القاء شما جورى باشد در هر یک از این برنامهها که بتوانید این گذشتهى علمى را به یاد نسل جدید بیاورید؛ واقعاً این اثر دارد در پیشرفت علمى ما. این نسل اگر بداند که استعداد دارد و گذشتهى آنچنانى دارد، جورى به آینده خواهد نگریست، امّا اگر تصوّر بکند که هر چه هست و نیست، دست اروپایىها است و همیشه باید ما دنبال آنها باشیم، جور دیگرى اثر خواهد گذاشت در پیشرفت …
دانشمندان برجستهٔ گذشته نشانهٔ بلندی سقف پرواز فکری و علمی کشور
… داریم که اینها تشنهی کار کردن هستند؛ اگر بتوانیم از اینها استفاده کنیم، بشناسیم اینها را، بتوانیم از نیروی اینها و از فکر اینها استفاده کنیم، دنیایی کار برای کشور به وجود میآید. جوانان تحصیلکرده، استعدادهای درخشان، تواناییهای علمی، ظرفیّت نابغهسازی؛ ببینید، ما وقتی که مثلاً نگاه میکنیم به خواجهنصیر یا ابنسینا یا محمّدبنزکریای رازی یا ملّاصدرا یا بقیّهی دانشمندان برجستهای که تا زمان ما در کشور بودند، این به ما نشان میدهد که سقف پرواز فکری و علمی ما خیلی بالا است و میتوانیم به آن جاها برسیم. بعد از هزار سال، هنوز کتابهای ابنسینا در دنیا مطرح است؛ این خیلی مسئلهی مهمّی است، این پدیدهی مهمّی است. ما توانایی نابغهسازی داریم؛ یعنی در بین جوانهای ما، نوابغی میتوانند به وجود بیایند. اینها فرصتهای انسانی و داشتههای انسانی ما است.
قرار داشتن دانشمندان ما در قلهٔ دانش دنیا در برههای از تاریخ
… حرکت بکنیم که در یک فاصلهی معقول زمانی -بنده چند سال قبل[6] گفتم پنجاه سال بعد- ایران در دنیا منبع علم محسوب بشود؛ یعنی اگر کسانی بخواهند به جدیدترین یافتههای علمی دست پیدا کنند، ناچار بشوند فارسی یاد بگیرند. این یک آیندهی ممکنی است؛ این را تعجّب نکنید. یک روزی در دنیا همین جوری بوده؛ دانشمندان ما یک روزی، در یک برههای از تاریخ، در قلّهی دانش دنیا قرار داشتند؛ کتابهای آنها در همهی دانشگاههای دنیا، در دانشگاههای غرب و دانشگاههای شرق -یعنی هند و چین و مانند اینها که آن وقت دانشی هم داشتند- مورد توجّه و مورد استناد قرار میگرفته. ما باید چشم به این افق [بدوزیم].
ریشهٔ هزارسالهٔ تربیت نخبگان در مدارس ایران با وجود غربی بودن شکل کنونی دانشگاه
… مدیران آیندهی کشور را تربیت میکنید. اگر خوب تربیت کردید -که انشاءالله همینجور است- آیندهی کشور، خوب اداره خواهد شد؛ اگر نتوانستیم خوب اداره کنیم، کوتاهی کردیم، طبعاً آیندهی کشور، تحت تأثیر همین کوتاهیها قرار خواهد گرفت؛ یعنی اهمّیّت دانشگاه این است. البتّه دانشگاه با شکل کنونی یک پدیدهی غربی است -این را همه میدانیم- لکن دانشگاه به معنای تربیتکنندهی نوابغ و نخبهها، بههیچوجه غربی نیست؛ در کشور ما ریشهی هزار ساله دارد. بله، به این شکل کنونی از غرب وارد شده لکن این کشور مدارسی داشته که در آن ابنسیناها، فارابیها، محمّدبنزکریای رازیها، خوارزمیها تربیت شدند؛ در همین کشور. این اسمهایی که ما میآوریم، اسمهای معروف است؛ هزاران نام غیرمعروف وجود دارد از پزشک، مهندس، مخترع، ادیب، فیلسوف، عارف که همه در این مملکت پرورش پیدا کردند.
استفادهٔ نادرست از آن از اواسط قاجار تا پهلوی هنگام شکوفایی علم در دنیا
… پهلوی هم تاریخهای روشنی دارد. من البتّه متأسّفم از اینکه باسوادهای ما و کتابخوانهای ما از تاریخ نزدیک به ما و معاصر ما -چه تاریخ دورهی قاجار، چه تاریخ دورهی پهلوی- کمتر اطّلاع دارند؛ اطّلاعاتشان خیلی محدود است، وسیع نیست؛ جزئیّات را غالباً مطّلع نیستند. از اواسط دورهی قاجار به این طرف تا زمان دورهی پهلوی -که دیگر آن نهایتش بود- دلایل خاصّی وجود داشت که از این میراث معنوی در هنگام شکوفایی علم در دنیا، استفادهی درستی نشد.
میراث علمی کمنظیر ایران در دانشهای بشری و الهی
… از اسلام هم برجستگیهائی در تاریخ کشور ما وجود دارد، اما بعد از اسلام این برجستگیها بمراتب بیشتر شده؛ از لحاظ علم، از لحاظ صنعت، از لحاظ مسائل فرهنگی، از لحاظ افتخارات گوناگون سیاسی، از لحاظ توسعهی کشور؛ چه توسعهی کیفی، چه توسعهی کمّی. این تاریخ ما است. میراث علمی ما در بخشهای مختلف دانش بشری و دانشهای الهی، میراث کمنظیری است. واقعاً کمتر کشوری در همین مناطق آسیا و تمدنهای کهن - در هند و چین و مصر و امثال اینها - اینجور بوده است؛ حالا مناطق غرب که گذشتهی آنچنانیای ندارند. بنابراین ما از لحاظ تمدن جزو برجستهها و برترینها هستیم؛ این هم یک واقعیتی است.
ناآشنایی دانشجو با دانشمندان و میراث علمی خودی و آسیب آن به اعتماد به نفس ملی
… دورهی فلان، دانشمندان خودمان را نمیشناسیم! دانشجوی ما آنها را نمیشناسد، ولی آنها میشناسند! خیام را به عنوان یک دانشمند و یک ریاضیدان بزرگ در دنیای غرب میشناسند؛ اما دانشجوی ما خیام را مثلاً با کوزهی گلىِ می میشناسد؛ اگر هم بشناسد. نمیداند خیام که بوده است. ببینید اینها موجب میشود که آن اعتماد به نفس ملی از دست برود و دانشجوی ما سابقهی علمی، گذشتهی علمی و میراث عظیم علمی خودش را نشناسد و افتخارات علمی خودش را در گذشته نداند. این از جملهی کارهایی است که باید حتماً در محیط دانشگاه انجام بگیرد. درس میگذارید، رشته میگذارید، تبلیغات میکنید، هر کاری میکنید، من نمیدانم، این کار باید بشود.
کم بودن پیشرفتهای امروز در قیاس با شأن علمی تاریخی ملت ایران
… البته در راهی که تا امروز آمده ایم، خیلی خوب آمدیم؛ در این شکی نیست. من تا حدود زیادی با کارها آشنا هستم. سالهاست که ما آمارهای گوناگون را از بخش های مختلف می گیریم و می خوانیم؛ می دانم خیلی پیشرفت کرده ایم؛ اما این پیشرفت ها برای جامعه ی ایرانی کافی نیست. جامعه یی که پزشک و ستاره شناس و عالم اجتماعىِ هزار سال قبلش قرنها بعد در دنیا متلألئ و درخشیده است، این پیشرفت ها برای او کم است. امروز هم با این که دنیای پزشکی ممکن است از تحقیقات هزار سال پیش ِ ابن سینا استفاده ی زیادی نَبَرد - اگرچه عقیده ام این است که باز هم دانش امروز می تواند از آنها در زمینه هایی استفاده کند - اما وقتی به این تحقیقات نگاه می کند، تحسین و تجلیل می کند. تحقیقات محمدبن زکریای رازی و خواجه نصیر و خیام و خوارزمی و دیگران هم همین طور است. شأن ما این است؛ لذا این پیشرفت ها برای ملت ما کم است. همین چند روز قبل، یکی از چهره های سیاسی ما به یکی از کشورهای مطرح اسلامی رفته بود - که من نمی خواهم اسم بیاورم - رئیس جمهور آن کشور جلوی حضارِ غیرایرانی و غیربومی آن کشور، که از کشورهای اروپایی بودند - نه در جلسه ی خصوصی …
پایهگذاری علوم به دست ایرانیان و اتکای رنسانس به ترجمههای جهان اسلام
… کوتاهمدّت اتفاق نمیافتد؛ اما اگر شما امروز در راه درست قدم بردارید، هیچ اشکالی ندارد که پنجاه سال دیگر، جهت اتوبان علم - که امروز یکطرفه و از یک سو به سوی دیگر است - یا دو طرفه شود، یا یکطرفه و از این سو به آن سو شود؛ چه مانعی دارد؟ مگر یک روز اینطور نبود؟ یک روز علم را غربیها از شرق و از همین ایران گرفتند. پایهگذار بسیاری از علومی که امروز در دنیا رایج است، ایرانیها هستند. در ریاضی، فیزیک، پزشکی، نجوم و بسیاری از علوم دیگر، ایرانیها پایهگذار بودند. اصلاً رنسانسِ اروپا بر اساس ترجمههایی که در کشورها و مناطق اسلامی انجام گرفته بود، صورت گرفت. ما میتوانیم این را تصوّر کنیم که یک روز ایران تولید کننده خلاقّ علم شود.