یک چالش دیگر در مورد دانشگاه این بود که انقلاب به دانشگاه نگاه میکرد به عنوان مرکز تولید علم، مرکز رشد علم، برای اینکه بتوانند علم را پیش ببرند ــ اوّل یاد بگیرند، بعد تولید کنند و پیش ببرند ــ تا با دانش، اقتدار ملّی را تأمین بکنند. چون دانش و علم، به یک ملّت و به یک کشور اقتدار میدهد، قدرت میدهد؛ نظر انقلاب این بود. نگاه آن جریان واپسگرا و ضدّانقلاب مطلقا چنین چیزی نبود؛ اینها از دانشگاه این توقّع را نداشتند که خود دانشگاه بیاید تولید علم بکند؛ نه، آنها میخواستند که دانشگاههای ما ــ نه فقط دانشگاه کشور ما؛ کشورهای هدف ــ پسماندههای دانش غربی را فرابگیرند و در واقع آن متاع ازکارافتادهی بیفایده یا کمفایده را یاد بگیرند و دستشان از تولید علم کوتاه باشد. یعنی واقعاً علم، به معنای واقعی کلمه پیشرفت و توسعهای در این کشورها پیدا نکند؛ هدفِ اینها این بود. هر حرکتِ علمیِ نوآورانه در هر بخشی، در این کشورها مورد سرکوب قرار گرفته. اینها واقعیّات است، اینها ادّعا نیست، اینها اتّفاقاتی است که افتاده. خب، این هم یک چالش بود. آنها میخواستند «دانشمندِ مصرفی» و «جامعهی مصرفی» تولید کنند با دانشگاه. «دانشمند مصرفی» یعنی آن کسی که مصرفکنندهی دانش غربی است، آن هم نه دانش پیشرفته، [بلکه] دانش عقبافتاده، دانش منسوخشده. «جامعهی مصرفی» یعنی همین دانشمندِ تحصیلکردهی مصرفی وقتی میآید در جامعه، وقتی مدیریّت را به عهده میگیرد و مانند اینها، یک جامعهی مصرفی به وجود میآورد، بازار مصرف محصولات غربی تولید میکند. هدف از دانشگاه این بود؛ نگاه به دانشگاه چنین نگاهی بود.دانشمندان
نامهای دیگر: دانشمند، دانشمند مصرفی، دانشمندان جهان اسلام، دانشمندان جوان، دانشمندان مسلمان
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
عالمان و پژوهشگران علوم و جایگاه و مسئولیت آنان.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در دیدار وزیر و مدیران وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى و رؤساى دانشگاههاى علوم پزشکى سراسر کشور— ۱۳۶۹/۰۸/۰۱
سیر زمانی
از ۱۳۶۹ تا ۱۴۰۲۱۳۶۹۱۴۰۲
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
به مناسبت ذکر مسئولیّت، نکتهی سوّمی را من یادداشت کردهام که عرض بکنم و آن نکته این است که علم مسئولیّتآور است، مثل همهی داراییهای دیگر، مثل همهی ثروتهای دیگر. دارایی مسئولیّتآور است؛ دارایی فکری، دارایی مالی، دارایی قدرت، اینها همه مسئولیّتآور است. هر داراییای که خدای متعال به شما داده، در قبالش مسئولیّتی گماشته و قرار داده؛ علم هم از جملهی همین داراییهای ارزشمند است. [شما که] علم دارید، این علم، شما را مسئول میکند. «مسئول میکند» یعنی چه؟ یعنی باید، هم از علمتان به نفع مردم استفاده کنید، هم از اعتباری که این علم به شما داده به نفع مردم استفاده کنید. گاهی یک عالم میتواند از اعتباری که در جامعه دارد، در زمینهای غیر از زمینهی علمِ خودش و تخصّصِ خودش به سود مردم استفاده کند. این مسئولیّت هست. شما اگر در دانش هستهای، دانش پزشکی، فیزیک، مدیریّت یا هر دانش دیگری یک رتبهی علمیای به دست آوردید، این طبعاً برای شما در هر دو جهت مسئولیّت ایجاد میکند؛ یعنی هم خود آن دانش در خدمت به مردم باید قرار بگیرد و هم آن اعتباری که شما به خاطر این علم پیدا میکنید. این جملهی معروف امیرالمؤمنین (علیه السّلام) در این زمینه، حرف را تمام میکند: وَ ما اَخَذَ اللهُ عَلَی العُلَماءِ اَلّا یُقِرّوا عَلیٰ کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلوم؛[6] یعنی خدای متعال این تعهّد را از علما گرفته، از دانشمندان گرفته که در این زمینه تحمّل نکنند «کِظَّة ظالم» و «سَغَب مظلوم» را؛ نباید تحمّل کنند پُرخوری ستمگر و گرسنگی ستمدیده را؛ اَلّا یُقِرّوا. باید عکسالعمل نشان بدهیم، واکنش نشان بدهیم. امروز، در قضیّهی غزّه، این [وظیفهی] واکنش بر دوش همهی ما وجود دارد؛ باید واکنش نشان بدهیم؛ عدّهای گرسنهاند، عدّهای زیر بمبارانند، عدّهای دارند صدتا صدتا به شهادت میرسند. در این جبههبندیهای متعدّدی که وجود دارد در سطح جهان، در سطح کشور، عالِم ــ چه عالِم دانشگاه، چه عالِم حوزه ــ باید اوّلاً تلاش کند حق را بشناسد، حق مشخّص بشود، در کنار حق بِایستد؛ بیتفاوتی، نگاه کردنِ بیتفاوت، برای عالِم و دانشمند جایز نیست.شاهدها (۲۹ پاراگراف)
مسئولیتآوری علم و لزوم بهکارگیری علم و اعتبار علمی به نفع مردم
… داراییهای دیگر، مثل همهی ثروتهای دیگر. دارایی مسئولیّتآور است؛ دارایی فکری، دارایی مالی، دارایی قدرت، اینها همه مسئولیّتآور است. هر داراییای که خدای متعال به شما داده، در قبالش مسئولیّتی گماشته و قرار داده؛ علم هم از جملهی همین داراییهای ارزشمند است. [شما که] علم دارید، این علم، شما را مسئول میکند. «مسئول میکند» یعنی چه؟ یعنی باید، هم از علمتان به نفع مردم استفاده کنید، هم از اعتباری که این علم به شما داده به نفع مردم استفاده کنید. گاهی یک عالم میتواند از اعتباری که در جامعه دارد، در زمینهای غیر از زمینهی علمِ خودش و تخصّصِ خودش به سود مردم استفاده کند. این مسئولیّت هست. شما اگر در دانش هستهای، دانش پزشکی، فیزیک، مدیریّت یا هر دانش دیگری یک رتبهی علمیای به دست آوردید، این طبعاً …تربیت محقق و راهاندازی نهضت علمی، کاری بلندمدت که امروز باید انجام شود
… میدهند و انجام میدهند، بعضیها هم غفلت میکنند. مراد من از این نیازهای مربوط به آینده نیازهایی است که اگر شما امروز به فکر نیفتید و برایش کاری انجام ندهید، فردا درخواهید ماند؛ یعنی فردا گیر میکنید؛ اگر امروز به فکرش نباشید، فردا مشکل برای شما درست میشود. مثلاً تربیت دانشمند و محقّق از این قبیل است. امروز اگر ما محقّقین را تربیت نکنیم، یک حرکت علمی بزرگ و یک نهضت علمی به راه نیندازیم، پانزده سال دیگر، بیست سال دیگر، دانشمندان برجستهای که بتوانند با دنیا برابری کنند یا از خطوط مقدّم علم دنیا جلو بزنند دیگر نخواهیم داشت. امروز این کار -تربیت محقّقین و دانشمندان- یک کار بلندمدّت است.فعالیت هزاران دانشمند جوان و متدین با هویت دینی و ایرانی در کشور
امروز هزاران دانشمندِ محقّق و متفکّر -چه در دانشگاهها، چه در مراکز علمیِ دیگر- مشغول تعلیم و تدریس و کارند؛ بنده از روی اطّلاع عرض میکنم؛ غالباً هم جوان، غالباً هم متدیّن، خیلیشان [هم] بسیار متعبّد؛ با هویّت دینی و اسلامی، با هویّت ایرانیِ سربلند، در حوزههای گوناگون با انگیزهی بالا دارند کار میکنند؛ نوآوری میکنند، آموزش میدهند، تحقیق میکنند؛ هم تولید علم میکنند، هم بر اساس آن علم، در بخشهای مختلف، فنّاوری به وجود میآورند. البتّه چون عقبافتادگی ما زیاد بوده، این حرکتی که امروز در کشور وجود دارد، باید سالها ادامه پیدا کند؛ حرکتِ خیلی خوب و پرتلاشی است …نیاز کشور به دانشمندان دلبسته به کشور و مردم و هویت خود
من چند تا نکته را اینجا یادداشت کردهام که به شما عرض بکنم. یک مسئله این است که کشور نیاز دارد به دانشمندانی که عاشق کشور و عاشق مردم و عاشق هویت خود و سرنوشت ملت خودشان باشند. بدون این احساس دلبستگی، کار پیش نمیرود. آن دانشمندی که دانش برایش ابزاری است برای پول درآوردن و اینها، او نمیتواند خیلی به سرنوشت کشورش کمک کند. من به شما عرض بکنم؛ در طول زمان - البته همیشه همین جور بوده، اما امروز بیشتر است - دنیا یک مصاف بوده است، محل درگیری بوده است، یک عرصهی معارضه و مبارزهی انسانها بوده است به خاطر طبیعت انسانها؛ هر کسی که احساس قوّت کرد، پنجه میاندازد در آن فرد ضعیف؛ ترحمی …لزوم تشویق عملی دانشمندان با بیان زندگی آنان در رادیو
برنامه، بسیار برنامهى خوبى است یعنى ما عالِم را باید عملاً تشویق کنیم؛ صِرف اینکه ما بگوییم آقا، ما شما را دوست میداریم، شما تشویق بشوید، تشویق نمیشود. یکى از طرق تشویق شدن همین است که ما او را بیاوریم، در مقابل میلیونها [شنونده] قرار بدهیم؛ او شرح حال خودش را و گوشههاى مخفى زندگىاش را که در غربت و در فقر و گاهى در مثلاً سختى گذرانده، بیان کند براى مردم و تشویق بشود. این تشویق عملى است. شما این کار را باید بکنید و بسیار کار خوبى است. منتها توجّه بکنید که این کار به زیان شما تمام نشود، یعنى نسبت به این اهدافى که ذکر کردید ــ که همهى این اهداف هم خوب است ــ بعکس عمل نکند. یعنى فرض بفرمایید که یک نفرى بیاید در خلال گزارشهایش نشان بدهد که خلاصه …اهمیت حفظ شرف علم بیش از عالم بودن
ما کسانى را در این دوران انقلاب یافتیم از مدّعیان علم؛ خیلىهایى که مدّعى علم بودند و شرف علم را نگه نداشتند، و من در طول زندگىام دیدهام. عالِم بودن مهم نیست؛ شرف علم را و عالِم بودن را نگه داشتن مهم است. من یک استاد معروفِ عالىمقامى را در دوران اختناق میشناختم که افتاد روى کفش محمّدرضاشاه! در صفى اساتید ایستاده بودند، شاه داشت عبور میکرد، او افتاد روى پاى [شاه]! خب از این کارها میکردند؛ امّا چه کسانى؟ خب بله، تیمسارها گاهى مىافتادند، پایش را میبوسیدند؛ …نقد گردنکشی مدعیان علمِ ذلیل در برابر قدرتها، در برابر نظام اسلامی
حالا یک کسانى که اینجور زندگىشان را در ذلّتِ در مقابل قدرتها گذراندند، نوبت جمهورى اسلامى که میرسد، گردنکشى میکنند! این گردن ارزش ندارد، این گردنفرازى نیست؛ برافراشتن آن گردنى خوب است و افتخار دارد که نشان داده باشد گردنافراز است. کسانى که حتّى عزّت علم را نگه نداشتند، حالا وقتى نوبت به یک نظام مردمى رسید که هیچ ادّعائى ندارد جز اینکه از مردم است و براى مردم است و در خدمت مردم است با هدایت دین، نوکر بیگانهها و نوکر آمریکا و مانند اینها نیست، ناگهان نوبت سرفرازى اینها و گردنفرازى اینها رسید؛ ایستادند در مقابل [نظام]؛ خب باید زد تو سر اینها. این بىاحترامى به علم است که ما اینها را در عِداد علما راهشان بدهیم و جایشان بدهیم. آن کسى که احترام نظامى را که مبتنى بر معرفت و علم است نگه نمیدارد، احترام ملّتى را که در این نظام مُندَمج[8] و مندرج است نگه نمیدارد [بشناسید]؛ واقعاً …مصرفکنندهٔ دانش عقبافتاده و منسوخ غربی
… علم، به معنای واقعی کلمه پیشرفت و توسعهای در این کشورها پیدا نکند؛ هدفِ اینها این بود. هر حرکتِ علمیِ نوآورانه در هر بخشی، در این کشورها مورد سرکوب قرار گرفته. اینها واقعیّات است، اینها ادّعا نیست، اینها اتّفاقاتی است که افتاده. خب، این هم یک چالش بود. آنها میخواستند «دانشمندِ مصرفی» و «جامعهی مصرفی» تولید کنند با دانشگاه. «دانشمند مصرفی» یعنی آن کسی که مصرفکنندهی دانش غربی است، آن هم نه دانش پیشرفته، [بلکه] دانش عقبافتاده، دانش منسوخشده. «جامعهی مصرفی» یعنی همین دانشمندِ تحصیلکردهی مصرفی وقتی میآید در جامعه، وقتی مدیریّت را به عهده میگیرد و مانند اینها، یک جامعهی مصرفی به وجود میآورد، بازار مصرف محصولات غربی تولید میکند. هدف از دانشگاه این بود؛ نگاه به دانشگاه چنین نگاهی بود.نقش جوانانی چون تهرانیمقدم و کاظمی آشتیانی و شهریاری در علم و تحقیق
در میدان هنر و ادبیّات، شهید آوینی، مرحوم سلحشور، مرحوم طالبزاده. البتّه اینها آخر عمرشان سنّشان بیشتر بود، امّا در همین جوانی خیلی کارها کردند، و امثال اینها که کم هم نیستند. در میدان علم و تحقیق، شهید تهرانیمقدّم، مرحوم کاظمی آشتیانی، شهید مجید شهریاری، شهید رضایینژاد، شهید احمدی روشن. جوانهای ما اینها هستند دیگر. این رشته تا امروز هم ادامه دارد، تا همین دورهی شماها، در همین زمان معاصر شما، شهید حججی، مصطفیٰ صدرزاده، آرمان علیوردی، روحالله عجمیان. اینها برجستهاند، نقطههای واقعاً برجستهاند. هزارها، دهها هزار، صدها هزار جوانِ ایرانیِ …فتح بیمزد و منت میدانهای بزرگ علمی کشور برای مردم و اسلام
… را، همین کار بدون مزد و منّت را شما در دوران دفاع مقدّس یک جور مشاهده میکنید، در دوران حرکت علمی یک جور مشاهده میکنید: کسی نام شهید فخریزادهها،[8] شهدای هستهای، دانشمند بزرگ مرحوم کاظمیآشتیانی[9] را نشنفته بود؛ خیلیها هنوز هم نمیشناسند کاظمی کیست؛ این بزرگانی که در وادی علم وارد شدند کسانی هستند که بدون مزد و منّت، میدانهای بزرگ علمی را در این کشور برای این مردم و برای اسلام و جمهوری اسلامی فتح کردند.تلاش دانشمندان غالباً جوان و پرتلاش در تولید واکسن
… علاج در داخل کشور داریم، چرا باید از آن استفاده نکنیم؟ حالا یک وقت هست که در کنار واکسن داخلی، واکسنهای خارجی هم مورد استفاده است، مورد نیاز است، ایرادی ندارد، من اشکالی به آن ندارم؛ امّا بالاخره باید به واکسن ایرانی احترام بگذاریم و به این زحمتی که کشیدند. دانشمندانی که آقای مخبر از این دانشمندها استفاده کردند، غالباً جوانند و پُرتلاش و فعّال، زحمت کشیدند این کار را کردند. همچنین از بقیّهی مراکزی که چند مرکز دیگر هم الان در مراحل مختلف مشغول تولید واکسن هستند، باید تشکّر کنیم. اوّلاً از این جهت من قبول نکردم واکسن بزنم، بعد هم گفتم بالاخره مایلم که در وقت خود، یعنی آن وقتی که به حسب تقسیم طبیعیِ واکسن در کشور، نوبت به ما میرسد …مسئولیت دانشمندان در برابر زیادهخواری ظالم و گرسنگی مظلوم
… برخورداریها، یعنی پاداش نجومی، حقوق نجومی- اینها نباید باشد؛ وَ لا سَغَبِ مَظلوم -«سَغَب» یعنی گرسنگی- امیرالمؤمنین میگوید اگر نگرانی من و دغدغهی من دربارهی مسئولیّت در برابر زیادهخواران، ویژهخواران از یک سو و محرومان از یک سوی دیگر نبود، قبول نمیکردم؛ آنوقت میفرماید: وَ ما اَخَذَ اللهُ عَلَى العُلَماء؛ یعنی مسئولیّت شما دانشمندها فقط درس دادن و درس خواندن و تحقیق کردن نیست؛ یکی از مسئولیّتهایتان هم این است که « اَلَّا یُقارُّوا عَلى کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلوم»؛ توجّه کردید؟ این هم یک مطلب.تبحر دانشمندان دوران اسلامی در رشتههای گوناگون
… درجهی اوّل فیلسوف است، شاگرد خواجه نصیر و شارح شرح حکمتالاشراق و اینها است؛ و البتّه طبیب هم هست، طبیب برجستهای است؛ [و هم] منجّم است، ایشان در ساخت رصدخانهی معروف مراغه سهیم بوده؛ یعنی یک انسان بزرگی است. امّا این بیان آقای دکتر لنکرانی، بیان خوبی بود. یعنی همین که ما توجّه بکنیم که دانشمندان بزرگ ما در دورانهای مختلف اسلامی، در رشتههای مختلف تبحّر داشتهاند؛ صِرف این نبود که یک لقمه از اینجا، یک لقمه از آنجا، یک لقمه از آنجا؛ نه، ایشان در عالم پزشکی یک آدم برجسته است؛ همان طور که اشاره کردید، مهمترین شرح قانون بوعلی را او نوشته؛ در زمینهی فلسفه، یک فیلسوف است به معنای حقیقی کلمه؛ در زمینهی نجوم و هیئت، یک انسان …بر دوش دانشمندان بودن توفیق ملت ایران در این برهه
آنچه که به نظرم میرسد لازم است، این است که دانشگاههای کشور و حوزههای علمیهی کشور در این شرائط، مسئولیت سنگینی دارند. کار توفیق ملت ایران و کشور ایران در این برههی بسیار مهم و حساس تاریخی، در درجهی اول بر دوش دانشمندان است. اگر در درجهی اول هم نگوئیم، یقیناً یکی از عناصر رتبهی اول و صف اول برای تأثیرگذاری در این تحولات، دانشگاهها هستند. دانشگاه میتواند کاری کند که کشور و ملت و تاریخ ما در این تحول برنده باشد؛ میتواند هم خدای نکرده کاری کند که نه، برنده نباشد. به نظر من …کار دانشمندان پژوهشگاه با روحیهٔ جهادی همچون جهاد در راه خدا
من چند تا از این خصوصیات و پدیدههائی را که در آنجا مشاهده کردم، به شما عرض میکنم. در درجهی اول، روحیه و فکر جهادىِ حاکم بر مجموعه بود. آن مجموعهی دانشمندان با روحیهی جهادی کار میکردند؛ مثل اینکه دارند جهاد میکنند، مثل اینکه در جبههی جهاد فیسبیلاللّهاند. فرق میکند اینکه کسی برای پول، برای مقام، برای شهرت یا فقط برای خود علم کار کند؛ یا نه، به عنوان جهاد فیسبیلاللّه کار کند، در راه خدا تلاش کند. این روحیه، حاکم بر این مجموعه و مجموعههای علمی ماست؛ این خیلی ارزش دارد.ارزش دانشمند و فکر برتر از امتیازات مادی
… را میگفت؛ که مثلاً این امتیاز را دارد، این امتیاز را دارد، اینها مثلاً اینقدر میلیارد میارزد و جا دارد که اینقدر خرج بشود. مضمون حرفی که آن وقت زدم - حالا الفاظش را دقیق نمیتوانم به یاد بیاورم - این بود که گفتم شما این چیزهائی را که ذکر کردید، مادی است؛ خود شما چند میلیارد بیشتر از اینها میارزید. یک دانشمند و استادی توی یک شهری، توی یک مرکز استانی، مگر قابل مقایسه است با امتیازات مادی یک استان؟ فکر این است، انسان این است، شخصیت این است. باید بدانید کاری که میکنید، مهم است.ناکام گذاشتن انگیزهٔ دشمن با همت دانشمندان و استادان
دست جنایتکاری که این ضایعه را آفرید، انگیزهی دشمنان جمهوری اسلامی را که ضربه زدن به حرکت و جهاد علمی کشور است، افشاء و برملا کرد. بیگمان همت دانشمندان و استادان و دانش پژوهان کشور، به رغم دشمن، این انگیزهی خباثت آلود را ناکام خواهد گذاشت. علوّ درجات آن شهید سعید و صبر و اجر بازماندگان را از خداوند متعال مسألت میکنم.پیام قدرشناسی دیدار از حرکت علمی، جهاد دانشگاهی و رویان
چیزهای دیگری هم من اینجا یادداشت کردهام، که عرض بکنم، منتها دیگر وقت گذشت؛ ساعت دوازده است. امیدواریم انشاءاللَّه این دیدار ما بتواند پیامی باشد برای جامعهی علمی کشور از سوی مجموعهی دستگاه؛ پیام قدرشناسی، پیام ارجگزاری، پیام حقگزاری از حرکت علمی و بالخصوص دربارهی جهاد دانشگاهی و بالاخص در مورد مؤسسهی رویان. و امیدواریم خداوند به همهی شماها اجر بدهد، پاداش بدهد و امیدواریم که خداوند انشاءاللَّه روح مرحوم کاظمی عزیز را از برکات و تفضلات خودش برخوردار کند و خانوادهی محترمشان هم که اینجا تشریف دارند، انشاءاللَّه مشمول صبر و سکینهی الهی قرار بگیرند و ما …هدف نبودن سود مادی برای کاشفان و مخترعان بزرگ
… سختیها را برای خودشان هموار کردند، با مشکلات ساختند و رفتند تا به آن نقطهی اساسی رسیدند. البته این موفقیتها در بسیاری از موارد - شاید بتوان گفت در اغلب موارد - در نهایت هم برایشان فایده داشته؛ فایدهی مادی و زندگی و عنوان و پول و این چیزها را هم داشته است. لیکن اینها از اول هدفشان این چیزها نبوده است؛ میخواستند بروند تا عمق یک مسئله و یک کار را به دست آورند و به آنجا برسند. این را به عنوان یک توصیهی قطعی عرض میکنم.امید به دانشمند بافضیلت برای اعتلای بشریت و کشور
… را از هم جدا نکنید. این باور که هر کسی وارد میدان علم شد، بهطور طبیعی بایستی از فضیلت و معنویت و اخلاق کناره بگیرد، فکری کاملاً غلط و وارداتی و متکی به پیشینهیی است که در اروپای مسیحی بهوجود آمد و بکلی با محیط اسلامی و با فهم و تعالیم اسلامی سازگار نیست؛ چرا که اگر دانشمند بافضیلت و بااخلاق باشد؛ در هر رشتهای، از آن میتوان امید برای اعتلای بشریت و اعتلای کشور خودش داشت؛ این دانشمند هدفها را هدفهای ارزشمند میکند و حرکتش حرکت به نفع انسانیت و به نفع عدالت و به نفع فضیلت و در جهت مقابلِ نابسامانیهای عجیب دنیای امروز خواهد شد. شما سعی کنید اینجور دانشمندانی در آینده باشید و هدف خودتان را این مسائل قرار دهید؛ انسانهایی باشید که میتوانند چرخ دنیا را در جهت درست به حرکت دربیاورند؛ این را برای خودتان هدف قرار دهید؛ و این ممکن است؛ البته باید کارهای مقدماتی فراوانی برای رسیدن به آن هدف …برجستگی دانشمندان گذشته در علوم گوناگون نشانهٔ ذهن خلاق
… فرهنگیِ اصفهان و برخی شهرهای دیگر در دوران صفویه، مجموعهی بزرگی از فقهای نامدار و فیلسوفان و متکلمین بزرگ را در خود پرورش دادهاست که هر یک از آنان میتوانند برای جامعهی علمی امروز و بخصوص فرزانگان و علمجویان حوزههای علمیه، الگو و راهگشا و آموزنده باشند. ویژگی پرجاذبهی این دانشمندان گمنام، غالباً جامعیت آنان و برجستگی شگفتآورشان در علوم گوناگون مانند فقه و فلسفه و تفسیر و علوم ریاضی و حتی شعر و ادب است. این تفنن و تنوع در معلومات همچنان که از آفاق ذهنیِ گستردهی حوزههای علمیه خبر میدهد، نمایشگر ذهن خلاق و فکر بلند و استعداد وافر این بزرگان نیز هست.گمنامی و بیاعتنایی به دانشمندان اهل علم پیش از انقلاب
… چه نخواهید، آن که دارد حرف میزند، او میشود الگو؛ یعنى ببینید ما داریم یکى را برمیکشیم از جامعهى دانشمندان گمنام کشور. اینها گمنامند دیگر، اینها همیشه گمنام بودهاند؛ نه اینکه حالا امروز که انقلاب شده گمنامند؛ نه، انقلاب اینها را یک خُردهاى رو مىآورد؛ اینها قبل از انقلاب گمنامتر بودند. آن که میخواست یک خُردهاى براى خودش و براى علمش زندگى کند، گمِ گم بود. مگر آن که حالا میخواست یک کار مثلاً تملّقآمیزى بکند و یک چیزى بگوید، او مىآمد جلو؛ وَالّا آن که واقعاً میخواست در زندگى علمى خودش باشد، اصلاً کسى به او کمترین اعتنائى نمیکرد.احترام صادقانه به دانشمند سالخورده در بازدید از مؤسسهٔ سرمسازی رازی
… بودند، یکىشان هم گمانم جزو همین کسانى بود که با او [در برنامهی شما] صحبت شد. از لهجهاش من فهمیدم که اصفهانى بود ــ گمان میکنم نجف آبادى بود ــ پیرمرد از کارافتادهاى بود؛ گریهاش گرفت. دید رئیسجمهور آمده، میگوید آقا! احوال شما چطور است و با او دست میدهد. اصلاً چنین چیزى در زندگى او سابقه نداشت که یک مقام کشورى بیاید جلو و با تواضع با او حرف بزند، قدر علم او را بداند. میدید که من قدر علم او را میدانم و به او به عنوان یک عالِم، حقیقتاً و قلباً ــ نه تصنّعاً ــ احترام میکنم؛ این واقعاً برایش چیز عجیبى بود. اصلاً این چیزها در گذشته مطرح نبود.اسارت دانشمندان به دست استکبار و خطر بیشتر لغزش عالمان اسیر شهوات
چرا انسانهایى تن به مبارزهى با طاغوت نمیدهند؟ چرا کسانى جرئت نمیکنند با آمریکا بجنگند؟ چه چیزى مانع آنها است؟ همین شیطان درونى؛ اینکه میخواهد دو روز بیشتر زنده بماند، راحتتر زندگى کند، راحتتر بخورد و بپوشد. چرا در گذشته بسیارى از دانشمندان و افراد برجستهى اجتماع در کشورهاى مختلف، اسیر و دستخوش خواست قدرتهاى استکبارى شدهاند و حالا هم میشوند؟ چون اسیر نفْس خودشان و راحتطلبى خودشان هستند. کسانى که اسیر راحتطلبى و شهوات نفسانى خودشان میشوند، اگر عالِم باشند، دانا باشند، خطر و ضررشان بیشتر است، لغزششان خطرناکتر است. خداى متعال در قرآن کریم، بلعم باعورا را براى ما مثال میزند: وَلکِنَّه اَخلَدَ اِلَی الاَرضِ وَاتَّبَعَ هَوئه؛[3] انسانى که با معارف الهى آشنا بود امّا به زمین چسبید؛ یعنى به زندگى خاکى، به هوسها، به خواستهاى نفسانى خود؛ براى دو روز بیشتر زندگى کردن، راحتتر …عالم بیغیرت و در خدمت دشمن، بدتر از هر جاهل
… بار آمدن، بد فهمیدن و نفهمیدن و عدم رشد استعدادها است. معناى فساد اخلاقى این است که آن که درس میخواند یا نمیخواند، از لحاظ اخلاقى، شرافت لازم، شرف و غیرت و انگیزه و ایمان لازم را در خود پرورش ندهد. نتیجهى این هم با شقّ اوّل یکى است؛ شاید هم گاهى بدتر. آن عالِمى که شریف نباشد، حمیّت و غیرت دفاع از کشور و ملّت و آرمانها و ارزشهاى ملّى و دینى خود را نداشته باشد، آن عالِمى که دشمن را بر خودى ترجیح بدهد، خود را در اختیار دشمن ملّت قرار بدهد، از هر جاهلى بدتر است؛ همان دزدى است که با چراغ به دزدى میرود و بیشتر صدمه میزند. پس اصلاح دانشگاه در درجهى اوّلِ اهمّیّت است.مقدم داشتن علم و تحقیق بر زندگی شخصی در زندگی محققان بزرگ
… یک فرهنگ سالم که مظهر عالىاش هم [فرهنگ] اسلامى است نداشته باشد، وجود این محقّق بىفایده خواهد بود. گیرم ما محقّقین بزرگى ]هم[ تولید کردیم، به وجود آوردیم، تربیت کردیم و مثلاً آزمایشگاههاى مهمّى هم در اختیار اینها گذاشتیم؛ این تبدیل خواهد شد به یک کار شخصى. وقتى به زندگى محقّقین بزرگى که ما در دنیا مىبینیم ــ اعم از آن کسانى که در قرنها پیش از میان خود ما برخاستند مثل ابنسیناها، خوارزمىها، خیّامها و دیگران، و چه آن کسانى که در قرون اخیر در بین اروپایىها برخاستند، از قبیل همین دانشمندان بزرگ شیمى و طبیعى و فلکیّات و مانند اینها ــ نگاه میکنیم، مىبینیم اینها حقیقتاً خودشان را فراموش کردند، زندگى شخصى خودشان، راحتى خودشان، پول براى خودشان، نفع براى خودشان، اینها را اصلاً در درجهى دوّم قرار دادند، یا اقلّاًّ محور قرار ندادند، اگر نگوییم فراموش کردند، و بعضى واقعاً فراموش کردند، بعضىشان در فقر و مسکنت زندگى کردند به نفع تحقیق و علم و کار و پیشرفت، بعضى دیگر هم اقلّاً به علم اهمّیّت دادند و زندگى شخصى را در حاشیه قرار دادند، محور قرار ندادند.قدرشناسی عالم از علم و ترجیح آن بر ثروت
… دنبال کار دشوار تحقیق علمی برود؛ چون کار تحقیق علمی ضمن این که شیرین است، دشوار است و محرومیت و مشکلات دارد. میبینید که یک سوداگر بازاری دلاّل چقدر درآمد پیدا میکند؛ اما یک عالِم اینطور نیست. ممکن است عالِم اوقاتش تلخ باشد که مثلاً امکانات زندگی ندارد؛ اما در دل حاضر نیست به هیچ قیمتی این وضع خودش را با آن وضع سوداگر عوض کند. اصلاً امکان ندارد که بگویند شما علمت را بده، پول او را بگیر. حاضر نیست این کار را بکند؛ یعنی قدر علم را عالِم میداند. پس، دنبال علم رفتن زحمت دارد؛ گاهی محرومیت دارد؛ گاهی مشکلات دارد. اگر ایمانی در دل انسان حاکم باشد، کمک خواهد کرد که انسان بتواند این راه دشوار را طی کند.دینداری بسیاری از دانشمندان ما و پیشروان تمدن اروپا
… داشته باشند؟ تمدّن، یعنى زندگى توأم با نظم علمى، با تجربیّات خوب زندگى، استفاده از پیشرفتهاى زندگى؛ تدیّن یعنى جهت درست در زندگى داشتن، جهت عدل، انصاف، صفا، صداقت، روى به خدا؛ اینها با هم چه منافاتى دارد؟ انسان میتواند آنجور زندگى بکند، با این جهتگیرى؛ کمااینکه خیلى از دانشمندان ما و از متفکّرین ما، متدیّن بودند. خیلى از پیشروان همین تمدّن کنونى اروپا هم، البتّه در دورههاى بعدى عمدتاً متدیّن بودند. تمدّن اسلامى در زمان خودش جزو تمدّنهاى درخشان تاریخ بوده که امروز هم نشانههایش وجود دارد. امروز هم بحمدالله ملّت ما، خیلی از ملّتهاى مسلمان، و بخصوص ملّت ما از مدنیّت روز بهرهمند میشوند، از دانش روز استفاده میکنند، در تحصیل آن کوشش میکنند؛ در هر جایى که …فقیه بودن دانشمندانی چون رازی و ابنسینا
… است، من آن وقتها از آن حرفها خیلى نکات فهمیدم. یکى از حرفهایى که آن وقتها گفته میشد این بود که علم و دین چندین قرن با هم توأم بودند؛ یعنى علما غالباً کسانى بودند که اهل دین بودند؛ یعنى علم دین و علم غیر علوم دینى با هم مخلوط بود و دست یک دسته از افراد بود. محمّدبنزکریاى رازى یا ابنسینا یک فقیه هم بودند؛ ضمن اینکه یک دانشمند بزرگ هم بودند و دیگران هم همینطور. میگفت چند قرن دین و علم با هم توأم بود.