نقد رفتاری که افراد را به تظاهر مذهبی بدون ایمان وادارد
… دنیوی؛ اما با مردم بودم. در پادگان هم همینطور است؛ در محیط نیروی انتظامی هم همینطور است؛ در پاسگاه هم همینطور است؛ هرجا که ما میان مردم هستیم. یکجا مردم ما بازاریاند، یکجا مردم ما دانشگاهیاند، یکجا هم نظامیاند؛ سپاه و ارتش و نیروی انتظامی؛ فرقی نمیکند. اگر ما با مردم باشیم، افراد به تظاهر وادار نمیشوند. ما که عقیدتی، سیاسی هستیم، بد است که در فلان نیروی مسلح طوری رفتار کنیم که آن آدم زرنگِ رِند به مذهب تظاهر کند، اما باطنش خبری نباشد؛ جلوی ما تسبیح به دست بگیرد و صلوات بفرستد، اما باطن قلبش چیزی نداشته باشد؛ یا دوره و کلاسی را که ما اجبار کردهایم، بگذراند، اما فقط الفاظ را یاد گرفته باشد؛ ایمان و اعتقادی پیدا نکرده باشد. این خوب نیست، این بُرد نیست. بُرد این است که ما بتوانیم دل او را تسخیر و جذب کنیم، نه برای خودمان؛ او را دلدادهی حق و دلدادهی معنا کنیم؛ و …
آیهخوانی خوارج در نماز و پای منبر برای تعریض به امیرالمؤمنین (ع)
نکتۀ مهم اینجاست؛ یعنی این گروهکی که اجزای آن، تا حرفی میگفتی، یک آیۀ قرآن برایت میخواندند؛ میآمدند در نماز جماعت امیرالمؤمنین، وسط نماز آیهای را میخواندند که تعریض[44] به امیرالمؤمنین داشته باشد؛ پای منبر امیرالمؤمنین بلند میشدند آیهای میخواندند که تعریض داشته باشد؛ شعارشان «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ»[45] بود، یعنی حکومت شما را قبول نداریم ما، ما اهل حکومت الله هستیم، حکومت تو را قبول نداریم؛ یعنی این آدمهایی که ظواهر کارشان اینطوری بود، سازماندهیشان، تشکّل سیاسیشان، با هدایت و رایزنی بزرگانِ دستگاه قاسطین، بزرگان شام انجام گرفت؛ یعنی عمروعاص[46] و معاویه و اینها با آنها ارتباط داشتند. و اشعثبنقیس[47]، آنطوریکه قراین زیادی بر آن دلالت …
تظاهر معاویه به دین برای حفظ عواطف مسلمانان تحت حکومتش
… امیرالمؤمنین هم میزند، وقتیکه از فضائل علی میگویند، اشک تمساح[9] هم میریزد. چقدر شنیدید شما که معاویه نشسته بود، عبداللهبنعباس هم نشسته بود، دیگران هم نشسته بودند، بعد گفت که مثلاً ای فلانبنفلان از فضیلت علی چه بلدی؟ گفت در امانم؟ گفت بله، در امانی. بعد بنا کرد گفتن، او هم بنا کرد هایهای گریه کردن.[10] آنجا که لازم است دم از محبت علی هم میزند، آنجا که لازم است خود را بندۀ خاص خدا هم معرفی میکند، آنجا که مجبور است بهخاطر حکومت کردنِ بر مشتی مسلمان، عواطف آنها را حفظ بکند، احساسات آنها را جریحهدار نکند، دم از محبوب مردم، یعنی قرآن و اسلام میزند.