یا در نظام جاهلیِ معاویه، مثلاً مغیرةبنشعبه[24] است، زیادبنابیه[25] است، اینها همان ملأند. اطراف تخت معاویه را آنچنان قرص و استوار نگه میدارند که معاویه هرچه نگاه میکند، دوست ببیند، مشاورِ همراه ببیند، خیرخواه ببیند. در قرآن از این طبقه به ملأ تعبیر شده؛ از طبقۀ اشراف به مترفین، آنکسانیکه مبتلا به تُرَف هستند، اشرافیگری، ثروتهای زیادی که منشأ بدبختیها و جنایتها و حقکُشیهاست؛ تُرَف. آیهای که حالا اینجا برایتان نوشتیم و تلاوت خواهیم کرد، همین مطلب را میگوید؛ میگوید در هر امتی وقتی ما پیغمبری را فرستادیم، مترفینش، اشرافش، اولین کسانی بودند که مخالفت کردند؛ اولین کسانی بودند که نغمۀ مخالفت را ساز کردند؛ اینهم یک طبقۀ دیگر.اشرافیگری
نامهای دیگر: اشراف
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
زندگی تجملی و طبقهٔ مرفه متمایز از مردم و نقد آن در مسئولان و جامعه.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:خطبههای نماز جمعه تهران— ۱۳۶۶/۰۸/۱۵
سیر زمانی
از ۱۳۶۶ تا ۱۴۰۲۱۳۶۶۱۴۰۲
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
شاهدها (۸۴ پاراگراف)
اشرافیگری و غرور قبیلهای، بزرگترین بلای جوامع جاهلی عرب
اقدام بعدىِ بسیار مهم، ایجاد اخوّت بود. اشرافیگری و تعصّبهای خرافی و غرور قبیلهای و جدایی قشرهای گوناگون مردم از یکدیگر، مهمترین بلای جوامع متعصّب و جاهلی آن روز عرب بود. پیغمبر با ایجاد اخوّت، اینها را زیر پای خودش له کرد. بین فلان رئیس قبیله با فلان آدم بسیار پایین و متوسّط، اخوّت ایجاد کرد. گفت شما دو نفر با هم برادرید؛ آنها هم با کمال میل این برادری را قبول کردند. اشراف و بزرگان را در کنار بردگانِ مسلمانشده و آزادییافته …پرهیز نظامیان از رفتار تجملآمیز و اشرافیگرانه
… آن که ما گفتیم، اینهاست. این را هم بدانید - البته این بیشتر به عهده آقایان عقیدتی، سیاسی است - که به یکایک افراد و همه پرسنل، باید عدم استفاده نابجا از امکانات دولتی و امکانات عمومی را آموزش داد. این را آقایان باید تعلیم دهند؛ هم تعلیم قولی و هم تعلیم فعلی. بعضیها سراغ رفتار تجمّلآمیز و اشرافیگرانه و خودروهای آن چنانی و خانههای آن چنانی نروند. اگر این امور رعایت شد و این پارسایی و این اهتمام به هدف اصلی محقّق گردید، آن وقت امریکا که هیچ؛ حتّی اگر ده ابرقدرت مثل امریکا، با انگیزههای خصمانه نسبت به جمهوری اسلامی در دنیا هم وجود داشته باشد، به فضل پروردگار هیچ غلطی نمیتوانند بکنند.نادرستی بهکارگیری اثر هنری بهعنوان وسیلهٔ اعیانی و اشرافی
خب این خیلى هنر واقعاً فوقالعاده فاخرى است. خیلى کار برجستهاى است این کار قالی. یقیناً بسیارى از مردم کشور ما از این ابعاد قالی مطّلع نیستند. مردم قالى را فقط یک فرش زیر پایشان دانستهاند و بعضى هم به تفاخر خواستهاند که این چیزى که زیر پایشان هست، گرانتر و فاخرتر و ریزبافتر باشد، غافل از اینکه این تفاخر غلطى است که ما بیاییم یک کار هنرى برجستهاى را که باید جلوى چشم باشد و چشم از آن، هم لذّت ببرد و هم بیاموزد، به عنوان یک وسیلهى اعیانى و اشرافى و مانند اینها به کار ببریم؛ اصل این کار، بنیاناً غلط است.مهمانیهای پرخرج در هتلها روش طاغوتیان و لزوم تکرار نکردن آن
… میکردند]. ماها خب همیشه در خانههایمان عقد میگرفتیم، عروسى میگرفتیم؛ یک اتاق، دو اتاق، [اگر] نداشتیم از همسایه قرض میگرفتیم. چند تا شیرینىاى، میوهاى [میگرفتیم]؛ خیلى هم خوش میگذشت؛ میگفتیم، میخندیدیم، شوخى میکردیم. علىاىّحال، اینجور ما مراسم میگرفتیم. حالا آن طاغوتها، آدمهاى بدى که بحمدالله ازاله شدند، آنها به آن وضع قانع نبودند، میرفتند در آن هتلهاى پُرخرج و مهمانىهاى پُرخرج و چنین و چنان. حالا که ما آمدیم سر کار، که نباید کار آنها را تکرار بکنیم؛ [وگرنه] ما هم میشویم مثل آنها؛ آن بد بود. نه اینکه آدم وقتى نمیتواند برود کار پُرخرجى بکند، نکند؛ [امّا] وقتی توانست، برود بکند! خب آن منطق صحیح، این را که ایجاب نمیکند. کار را بر سادگى باید گذاشت. جهیزیّهها را ساده بگیرید. حالا یک وقت هست که نیازهاى دختر را مثلاً تأمین میکنند، خوب است، امّا به سمت …زندگی رهبران انقلابی آفریقا در همان قصر و به روش حاکمان استعماری
… ــ که بعد هم کشته شد ــ در همان جا زندگى میکرد و از بنده هم در همان قصر پذیرایى کرد. من دیدم وضع این قصر فرق نکرده؛ یک فرشى آنجا بود، من مشغول نگاه کردن به این فرش شدم؛ گفت بله، این از آن فرشهایى است که از زمان پرتغالىها مانده؛ دیدیم فرش هم همان فرش است. نه فقط در همان قصر و در همان زندگى و در همان تشریفات زندگى میکردند، [بلکه] به همان روش هم زندگى میکردند! نه انگار که اینها یک گروه انقلابىاند، یک گروه مردمىاند، که واقعاً مردمى هم نیستند و اصلاً از مردم در آنجا خبرى نبود.حفظ تشریفات درباری حاکمان استعماری در کشورهای انقلابی
ما وقتى میخواستیم وارد سالن مهمانى بشویم، منظرهاى من دیدم در هنگام ورود؛ [کنار] درِ بزرگى که این سالن را وصل میکرد به سالن پذیرایى، دو نفر ایستاده بودند، درست مثل غلامهاى افسانهاى در دربار سلاطین، که آن [حاکم] پرتغالی همینجور زندگى میکرده. دو غلام سیاه؛ حالا این دو نفر سیاه بودند امّا دیگر غلام نبودند چون خود حاکم هم از همان گروه بود امّا دو نفر غلامگونه، دو مأمور با لباسهاى مشخّصى دو طرف این در ایستادهاند و جورى باید اینها عمل کنند که وقتى سلطان ــ یعنى همین رهبر انقلابى ــ با مهمانش که بنده بودم میرسیم در مقابل این در، این دو لَتِ[7] در به طور برابر طاقباز باز شده باشد و اینها در حال تعظیم باشند؛ و همین کار را هم کردند. بنده لبخند میزدم، نگاه میکردم، او هم مثل همان حاکم پرتغالى، با همان ژستها، وارد سالن مهمانى شدیم. این کشورهاى انقلابى همه جا همینجور است. مسافرتهایى که بنده کردم به خارج از کشور غالباً به همین کشورهایى بوده که بهاصطلاح در آنجاها انقلابى اتّفاق افتاده؛ مثلاً لیبى، الجزایر، موزامبیک، زیمبابوه، چین، کرهی شمالى؛ این جاهایى که ماها رفتیم، غالباً از این قبیل کشورهایى بوده که در اینها انقلاب شده. …نبود اشرافیگری و فاصلهٔ طبقاتی کاذب در جمهوری اسلامی
مظهر مردمى بودن ما این است که مردم، امروز بین خودشان و مسئولین کشور فاصلهى حقیقى احساس نمیکنند؛ خیلى نعمت بزرگى است. امروز اگر هر یک از آحاد این کشور با رئیسجمهور این کشور ملاقاتى داشته باشد، احساس نمیکند که با او فرق دارد؛ آن حالت اشرافىگرى، آن حالت اوج کاذبِ طبقاتى که در همهى حکومتها شاید بتوانم بگویم ــ حالا تا آنجایى که ما میدانیم همه ــ وجود دارد، در جمهورى اسلامى نیست. وزرا جزو همین مردم معمولى کوچه و بازارند؛ از یک خانوادهى اشرافى جدا نشدند بیایند به مسند وزارت؛ به خاطر یک مسئولیّتى، یک تخصّصى، یک آگاهىاى او را آوردهاند از دانشگاه، از فلان شغل، گذاشتهاند در رأس وزارت؛ وقتى هم که از کار منفصل میشود، باز میرود سراغ همان …لزوم جلوگیری از اشرافیگری و ترف در جامعه
… و همهی چیزهائی که جزو ثروتها و منابع عمومی است، استفاده کنند. اینجور نباشد که در جامعه از این منابع طبیعی و ثروتهای خدادادی عدهای بتوانند استفاده کنند و عدهی دیگری به آن حدی نرسند که از این منابع طبیعی استفاده کنند. مقرراتی این چنین در جامعه لازم است. نکتهی سوم این بود که برای جلوگیری از فساد، جلوگیری از اشرافیگری، جلوگیری از تُرف در جامعه، که در قرآن به آن مکرراً تصریح شده و انواع فسادهای مالی، لازم است که بر این فعالیت آزاد کنترل و نظارتی وجود داشته باشد که آن کنترل از طرف دولت و حکومت اسلامی است و حاکم اسلامی حق دارد که نظارت خود و کنترل خود و حسابرسی خود بر کیفیت استفاده از سرمایه و پول و مال و مصرف آن را حفظ کند و این تکلیف دولت اسلامی است و دولت اسلامی باید این تکلیف را انجام بدهد و به نفع عموم مردم، مخصوصاً طبقات ضعیف و مستضعف است. نکتهی چهارم این بود که اگر ما فعالیت اقتصادی را در جامعهی اسلامی آزاد میدانیم بر حسب نظر اسلام، این آزادی باید به حدی نرسد که دارندگان سرمایههای بزرگ این قدرت اجتماعی و سیاسی را پیدا کنند که در سرنوشت سیاسی جامعه دخالت و اعمال نفوذ کنند؛ آنطوری که امروز در …وابسته نبودن پیامبر به ثروت و حیثیت قبیلهای و ریاست و خویشاوندی
… خودش و زنش ـ خانوادۀ مستمند و فقیر ـ اثاث پیغمبر را برداشتند، بردند داخل خانه. پیغمبر هم رفت شد مهمان اینها. دست رد به اعیان و اشراف و متنفذین و صاحبان قبیله و صاحبان فرزندان و اینها زد؛ در خانۀ فقیرترین آدم مدینه وارد شد. یعنی موضع اجتماعی خودش را مشخص کرد؛ معلوم شد که این شخص، وابستۀ به پول، وابستۀ به حیثیت قبیلهای، وابستۀ به شرفِ ریاست فلان قبیله، وابستۀ به قوم و خویش و فامیل، وابستۀ به آدمهای پُررو و پشتهمانداز و اینها نیست و نخواهد شد. از همان ساعت اول و لحظۀ اول مشخص کرد که در برخورد و تعامل اجتماعی، طرف کدام گروه است، طرفدار کدام جمعیت است، برای چه کسانی وجود او بیشتر نافع خواهد بود؛ همه نفع میبَرند، همه حق میبَرند از پیغمبر و تعالیم پیغمبر؛ اما آنکه محرومتر است، او حق بیشتری قهراً …اشرافیگری و غرور قبیلهای، مهمترین بلای جوامع جاهلی عرب
بعد، اقدام بعدی بسیار مهم، مسئلۀ ایجاد اخوت بود. بلای اشرافیگری و تعصبهای خرافی و غرور قبیلهای و جدایی گونههای گوناگون مردم از یکدیگر، مهمترین بلای جوامع متعصب و جاهلی آن روز عرب بود. پیغمبر با اخوت، اینها را زیر پای خودش له کرد. اخوت قرار داد بین فلان رئیس قبیله با فلان آدم بسیار پایین و متوسط. گفت شما دوتا باهم برادر؛ آنها هم با کمال مِیل این برادری را قبول کردند. اشراف و بزرگان را در کنار بردگانِ مسلمانشده و آزادییافته قرار داد؛ یعنی …عیاشی و بیرحمی اشراف مکه در برابر گرسنگان
… رسالت، مردم در یک طبقه نبودند؛ عدهای فقیر بودند، اقلیتی ثروتمند بودند؛ اقلیتی میخوردند، اکثریتی خوردن آنها را تماشا میکردند؛ اکثریتی کار میکردند، اقلیتی از دسترنج کار آنها بهره میبردند؛ اقلیتی مثل زالو به جان اکثریتی افتاده بودند و خونشان را میمکیدند. اشراف بزرگ مکه مینشستند در خانۀ خدا، باهم از بدمستیهایشان حرف میزدند، از عیاشیهایشان سخن میگفتند، از اموال و ثروت و شراب شبانه و می و مُطربشان حرف میزدند! گرسنگان مکه باید در چندمتری اینها مینشستند و نظمیّات[1] اینها را گوش میکردند. نه آنها به حال اینها رحمی داشتند، نه اینها شعور درآویختن با آنها را داشتند. فقرای مکه، شعور این را نداشتند که بفهمند این مرد، حق ندارد اینطور از مال عمومی قبیله بردارد و بخورد؛ حق ندارد کار من را اینطور در اختیار و استخدام خودش قرار بدهد. این شعور را نداشتند.توجیه اشرافیگری حاکم شام با لزوم شکوه امپراتوری
خلیفۀ دوم صریحاً روی عمل معاویه صحّه گذاشته است. آمدند گفتند معاویه کاخ میسازد، کاخ سبز درست میکند، اشرافیگری [میکند]، و او در جواب گفت: «ذَلِکَ کَسرَی العَرَبِ»[6]، نه، عیب ندارد، این درمقابل امپراتوریِ گذشته است؛ یک مقداری شکوه امپراتوری لازم است. (51/1/24)نقد توجیه تشریفات حاکمان با عادت مردم به شوکت
… اجازه میگرفت که همان کاخها و قصرها و شوکت و عظمتِ امپراتوران روم را حفظ کند و وقتی مخالفت میکردند، دلیل میآورد و میگفت مردمی که در روم زندگی کردهاند، اینها شوکت امپراتوران را دیدهاند و ما که امروز حاکم اسلامی هستیم، مصلحت نیست که این شوکت را بشکنیم. آن مردم عادت کردهاند که همیشه در کاخها وارد بشوند و عادت کردهاند که حاکمان را سوارِ بر آنچنان مرکبهایی ببینند، و اگر ما یکخردهای کوتاه و متواضع و کوچک حرکت کنیم، شوکتِ ما در چشم مردم خواهد شکست. ببینید چه استدلال غلطی!جاگرفتن در مناصب بالا و اندوختن طلا از اموال مردم غافل
… برنامهای که خودِ او از آن پیروی میکند هم، برنامۀ حقیقت است. و حقیقت یعنی آنچه که با تکوین و طبیعت و سرشت عالم و آدم ممزوج و آمیخته است. (53/6/22) آنچنان صفوف اجتماعی شما را برهم خواهیم زد، آنچنان شما را قاطی خواهیم کرد تا بدانید که وضع جامعۀ اسلامی چیست. رفتید زودتر آن بالابالاها جا گرفتید؟ از غفلت مردم استفاده کردید و پولشان را خوردید؟ با پول آنها شمش طلا درست کردید برای ورّاثتان گذاشتید؟ (53/9/15) بالا و پایین برای ما گذاشتید، مردم را از هم جدا کردید؛ یک عده بالانشین، یک عده خاکنشین، یک عده از سیری بمیر، یک عده از گرسنگی بمیر! شما را قاطی میکنیم؛ پایینیها را بالا میبریم، به شرف دین و دیانت؛ بالاییها را پایین میآوریم، به ذلت فسق و نفاق. …زندگی گنجینهداران ثروت عمومی با نامهای مقدس در کنار گرسنگان
… وقتی درمقابل این جامعه قرار میگیرد، وقتی در برابر اجتماعی قرار میگیرد که علیرغم «اِنَّمَا المُؤمِنونَ اِخوَةٌ»[6] بهوسیلۀ دستهای مغرض، میان برادران اختلاف و دوئیّت افتاده است؛ بهوسیلۀ رهبران مغرض، مردمان بیخبر و بیگناه به جان هم افتادهاند؛ وقتی جامعهای را میبیند که برخلاف دستور قرآن که «وَ فی اَموالِهِم حَقٌّ لِلسّآئِلِ وَ المَحرومِ» «وَ الَّذینَ یَکنِزونَ الذَّهَبَ وَ الفِضَّةَ وَ لا یُنفِقونَها فی سَبیلِ اللهِ فَبَشِّرهُم بِعَذابٍ اَلیمٍ»[7]، گنجینهداران طلا و نقره، گنجینهداران ثروت عمومی، با نامهای قداستآمیز، مصون از خشم ملت مسلمان، در میان مردم زندگی میکنند، و در زیر دیوار کاخهای سربهفلککشیدۀ آنها، شکمهای گرسنه شب را به صبح میآورد؛ وقتی اینها را میبیند امیرالمؤمنین، مجبور میشود که زمام خلافت و ریسمان حکومت را به دست بگیرد. وقتی میبیند که جامعۀ اسلامی جز با دست نیرومند و مقتدر، قابل اصلاح نیست، سعی میکند این نیرو و اقتدار را بهدست بیاورد. وقتی میبیند که مردم فقط با حرفزدن، با طرفِ …رد الگوگیری مسئولان از زندگی اشراف و رؤسای نظامهای غیرالهی
یا فرض بفرمایید، آنجایی که ـ طبق آنچه در نهجالبلاغه است ـ میفرماید: «اِنَّ اللهَ تَعالَی فَرَضَ عَلَی اَئِمَّةِ الحَقِّ العَدلِ اَن یُقَدِّروا اَنفُسَهُم بِضَعَفَةِ النّاسِ»[2] یعنی صاحبان مناصب در نظام حق، حق ندارند خودشان را با اعیان و اشراف مقایسه کنند؛ چون اشراف و اعیان اینطور خانه دارند، اینطور زندگی دارند، اینطور گذران دارند، پس ما هم که صاحب این منصب و این مسئولیت در نظام اسلامی و حاکمیت اسلامی هستیم، ما هم سعی کنیم مثل آنها زندگی کنیم؛ یا اینکه چون رؤسای کشورها در نظامهای غیر الهی و غیر حق، اینطور زندگی میکنند، اینطور خوشگذرانی میکنند، اینطور از امکانات مادی استفاده میکنند، ما هم بایستی همانطور زندگی کنیم. نه! حق ندارند زندگیشان را با اعیان، با اشراف، با متمکنین، یا با منحرفین اندازهگیری کنند.خط بطلان کشیدن بر زندگی اشرافیمآبانهٔ مأمون با سادگی امام رضا (ع)
… بقیه هم، بین مردم گُم. همه تکبیرگویان بنا کردند راهرفتن. اللهاکبر... اللهاکبر... و لِلهِالحمد... دارند میروند طرف مصلی، یک محیط روحانی و معنوی. همۀ مردم دارند اشک میریزند. و امام محور اینهمه عاطفه و عشق و سوز و توجه و عبادت، دارند میروند بهطرف مصلی. خب این حرکت، این هیئت به چه معناست؟ آیا این بهمعنای خط قرمز کشیدن دور زندگی اشرافیمآبانۀ مأمون نیست؟ این افشای مأمون نیست؟ پس مردم فهمیدند اگر نماز این است، تا حالا همۀ نمازهایی که پشت سر مأمون خواندند، باطل بوده. اگر امام این است، با این سادگی، با این بیپیرایگی، با این عبادت، با این حالت خشوع و تواضعش درمقابل خدا، با این حالت خضوعش درمقابل مردم و همرنگیاش با مردم، اگر این است …نبود ایمان واقعی و فداکارانه به دین در طبقات بالای اجتماعی
شما خیال میکنید که علت مخالفت کفار قریش، سردمداران کفر و ضلالت با پیغمبر، جز همین مطلب که مقام خود و موقعیت اجتماعی خود را در خطر میدیدند، چیز دیگری بوده؟ آیا برای بتها دلشان میسوخت؟ اینقدر اینها مؤمن بودند؟ ما ندیدیم در طبقات بالای اجتماعی، در هیچ زمانی، اینکه مردمی باشند مؤمنِ واقعیِ دلسوزِ فداکار برای دین، برای مقدسات، هر دینی و هر مقدساتی، هرکسی هم در طول زمان گفته، بیخود گفته، تجربه نشان داده که دروغ میگوید. در طبقهای مثل طبقۀ عاصبنفلان و امیةبنفلان و ولیدبنفلان، در آن طبقه اصلاً معنی ندارد کسانی باشند که اینقدر وابسته و دلبسته باشند به دینشان، که حالا چون پیغمبر به بتهایشان جسارت کرده، اینها پیغمبر را مثلاً لَتوپار بکنند، مخالفت بکنند، معارضه با آن …پرهیز از اشرافیگری از شعارهای اصلی انقلاب
برجسته شدن شعارهای انقلاب، شعارهای اسلام، مثل عدالتطلبی، مثل پرهیز از اشرافیگری، حمایت از مستضعفان، استکبارستیزی که اینها شعارهای اصلی انقلاب است؛ اینها در زبانها برجستهتر شده، واضحتر شده، و این خیلی چیز خوبی است؛ اینها را ادامه بدهید. این توفیقات را سعی کنید ادامه بدهید که حالا من در توصیهها، یک مقداری بیشتر عرض خواهم کرد. بالاخره کار مداوم در همهی بخشها [لازم است]. این مربوط به آن بخش اوّل یعنی …لزوم ترک گناه، دنیاپرستی و اشرافیگری در عمل علما و مسئولان
یک کار دیگر که آن هم از لحاظ اهمّیّت از این تبلیغ اگر مهمتر نباشد -که به گمان ما مهمتر هم هست- کمتر نیست، عملِ خود ما است؛ نه عملی که حتماً جلوی چشم مردم باشد؛ نه، عملِ درست ما تأثیرش را میبخشد؛ ترک گناه، ترک دنیاپرستی، ترک اشرافیگری، کار سخت، کار کوشنده. وقتی ما با خدا باشیم، خدای متعال تأثیر میدهد به حرف ما، به اقدام ما. مردم هم که به ما نگاه میکنند و تناقضی میان گفته و کردار ما مشاهده نمیکنند، ایمانشان قوی میشود و به این راه میآیند، در این راه حرکت میکنند. به گمان بنده یکی از عللِ موفّقیّت معجزهآسایِ امام …از حساسیتهای امروز دلسوزان جامعه در کنار اسراف و تعرض به بیتالمال
فرض بفرمایید که ما امروز در مورد اسراف، در مورد تعرّض و تجاوز به اموال بیتالمال، دربارهی اَشرافیگری حسّاسیّت نشان میدهیم، یعنی [اینها] چیزهایی است که امروز برای مجموعهی دلسوز جامعهی ما مسائل مهمّی است، مسائل مطرحی است؛ این شهدای عزیز ما آن روزی که زنده بودند و زندگی میکردند در داخل شهرهایشان، در داخل خانوادههایشان، نسبت به این قضایا چهجوری بودند.وجود همچنان نشانههای اشرافیگری و تجملات در جامعه
… پیشرفت عمومی ملّت است. در علم پیشرفت کردیم، در سیاست پیشرفت کردیم، در مسائل گوناگون مورد نظر اسلام پیشرفت کردیم. از لحاظ عدالت اجتماعی هم امروز با گذشته، زمین تا آسمان فرق کرده است؛ البتّه تا آن عدالت اسلامی خیلی فاصله داریم، تا عدالت مطلوب خیلی فاصله داریم. امروز متأسّفانه همچنان نشانههای اشرافیگری و تجمّلات و بعضی از انحرافات گوناگون در جامعهی ما کم نیست امّا وقتی نسبت به قبل از انقلاب ملاحظه بکنیم -حالا شما جوانها که قبل از انقلاب را ندیدید؛ ما و آنهایی که دیدیم قبل از انقلاب را- پیشرفت ملّت ایران و کشور اسلامی نسبت به آنوقت، پیشرفت بسیار برجستهای است.سرخوشی و اشرافیگری و عیشبارگی، عامل دوری از ذکر
انسان در زندگی شخصیاش، گاه بر اثر محنتها و شدّتها و مصیبتها، و در زندگی جمعیاش گاه با حوادث تحول آفرین مانند حرکت عمومی به سوی جهاد یا انفاق یا کمک به نیازمندان، به عامل ذکر نزدیک میشود، و گاه با سرگرمیهای هوس آلود و غرق شدن در سرخوشی و اشرافیگری و عیش بارگی، از آن دور میافتد. عنصری که میتواند در همهی این احوال او را به بهشت «ذکر» نزدیک یا نزدیکتر کند، نماز است.نادیده گرفتن طبقات و اشرافیت در برادری میان مسلمانان
… را با هم برادر کردند. اینکه میگوییم با هم برادر هستیم، در اسلام یک تعارف نیست؛ یعنی حقیقتاً مسلمین نسبت به یکدیگر دارای حقّ برادری هستند؛ نسبت به هم طلبکارند، همچنان که برادران نسبت به هم؛ مدیون یکدیگر هستند و باید حقوق متقابلی را نسبت به هم عمل کنند. پیغمبر این را عملی کرد: دو به دو مسلمانها را با هم برادر کرد، و طبقات اینها و خانوادههای اینها و اشرافیگریِ اشراف مدینه و قریش را رعایت نکرد، غلام سیاهی را با یک شخص بزرگی و یک آزادشدهای را با یک آقازادهی معروف بنیهاشم یا قریش برادر کرد. علیایحال، این برادری ابعاد مختلفی داشت که یکی از مهمترین این ابعاد، همین بود که مسلمانها نسبت به هم احساس برادری بکنند. این هم یکی از آن موارد بود.