رفتن به محتوای اصلی

وحدت اسلامی

نام‌های دیگر: وحدت مذهبی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

همبستگی مسلمانان و مذاهب اسلامی و پرهیز از تفرقه میان آنان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۵/۱۷

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

مقصود از وحدت میان مسلمانها عبارت است؛ از رفع اختلافاتى که مسلمانها را از یکدیگر جدا مى‌کند و میان آنها نزاع و درگیرى به وجود مى‌آورد. وحدت یعنى؛ رفع منازعات مقصود از وحدت این نیست که هر یک از فرق مسلمین از عقاید خود و دلبستگى‌هاى خود دست بردارد، چون این امرى است که امکان‌پذیر هم نیست و خود اقدام براى این مطلب مشکلات و اختلافات زیادى را به وجود خواهد آورد. مسلمانان عالم از هر فرقه‌اى از فرق که هستند مى‌توانند با حفظ عقاید اصولى خود وحدت را در میان خود حفظ کنند و تحکیم کنند. یعنى؛ با یکدیگر اختلاف نکنند منازعه نکنند چون منازعه همچنانى که در این آیه تلاوت شد موجب فشل و از بین رفتن قوت و قدرت مسلمین است. اختلافات بین مسلمین و به طور عام بین همه‌ى ملتها و جوامع یکى از وسائلى بوده که استعمار در طول زمان از آن استفاده کرده است و به وسیله‌ى آن کشورها را از استقلال و یکپارچگى خارج کرده، دولتها را ضعیف کرده و قوت و قدرت جوامع را از بین برده است. در جوامعى که با استعمار مبارزه مى‌کردند یا آن کشورهایى که استعمار در آن منافع ویژه‌اى داشت. این مسأله‌ى تفرقه و اختلاف شدیدتر بود مثلاً؛ اختلاف بین مسلمانان و هندوها در شبه قاره‌ى هند، اختلاف بین مسلمانان و مسیحیان یا بعضى از بومى‌ها در کشورهاى اسلامى آفریقا و اختلاف در همه‌ى کشورهاى اسلامى و در کشور خود ما، سابقه‌ى طولانى دارد و در طول زمان چه استعمار انگلیس چه استعمار فرانسه چه استعمار امریکا در نقاط مختلف از این حربه علیه ملتها استفاده کرده است. در میان مسلمانان انگیزه‌ى استعمار براى ایجاد اختلاف بیشتر است اولاً: به دلیل این‌که مسلمین جمعیت زیادى هستند یک میلیارد یا بیشتر مسلمان در عالم وجود دارد که مناطقى که این مسلمانها در آن زندگى مى‌کنند در یک نقطه‌ى بسیار مهم جغرافیائى است؛ میان آسیا و اروپا و آفریقا محل التقاء سه قاره‌ى مهم به یکدیگر در کنار آبراههاى مهم عالم و اخیراً در صد سال اخیر با کشف معادن غنى در این کشورها. یک چنین جمعیتى در یک چنین نقطه‌اى از عالم اگر یکپارچه و متحد مى‌بود یقیناً استعمار زیانهاى زیادى را متحمل مى‌شد؛ لذا اختلاف فرقه‌هاى مسلمین و بیش از همه اختلاف بین شیعه و اهل سنت که ریشه‌هاى قدیمى هم داشت در دوران استعمار یک شدت بیشترى به خود گرفت و بیش از صد سال است که متفکرین دلسوز مسلمان از قبیل سیدجمال‌الدین و محمّدعبده و بسیارى دیگر نداى رفع اختلاف بین مسلمین را سر دادند. البته بعضى از دلسوزان و روشنفکران و افراد آگاه به این ندا پاسخ دادند در حدود چهل سال قبل در مصر دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه تشکیل شد و بعدها مرحوم آیت‌الله‌العضمى بروجردى رضوان‌الله‌علیه از این مؤسسه حمایت کرد تأیید کرد نماینده فرستاد لکن از وقتى که انقلاب اسلامى در ایران به پیروزى رسید آهنگ ایجاد تفرقه و اختلاف بین مسلمانها و به خصوص بین شیعه و سنى یک شتاب بیشترى گرفت. علت هم این بود که استعمار و استکبار جهانى خیلى خوب تشخیص مى‌داد که انقلاب اسلامى براى مسلمانان همه‌ى کشورهاى اسلامى داراى جاذبه است و مى‌دانست که اگر مسلمین به حال خود بمانند این انقلاب مثل عطرى در سرتاسر فضاى جوامع اسلامى منتشر خواهد شد و این براى استکبار یک ضرر غیر قابل جبران بود لذا سعى کردند با استفاده از اختلاف فرقه‌اى و مذهبى میان ملت مسلمان، در ایران و برخى کشورهاى مسلمان دیگر مسأله‌ى اختلافات بین فرقه‌هاى مسلمین را عمده کنند و جنگ عقایدى را در کتابها و رساله‌ها و مطبوعات به راه بیاندازند. شاید تعداد کتابهایى که ضد تشیع و ضد مردم شیعه‌ى ایران در طول این ده سال منتشر شده چند برابر همه‌ى کتابهایى است که در مثل چنین مدتى در گذشته منتشر مى‌شد. قلمهاى مزدور را به کار گرفتند کسانى را که اهل هوى و هوس و بنده‌ى درهم و دینار بودند اینها را در سرتاسر کشورهاى اسلامى اجیر کردند براى این‌که روى تهمتهاى قدیمى که نسبت به تشیع زده مى‌شد تکیه کنند و بر اساس اینها کتاب بنویسند؛ از قبیل این‌که شیعه قائل به تحریف قرآن است یا شیعه همه‌ى صحابه را غیر از چهار، پنج نفر کافر مى‌داند و از این قبیل حرفها. اگر چه اثر نکرد اگر چه مقصود آنها برآورده نشد، اما شکى نیست که در ذهنیت عامه‌ى مردم بسیارى از کشورها این اختلاف‌انگیزى تأثیراتى را خواهد داشت و سرمایه‌گذارى استکبار هم به خاطر همین بود.
مسئله‌اى که لازم است در آستانه‌ی هفته‌ی وحدت به همه‌ی ملّت ایران و همچنین به مسلمانان عالم عرض کنم، اهمّیّت وحدت بین مسلمین و ارتباط برادرانه میان برادران مسلمان در همه جا و در همه‌ی شرایط است. اوّلاً معلوم کنیم مقصود ما از وحدت مسلمانها چیست؛ آیا مقصود این است که مسلمانان از مذاهب مختلف، از مذهب خودشان دست بردارند و به مذهب دیگرى اعتقاد پیدا کنند یا عمل کنند؟ نه، مقصود این نیست. ما وقتى به وحدت دعوت میکنیم، مقصود ما این نیست که فِرَق مسلمین ‌-اعمّ از شیعه و سنّى یا فِرَقى که در داخلِ تشیّع و تسنّن هستند یا دیگرِ فِرَق مسلمانان عالم- موظّف و مجبورند که از عقیده‌ی خودشان دست بردارند و به یک عقیده‌ی سوّمى یا به عقیده‌ی طرف مقابل گرایش پیدا کنند. این چیزى است که وابسته است به تحقیق و تفحّص و مطالعه‌ی هر کسى، و تکلیف او است بینه و بین‌ا‌لله‌؛ بحث ما این نیست.بحث ما این است که میخواهیم به همه‌ی مسلمانان از شیعه و سنّى بگوییم و تذکّر بدهیم که شما یک نقاط مشترکى دارید، یک نقاط اختلاف و افتراقى؛ در بعضى چیزها با هم شریکید و یک جور فکر میکنید و یک جور عمل میکنید، در بعضى چیزها [هم] هر فرقه‌اى روش خود را دارد؛ عرض ما این است که اوّلاً آن نقاط اشتراک از نقاط افتراق بیشتر است؛ یعنى همه‌ی مسلمین به خداى واحد، به قبله‌ی واحد، به پیغمبر واحد، به احکام، به نماز، به روزه، به زکات، به حج اعتقاد دارند. شما دو مسلمان را پیدا نمیکنید که وقتى صبح میشود براى نماز بلند نشود؛ مگر اینکه بخواهد به تکلیفش عمل نکند. وَالّا همه‌ی مسلمین عالم معتقدند که صبح باید نماز خواند، ظهر باید نماز خواند، عصر باید نماز خواند، شب باید نماز خواند، نیمه‌شب مستحب است نماز شب خواند، نماز را به‌طرف کعبه باید خواند، نماز را باید به زبان قرآن و از آیات قرآن خواند و حمد باید خواند؛ همه‌ی مسلمین عالم ماه رمضان که میشود ‌-آن‌وقتى که فهمیدند روز اوّل ماه است- روزه میگیرند، مگر کسى به تکلیفش عمل نکند و فسق کند، وَالّا همه‌ی مسلمین عالم اعتقاد دارند؛ همه‌ی مسلمین عالم معتقدند باید زکات داد؛ همه‌ی مسلمین عالم معتقدند باید در عمر حدّاقل یک بار حج رفت؛ و از این قبیل.
ما در مسئله‌ی وحدت جدّى هستیم. ما اتّحاد مسلمین را هم معنا کردیم. اتّحاد مسلمین به معناى انصراف مسلمین و فِرَق گوناگون از عقاید خاصّ کلامى و فقهى خودشان نیست؛ بلکه اتّحاد مسلمین به دو معناى دیگر است که این دو معنا باید تأمین بشود: اوّل اینکه در مقابله‌ی با دشمنان اسلام همدست و هم‌آواز و همدل باشند، فِرَق گوناگون اسلامى ‌-فِرَق سنّى، فِرَق شیعه- که هر کدام فِرَق مختلف کلامى و فقهى دارند، حقیقتاً در مقابله‌ی با دشمنان اسلام همدلى کنند، همدستى کنند، همکارى کنند، همفکرى کنند؛ معناى دوّم این است که فِرَق گوناگون مسلمین سعى کنند خودشان را به یکدیگر نزدیک کنند، تفاهم ایجاد کنند، مذاهب فقهى را با هم مقایسه کنند و منطبق کنند. بسیارى از فتاوى فقها و علما هست که اگر مورد بحث فقهى عالمانه قرار بگیرد، ممکن است با مختصر تغییرى، فتاوى دو مذهب به هم نزدیک بشود. لذا ما جدّاً علاقه‌مند هستیم که «دارالتّقریب بین المذاهب الاسلامیّة» را ایجاد کنیم؛ ما مایلیم این کار انجام بگیرد. البتّه در گذشته این کار شروع شده و تلاشهاى مخلصانه‌اى هم داشته، امّا اکنون مدّتهاى مدیدى است که ما حرکت حقیقی‌اى مشاهده نمیکنیم و احساس میکنیم این کار باید انجام بگیرد و مردم مخلصى و مؤمنى و شخصیّت‌هاى عالِمى از همه‌ی دنیاى اسلام همکارى کنند و ما آماده هستیم و مایل هستیم که میزبان این مجموعه باشیم و زحمات و خدمتهاى این کار را بر عهده بگیریم.علما، فقها، متکلّمین و فلاسفه‌ی اسلامى باید کوشش کنند و بنشینند آراء را با یکدیگر تطبیق کنند، در مجموعه‌هایى آنها را جمع کنند، نظرات فِرَق مختلف اسلامى در مجموعه‌ی واحد و با نگاه مساعد به یکدیگر، در اختیار همه‌ی مسلمین قرار بگیرد. این از جمله‌ی کارهاى بسیار لازم و ضرورى است و امیدواریم که همّت صاحب‌همّتان، این کار را به انجام برساند.

شاهدها (۱۴ پاراگراف)

منظور از اتحاد: تفاهم و همکاری دولت‌ها و ملت‌های مسلمان، نه اتحاد سیاسی و ادغام کشورها

ما فراموش نمیکنیم این دعوت عامّ امام بزرگوار را که ایشان دائماً مسلمانها را دعوت کردند به اتّحاد و یگانگى. منظور ما از اتّحاد، آن چیزى که بعضى از کشورها دنبال میکنند و هرگز هم به نتیجه نمیرسد نیست. ما نمیگوییم بیایید اتّحاد سیاسى به ‌وجود بیاوریم، اتّحاد مالى به ‌وجود بیاوریم، دو کشور را یک کشور کنیم، دو دولت را یک دولت کنیم ــ این چیزهایى که همیشه گفته‌اند و هرگز هم نشده است ــ منظور ما از اتّحاد، تفاهم است؛ تفاهم بین دولتها، تفاهم بین کشورها، همکارى بین اعضاى امّت اسلامى و دولتهاى اسلامى، همدلى آنها با یکدیگر، تحت تأثیر اغراض دشمنان قرار نگرفتن. [کشورهاى] این منطقه‌ى حسّاس خلیج فارس، منطقه‌ى حسّاس خاورمیانه، کلّ منطقه‌ى اسلامى که یک منطقه‌ى بسیار حسّاسى است در جغرافیاى عالم و جغرافیاى سیاسى عالم، با یکدیگر تفاهم کنند، با هم باشند، همدل باشند. و جمهورى اسلامى آماده است براى اینکه با همه‌ى کشورهاى …

برادری شیعه و سنی فکر و ممشای عملی برخاسته از قرآن نه شعار تاکتیکی

… که شیعه مجتمع باشد، بدین معنا نیست که بین شیعه و سنّى اختلافى به ‌وجود بیاید؛ بعکس، ما میخواهیم که این وحدت و هماهنگى در بین پیروان مذهب اهل‌بیت (علیهم ‌السّلام) مقدّمه‌اى باشد براى وحدت کلّ جهان اسلام؛ براى ایجاد تفاهم بین همه‌ى ابناء اسلام و پیروان قرآن. اینکه ما گفته‌ایم که فِرَق اسلامى باید با هم برادر باشند، اینکه شعار داده‌ایم که شیعه و سنّى با هم برادرند، یک شعار تاکتیکى نیست؛ یک شعار مصلحتىِ زودگذر نیست؛ این یک فکر است، این یک ممشاى[6] عملى است؛ این عمل به تعالیم قرآن و اهل‌بیت (علیهم ‌السّلام) است. در سایه‌ى این وحدت است که پیروان اهل‌بیت میتوانند مذهب اهل‌بیت را براى آن کسانى از مسلمین که با آن مذهب آشنا نیستند، روشن کنند. امروز دستهاى تفرقه‌افکنى در دنیاى اسلام سعى میکنند فکر اهل‌بیت و مذهب اهل‌بیت را مشوّه[7] کنند، مزوّر[8] کنند، آن را به آن شکلى که …

ضرورت اخوت و ناشی بودن ضعف و ذلت مسلمانان از تفرقه

… بشوند؛ این، خصوصیّت این بزرگوار است. بارها من عرض کرده‌ام؛ آن بزرگوار مجمع و مُلتقاى[10] عواطف مسلمانها است؛ مسلمان به پیغمبر خود عشق مى‌ورزد. خدایا! تو شاهدى که دلهاى ما مالامال از محبّت پیغمبر است. از این محبّت باید استفاده کرد؛ این محبّت، راهگشا است. امروز مسلمانها احتیاج دارند به اخوّت و برادرى؛ امروز شعار «اِنَّمَا المُؤمِنونَ اِخوَةٌ فَاَصلِحوا بَینَ اَخَوَیکُم»[11] از همیشه جدّى‌تر است؛ امروز این ضعف و ذلّتى که مى‌بینید مسلمانهاى کشورهایى در دنیا دچار آن شده‌اند، ناشى از همین تفرّق و اختلاف است. اگر مسلمانها متّحد بودند، فلسطین این‌جور نمیشد، بوسنى آن‌جور نمیشد، کشمیر آن‌جور نمیشد،[12] تاجیکستان این‌جور نمیشد،[13] مسلمانهاى اروپا آن‌جور در محنت زندگى نمیکردند، مسلمانها در آمریکا آن‌جور مورد زورگویى قرار نمیگرفتند؛ علّت این است که ما با هم اختلاف داریم. منادى وحدت، جمهورى اسلامى بود، همه‌ى قدرتهاى استکبارى ریختند سر جمهورى اسلامى؛ چرا؟ چون منادى وحدت بود؛ چون آنها با وحدت دشمنند و وحدت مسلمین به ضرر آنها است؛ لذا سعى میکنند بشکنند. البتّه جمهورى اسلامى یک‌تنه از پس …

هشدار دربارهٔ حفظ وحدت گران‌به‌دست‌آمده و خیانت شمردن شکستن آن

من عرض میکنم علماى شیعه و سنّى در هر جاى دنیا که هستند و از جمله در کشور عزیز ما، باید مواظب باشند. این وحدت، گران به ‌دست آمده است در ایران؛ این نداى وحدت، گران جا افتاده است در دنیا؛ این را آسان نشکنید. هر کسى بشکند خیانت کرده است، هر کسى میخواهد باشد؛ فرقى نمیکند سنّى باشد، شیعه باشد. اینکه امام بزرگوار توانست اسلام را عزیز کند، به برکت ایجاد احساس وحدت در بین مسلمین بود. در اقصیٰ‌نقاط عالم به نام امام، مسلمان حرکت میکرد و فکر نمیکرد که مذهب من چیست، مذهب او چیست؛ من سنّى‌ام، او شیعه است؛ او سنّى است، من …

پژوهش در معرفی عقاید شیعه به‌عنوان کمک به وحدت و برادری مسلمانان

… سیاسی و استعماری در این حرکت گمراه کننده، از هر زمان دیگر آشکارتر است، حتی از آن زمان که خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس دروغ‌پراکنی در باب شیعه را همچون جزیی از مبارزه‌ی همه جانبه‌ی خود با پیروان اهل بیت (علیهم‌السّلام) لازم و مقدمه‌ی حتمی سرکوبگری آنان میشمردند. با این نگرش، هر پژوهشی در معرفی عقاید و معارف شیعه، کمکی به استقرار وحدت و برادری میان مسلمین نیز هست، چرا که دشمنان اسلام، برای تفرقه افکنی میان مسلمانان، همواره به بد نمایاندن معارف اعتقادی و فقهی مذاهب آنان برای یکدیگر، دست زده‌اند.

توصیه به علما برای نزدیکی فکری و اتحاد عملی مذاهب در برابر خطر دشمنان جهانی

نکته‌ی پایانی این مقال، توصیه‌ی مؤکّد من به علماء و اندیشمندان حاضر در این اجتماع فرهنگی است که با همه‌ی توان بکوشند این لقاء علمی را وسیله‌ی نزدیکی فکری و اتحاد عملی میان مذاهب اسلامی قرار دهند. چگونگی برخورد شیخ مفید با خصم مذهبی زمانش بیگمان متأثر از حوادث تلخ اجتماع و مصائبی است که شیعه‌ی مظلوم آن روز با آن مواجه بوده و آتش تعصبهای کور آن را بر میانگیخته است. آنگونه رفتار نمیتواند امروزه الگویی برای برخورد فرق اسلامی با یکدیگر حتی در صحنه‌های کلامی باشد. امروز همه‌ی فرق اسلامی باید با مشاهده‌ی آن صحنه‌های دردناک تاریخ، تجربه‌ی مسالمت و مهربانی بیاموزند و در زمانی که اصول اسلام - که مفیدها در هر مذهبی برای احیاء آن، چنان رنجهایی را متحمل شده‌اند - از سوی دشمنان جهانی در معرض خطر است، به وحدت و اقتراب و همکاری همه‌ی فرقه‌ها و همه‌ی متفکران آنها بیندیشند، و این درس بزرگ انقلاب ما و رهنمود همیشگی امام راحل ما (قدس‌الله‌نفسه‌الزکیه) است.

وحدت و همزیستی و همفکری عامل تأمین حقوق مسلمانان

توسعه‌ی ارتباطات‌ و مناسبات‌ میان‌ کشورهای‌ اسلامی بسیار مهم است‌. مناطق‌ اسلامی‌ از امکانات‌ عظیمی‌ در زمینه‌ی‌ انرژی‌ و منابع‌ مهمّ طبیعی‌ و جغرافیایی‌ برخوردارند و، در حقیقت‌، کشورهای‌ صنعتی‌ و پیشرفته‌ی جهان‌ محتاج‌ مسلمانان‌ هستند؛ لذا دنیای‌ اسلام‌ با تکیه‌ بر عوامل‌ قدرت‌آفرین‌ نظیر همزیستی‌، وحدت‌، ارتباطات‌ دوستانه‌ و همفکری‌ با یکدیگر، می‌تواند آنچه‌ را که‌ حقّ‌ مسلمانان‌ است‌ تأمین‌ کند.

اسلام عامل همبستگی ملت‌های مسلمان با فرهنگ‌ها و سنت‌های گوناگون

اسلام‌ عامل‌ همبستگی‌، تفاهم‌، همکاری‌ و زندگی‌ مشترک‌ میان‌ ملّت‌های‌ مسلمان با فرهنگ‌، تاریخ‌، سنن‌ و آداب‌ متفاوت است. دشمنان‌ اسلام‌ برای‌ ایجاد اختلاف‌ میان‌ کشورهای‌ اسلامی‌ پول‌ زیادی‌ را هزینه‌ می‌کنند و تفاهم‌ میان‌ دولت‌های‌ مسلمان‌ را مغایر با منافع‌ خود می‌دانند؛ لذا رهبران‌ کشورهای‌ اسلامی‌ باید با هوشیاری‌ با تحریکات‌ دشمنان‌ مقابله‌ کنند و مانع‌ از بُروز مشکلات‌ …

احساس آهنگ یگانگی و وحدت در میان ملت‌های مسلمان

یکى از چیزهایى که امروز به این مناسبت باید مورد توجّه قرار بگیرد، عبارت است از عظمت اسلام در قالب امّت اسلامى. درخواست ما از دولتهاى اسلامى این است که نسبت به این مسئله یک توجّه و عنایت مخصوصى را مبذول بکنند؛ بحمدالله‌ ملّتها در این سالهاى اخیر، به مسئله‌ی کلّیّت اسلام و کلّیّت امّت اسلامى توجّه پیدا کرده‌اند؛ نمیگوییم همه‌ی آحاد ملّتها لکن در همه‌ى ملّتها، این آهنگ یگانگى و وحدت و جماعت، در بین مسلمین محسوس است و شنیده میشود؛ این امید و آرزو در دل آحاد مسلمین در اقصىٰ‌‌نقاط عالم به وجود آمده است؛ مهم این است که حکومتها و دولتها هم به آن توجّه کنند. این یک مسئله‌اى است که هر حکومت اسلامى، یعنى هر حکومت بر سرزمینى که در آن مسلمانها هستند، از آن سود میبرد.

اهمیت برادری ملت‌های مسلمان به مصلحت کشورهای اسلامی

ارتباط با کشورهای‌ اسلامی‌، به‌ عنوان‌ یک‌ اصل‌ در سیاست‌ خارجی‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران، برای ما دارای اهمّیّت است. امروز، کشور قدرتمند و بزرگ‌ ایران‌ برای‌ افکار اسلامی‌ مأمن‌ و پایگاه‌ مهمّی محسوب‌ می‌شود و بر همین‌ اساس‌، ما به‌ برادری‌ میان‌ ملّت‌های‌ مسلمان‌ اهمّیّت‌ می‌دهیم‌ و آن‌ را به‌ مصلحت‌ کشورهای‌ اسلامی‌ می‌دانیم‌.

لزوم اتحاد کلمهٔ مسلمانان

مسلمانان - آن‌چنان که ما همیشه گفته‌ایم و امروز هم همان را میگوییم - باید به نیروی ذاتی خودشان ایمان پیدا کنند. به ملتهای مسلمان دیگر اطمینان کنند. به احکام اسلامی و ارزشهای اسلامی اهمیت دهند. اتّحاد کلمه پیدا کنند و از های و هوی استکبار هم نترسند. این در درجه اوّل است. این مطلبی است که اخیراً گفتم. یعنی نباید از امریکا، استکبار و دشمن بترسند. از دشمن نترسند. اگر نترسیدند، خیلی از کارها را خواهند توانست انجام دهند و امیدواریم ان‌شاءاللَّه مسلمانان این توفیق را پیدا کنند که این وظیفه بزرگ را انجام دهند.

پایداری پیوند ملت‌های مسلمان به‌رغم منازعات حکومت‌ها

… امّا از این سو نیز همه‌ساله فریضه‌ى حج، درس توحید و وحدت را در کالبد این خانواده‌ى کهن‌سال و ریشه‌دار تزریق میکند و هر سال شکوفه‌هاى تازه‌اى، بیش از گذشته، تجدید بهار ایمان و حیات دینى و اُنس و مودّت اسلامى را نوید میدهد و ساخته‌هاى دست دشمن را باطل میسازد. این معجزه‌ى حج است که على‌رغم وجود درگیرى‌ها و منازعاتى که در آن، حکومتهاى مسلمان بارها در برابر یکدیگر صف‌آرایى کرده‌اند، هرگز پیوندهاى فکرى و عاطفى و ایمانى میان ملّتهاى مسلمان قطع نشده و تأثیرات متقابل این ملّتها همواره رو به افزایش بوده است.

اتحاد مسلمین مضمون برجستهٔ مناسک حج

۲) مطلب بعدى در باب اتّحاد و یگانگى مسلمین است که مضمون برجسته‌ى دیگرى از مناسک حج است. از آغاز ورود استعمار اروپایى به کشورهاى اسلامى یکى از سیاستهاى قطعى استعمارگران ایجاد تفرقه میان مسلمین بوده است؛ گاه با حربه‌ى اختلافات فرقه‌اى، و گاه با ابزار ملّى‌گرایى و قوم‌گرایى، و گاه با غیر اینها. متأسّفانه با وجود فریاد مصلحان و منادیان وحدت، این …

پایان یافتن مصائب جهان اسلام در صورت اتحاد، بیداری و باور مسلمانان به تغییرپذیری وضعیت

… ــ که اینها مصائب جهان اسلام است ــ امّا بزرگ‌ترینِ این مصائب که شاید بشود آن را مادر این مصائب دانست، تشتّت مسلمین و تفرّق مسلمین و غفلت مسلمین و دورى مسلمانها از خواستهاى ملّتها و امّت بزرگ اسلامى است؛ این را باید اصلاح کرد؛ در این باید تحوّلى ایجاد کرد. اگر مسلمانها متّحد بشوند، اگر بیدار بشوند، اگر متوجّه قدرت خود بشوند، اگر باور کنند که وضعیّت فعلى قابل تغییر است و میشود بر سرنوشت خود مسلّط شد، و ببینند که چگونه بعضى از ملّتها مثل ملّت بزرگ ایران توانسته‌اند بر سرنوشت خودشان مسلّط بشوند و تحت تأثیر قدرتها قرار نگیرند، اگر اینها انجام بگیرد، مطمئنّیم که مصائب دنیاى اسلام هم تمام خواهد شد؛ امروز اساس قضیّه این است.