رفتن به محتوای اصلی

وحدت اسلامی

نام‌های دیگر: وحدت مذهبی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

همبستگی مسلمانان و مذاهب اسلامی و پرهیز از تفرقه میان آنان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۵/۱۷

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

مقصود از وحدت میان مسلمانها عبارت است؛ از رفع اختلافاتى که مسلمانها را از یکدیگر جدا مى‌کند و میان آنها نزاع و درگیرى به وجود مى‌آورد. وحدت یعنى؛ رفع منازعات مقصود از وحدت این نیست که هر یک از فرق مسلمین از عقاید خود و دلبستگى‌هاى خود دست بردارد، چون این امرى است که امکان‌پذیر هم نیست و خود اقدام براى این مطلب مشکلات و اختلافات زیادى را به وجود خواهد آورد. مسلمانان عالم از هر فرقه‌اى از فرق که هستند مى‌توانند با حفظ عقاید اصولى خود وحدت را در میان خود حفظ کنند و تحکیم کنند. یعنى؛ با یکدیگر اختلاف نکنند منازعه نکنند چون منازعه همچنانى که در این آیه تلاوت شد موجب فشل و از بین رفتن قوت و قدرت مسلمین است. اختلافات بین مسلمین و به طور عام بین همه‌ى ملتها و جوامع یکى از وسائلى بوده که استعمار در طول زمان از آن استفاده کرده است و به وسیله‌ى آن کشورها را از استقلال و یکپارچگى خارج کرده، دولتها را ضعیف کرده و قوت و قدرت جوامع را از بین برده است. در جوامعى که با استعمار مبارزه مى‌کردند یا آن کشورهایى که استعمار در آن منافع ویژه‌اى داشت. این مسأله‌ى تفرقه و اختلاف شدیدتر بود مثلاً؛ اختلاف بین مسلمانان و هندوها در شبه قاره‌ى هند، اختلاف بین مسلمانان و مسیحیان یا بعضى از بومى‌ها در کشورهاى اسلامى آفریقا و اختلاف در همه‌ى کشورهاى اسلامى و در کشور خود ما، سابقه‌ى طولانى دارد و در طول زمان چه استعمار انگلیس چه استعمار فرانسه چه استعمار امریکا در نقاط مختلف از این حربه علیه ملتها استفاده کرده است. در میان مسلمانان انگیزه‌ى استعمار براى ایجاد اختلاف بیشتر است اولاً: به دلیل این‌که مسلمین جمعیت زیادى هستند یک میلیارد یا بیشتر مسلمان در عالم وجود دارد که مناطقى که این مسلمانها در آن زندگى مى‌کنند در یک نقطه‌ى بسیار مهم جغرافیائى است؛ میان آسیا و اروپا و آفریقا محل التقاء سه قاره‌ى مهم به یکدیگر در کنار آبراههاى مهم عالم و اخیراً در صد سال اخیر با کشف معادن غنى در این کشورها. یک چنین جمعیتى در یک چنین نقطه‌اى از عالم اگر یکپارچه و متحد مى‌بود یقیناً استعمار زیانهاى زیادى را متحمل مى‌شد؛ لذا اختلاف فرقه‌هاى مسلمین و بیش از همه اختلاف بین شیعه و اهل سنت که ریشه‌هاى قدیمى هم داشت در دوران استعمار یک شدت بیشترى به خود گرفت و بیش از صد سال است که متفکرین دلسوز مسلمان از قبیل سیدجمال‌الدین و محمّدعبده و بسیارى دیگر نداى رفع اختلاف بین مسلمین را سر دادند. البته بعضى از دلسوزان و روشنفکران و افراد آگاه به این ندا پاسخ دادند در حدود چهل سال قبل در مصر دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه تشکیل شد و بعدها مرحوم آیت‌الله‌العضمى بروجردى رضوان‌الله‌علیه از این مؤسسه حمایت کرد تأیید کرد نماینده فرستاد لکن از وقتى که انقلاب اسلامى در ایران به پیروزى رسید آهنگ ایجاد تفرقه و اختلاف بین مسلمانها و به خصوص بین شیعه و سنى یک شتاب بیشترى گرفت. علت هم این بود که استعمار و استکبار جهانى خیلى خوب تشخیص مى‌داد که انقلاب اسلامى براى مسلمانان همه‌ى کشورهاى اسلامى داراى جاذبه است و مى‌دانست که اگر مسلمین به حال خود بمانند این انقلاب مثل عطرى در سرتاسر فضاى جوامع اسلامى منتشر خواهد شد و این براى استکبار یک ضرر غیر قابل جبران بود لذا سعى کردند با استفاده از اختلاف فرقه‌اى و مذهبى میان ملت مسلمان، در ایران و برخى کشورهاى مسلمان دیگر مسأله‌ى اختلافات بین فرقه‌هاى مسلمین را عمده کنند و جنگ عقایدى را در کتابها و رساله‌ها و مطبوعات به راه بیاندازند. شاید تعداد کتابهایى که ضد تشیع و ضد مردم شیعه‌ى ایران در طول این ده سال منتشر شده چند برابر همه‌ى کتابهایى است که در مثل چنین مدتى در گذشته منتشر مى‌شد. قلمهاى مزدور را به کار گرفتند کسانى را که اهل هوى و هوس و بنده‌ى درهم و دینار بودند اینها را در سرتاسر کشورهاى اسلامى اجیر کردند براى این‌که روى تهمتهاى قدیمى که نسبت به تشیع زده مى‌شد تکیه کنند و بر اساس اینها کتاب بنویسند؛ از قبیل این‌که شیعه قائل به تحریف قرآن است یا شیعه همه‌ى صحابه را غیر از چهار، پنج نفر کافر مى‌داند و از این قبیل حرفها. اگر چه اثر نکرد اگر چه مقصود آنها برآورده نشد، اما شکى نیست که در ذهنیت عامه‌ى مردم بسیارى از کشورها این اختلاف‌انگیزى تأثیراتى را خواهد داشت و سرمایه‌گذارى استکبار هم به خاطر همین بود.
مسئله‌اى که لازم است در آستانه‌ی هفته‌ی وحدت به همه‌ی ملّت ایران و همچنین به مسلمانان عالم عرض کنم، اهمّیّت وحدت بین مسلمین و ارتباط برادرانه میان برادران مسلمان در همه جا و در همه‌ی شرایط است. اوّلاً معلوم کنیم مقصود ما از وحدت مسلمانها چیست؛ آیا مقصود این است که مسلمانان از مذاهب مختلف، از مذهب خودشان دست بردارند و به مذهب دیگرى اعتقاد پیدا کنند یا عمل کنند؟ نه، مقصود این نیست. ما وقتى به وحدت دعوت میکنیم، مقصود ما این نیست که فِرَق مسلمین ‌-اعمّ از شیعه و سنّى یا فِرَقى که در داخلِ تشیّع و تسنّن هستند یا دیگرِ فِرَق مسلمانان عالم- موظّف و مجبورند که از عقیده‌ی خودشان دست بردارند و به یک عقیده‌ی سوّمى یا به عقیده‌ی طرف مقابل گرایش پیدا کنند. این چیزى است که وابسته است به تحقیق و تفحّص و مطالعه‌ی هر کسى، و تکلیف او است بینه و بین‌ا‌لله‌؛ بحث ما این نیست.بحث ما این است که میخواهیم به همه‌ی مسلمانان از شیعه و سنّى بگوییم و تذکّر بدهیم که شما یک نقاط مشترکى دارید، یک نقاط اختلاف و افتراقى؛ در بعضى چیزها با هم شریکید و یک جور فکر میکنید و یک جور عمل میکنید، در بعضى چیزها [هم] هر فرقه‌اى روش خود را دارد؛ عرض ما این است که اوّلاً آن نقاط اشتراک از نقاط افتراق بیشتر است؛ یعنى همه‌ی مسلمین به خداى واحد، به قبله‌ی واحد، به پیغمبر واحد، به احکام، به نماز، به روزه، به زکات، به حج اعتقاد دارند. شما دو مسلمان را پیدا نمیکنید که وقتى صبح میشود براى نماز بلند نشود؛ مگر اینکه بخواهد به تکلیفش عمل نکند. وَالّا همه‌ی مسلمین عالم معتقدند که صبح باید نماز خواند، ظهر باید نماز خواند، عصر باید نماز خواند، شب باید نماز خواند، نیمه‌شب مستحب است نماز شب خواند، نماز را به‌طرف کعبه باید خواند، نماز را باید به زبان قرآن و از آیات قرآن خواند و حمد باید خواند؛ همه‌ی مسلمین عالم ماه رمضان که میشود ‌-آن‌وقتى که فهمیدند روز اوّل ماه است- روزه میگیرند، مگر کسى به تکلیفش عمل نکند و فسق کند، وَالّا همه‌ی مسلمین عالم اعتقاد دارند؛ همه‌ی مسلمین عالم معتقدند باید زکات داد؛ همه‌ی مسلمین عالم معتقدند باید در عمر حدّاقل یک بار حج رفت؛ و از این قبیل.
ما در مسئله‌ی وحدت جدّى هستیم. ما اتّحاد مسلمین را هم معنا کردیم. اتّحاد مسلمین به معناى انصراف مسلمین و فِرَق گوناگون از عقاید خاصّ کلامى و فقهى خودشان نیست؛ بلکه اتّحاد مسلمین به دو معناى دیگر است که این دو معنا باید تأمین بشود: اوّل اینکه در مقابله‌ی با دشمنان اسلام همدست و هم‌آواز و همدل باشند، فِرَق گوناگون اسلامى ‌-فِرَق سنّى، فِرَق شیعه- که هر کدام فِرَق مختلف کلامى و فقهى دارند، حقیقتاً در مقابله‌ی با دشمنان اسلام همدلى کنند، همدستى کنند، همکارى کنند، همفکرى کنند؛ معناى دوّم این است که فِرَق گوناگون مسلمین سعى کنند خودشان را به یکدیگر نزدیک کنند، تفاهم ایجاد کنند، مذاهب فقهى را با هم مقایسه کنند و منطبق کنند. بسیارى از فتاوى فقها و علما هست که اگر مورد بحث فقهى عالمانه قرار بگیرد، ممکن است با مختصر تغییرى، فتاوى دو مذهب به هم نزدیک بشود. لذا ما جدّاً علاقه‌مند هستیم که «دارالتّقریب بین المذاهب الاسلامیّة» را ایجاد کنیم؛ ما مایلیم این کار انجام بگیرد. البتّه در گذشته این کار شروع شده و تلاشهاى مخلصانه‌اى هم داشته، امّا اکنون مدّتهاى مدیدى است که ما حرکت حقیقی‌اى مشاهده نمیکنیم و احساس میکنیم این کار باید انجام بگیرد و مردم مخلصى و مؤمنى و شخصیّت‌هاى عالِمى از همه‌ی دنیاى اسلام همکارى کنند و ما آماده هستیم و مایل هستیم که میزبان این مجموعه باشیم و زحمات و خدمتهاى این کار را بر عهده بگیریم.علما، فقها، متکلّمین و فلاسفه‌ی اسلامى باید کوشش کنند و بنشینند آراء را با یکدیگر تطبیق کنند، در مجموعه‌هایى آنها را جمع کنند، نظرات فِرَق مختلف اسلامى در مجموعه‌ی واحد و با نگاه مساعد به یکدیگر، در اختیار همه‌ی مسلمین قرار بگیرد. این از جمله‌ی کارهاى بسیار لازم و ضرورى است و امیدواریم که همّت صاحب‌همّتان، این کار را به انجام برساند.

شاهدها (۱۸ پاراگراف)

وحدت مسلمانان نخستین آماج دشمن و پرهیز از اختلافات فرقه‌ای

مسلمانان باید آگاه باشند و بمانند، فریب دشمن و تبلیغات ترفندآمیز او را نخورند. وحدت و همدلى ما، نخستین آماج آنها است. باید اجازه نداد که بهانه‌هاى فرقه‌اى و مذهبى و طایفه‌اى، بهانه‌هاى اختلاف شود. باید اجازه نداد که فشارهاى توأم با وعده از سوى استکبار، اراده‌ها را ضعیف کند. باید اجازه نداد که بى‌خبران از اسلام و دشمنان خصلتى آن، درباره‌ى حلال و حرام خدا و تفسیر آیات خدا، به لاطائلات بپردازند و اسلام را به میل خود و در خلاف جهت پیام و رسالت اسلام و …

مسئولیت همه در نزدیک کردن دل‌های میلیون‌ها مسلمان

خیلى خوشحالیم از دیدار آقایان و از اینکه شما را در این جلسه‌ى متواضع و بى‌ریا گرد هم و برادرانه زیارت میکنیم. ان‌شاءالله‌ که روزبه‌روز دلها به هم نزدیک‌تر بشود که امروز دنیاى اسلام به این تقارب دلها خیلى احتیاج دارد و هر کدام از جمع ما که اینجا نشسته‌ایم، بایستى بر دوش خودمان مسئولیت تقارب دلهاى میلیون‌ها مسلمان را حس کنیم. جاى تعجّب نیست که همین روش قدیمى ایجاد تفرقه، امروز هم یکى از بزرگ‌ترین و شاید بشود گفت بزرگ‌ترین حربه‌ى استکبار در مقابل مسلمین است. و راهش این است که ضدّ آنچه دشمن میخواهد ما عمل کنیم، پیوندها را بیشتر کنیم و واقعاً یک تصمیمى بگیریم در فضاى تفرقه‌آمیز. ما …

لزوم ارتباط شیعیان با گروه‌های غیرشیعه جز معاندان

دوّم‌کارى که هست، این است که این شى‌ء واحد و متّحد، درصدد ارتباط هرچه بیشتر با گروه‌هاى غیر شیعه بربیاید؛ الّا کسانى‌ که بناى بر عناد دارند؛ مثل همین گروه‌هاى وهّابى که در آنجا هستند که اینها بناى بر عناد دارند؛ آنها با سنّى‌ها هم بدند. اگر شیعه هم یک روز نستجیربالله‌ نباشد یا موجودیّتى نداشته باشد، آنها بین همان سنّى‌ها هم اختلاف ایجاد میکنند؛ چون آن کسانى که آنها را هدایت میکنند، از اتّحاد …

لزوم بیداری و همکاری خانواده‌وار مسلمانان و تشکیل جبهه‌ای قوی در برابر دشمن

… نفوس مسلمان امروز در دنیا هست؛ آن هم در این کشورهاى حسّاسى که ما مسلمانها داریم. بخش عظیمى از دنیا، امروز زیر پاى فرزندان اسلام است. با این‌‌همه منابع غنى، با این موقعیّت جغرافیایى، باز هم بایستى آمریکا و انگلیس و این‌جور دولتها بر این کشورها حکومت کنند؟ باید مسلمانها بیدار بشوند؛ بین خودشان مثل یک خانواده از علم یکدیگر، صنعت یکدیگر، منابع یکدیگر، پول یکدیگر استفاده کنند و در مقابل دشمن جهانى یک جبهه‌ى قوى تشکیل بدهند.

اهمیت وحدت و پرهیز از اصرار بر تغییر عقیدهٔ مردم منطقه

و آن مسئله‌ى وحدتى که گفتید،[11] بسیار مهم است. هیچ اصرار نداشته باشید براى اینکه حالا مردم را به آنچه شما حق میدانید دعوت کنید؛ بگذارید همان مسئله‌ى اسلامى در آنجا اصل باشد و احساسات جریحه‌دار نشود. از توطئه‌ها علیه خودتان واقعاً بیمناک باشید و برحذر باشید؛ چون اندک‌چیزى پیش بیاید، شما را متّهم کنند به اینکه آمدند سنّی‌هاى ما را شیعه کنند، و از این حرفها بزنند، آن‌وقت شما دیگر نمیتوانید آنجا کار کنید. نگذارید که چنین بهانه‌هایى دست افراد بیفتد. بالاخره …

توطئهٔ دشمن برای نزاع فرقه‌ها و جدا کردن ایران از ملت‌های مسلمان

و اینجا من وارد موضوع دوّم بشوم: هفته‌ى وحدت؛ وحدت میان امّت اسلام. دشمن میخواهد میان فرقه‌هاى اسلامى نزاع باشد. بخصوص بعد از پیروزى انقلاب اسلامى دشمن خواسته است بین ایران انقلابى و اسلامى و بقیّه‌ى ملّتها جدایى بیندازد. از خدا میخواهند که در دنیاى اسلام گفته بشود که «اینها شیعه هستند و انقلابشان انقلاب شیعى است و به ما سنّى‌ها ربطى ندارد»؛ استکبار از خدا میخواهد یک چنین فکرى را در دنیا به ‌وجود بیاورد. ملّت ایران از اوّل انقلاب گفته است بله، ما شیعه و موالیان اهل‌بیت پیغمبریم؛ امّا این انقلاب، یک انقلاب اسلامى بر اساس قرآن، بر اساس توحید، بر اساس اسلام خالص و ناب، بر اساس وحدت و برادرى بین همه‌ى مسلمین است؛ ملّت ما این را از اوّل گفتند و امام ما این را …

لزوم حل مسائل جهان اسلام و رفع عوامل اختلاف میان مسلمانان

تلاش در جهت حلّ مسائل بین‌الملل اسلامی و از بین بردن عوامل ایجاد اختلاف میان مسلمانان، مسئله‌ای لازم و مورد تأکید است. تأمین منافع، عزّت، استقلال و رشد علمی، فرهنگی و تکنیکی ملّت‌ها در نظم نوین جهانی ضروری است.

لزوم اتحاد حقیقی و عملی کشورهای اسلامی بر پایهٔ اعتقاد مشترک

مقابله با دست‌های مرموز و ناپاکی که برای ایجاد تفرقه و اختلاف میان مسلمانان تلاش می‌کنند، یک ضرورت پُر‌اهمّیّت است. ما باید به طور جدّی در تحکیم وحدت اسلامی بکوشیم. در شرایطی که دولت‌ها، ملّت‌ها و کشورها، بر اساس مشترکات گوناگون به تشکیل اتّحادیّه‌هایی میان خود می‌پردازند، کشورهای اسلامی باید بر مبنای اعتقاد مشترک یک اتّحاد حقیقی و عملی داشته باشند.

اصرار جمهوری اسلامی بر وحدت فرق مسلمین و دفاع همهٔ مذاهب از انقلاب

… یکى از ترفندهاى استکبار در مقابله با این موجِ همه‌گیرِ اسلامى این بوده است که از سویى انقلاب اسلامى ایران را یک حرکت شیعى به معناى فرقه‌اىِ آن ــ و نه اسلامى به معناى عام ــ معرّفى کرده، و از سوى دیگر در ایجاد نفاق و نِقار[36] میان شیعه و سنّى سعى بلیغ کنند. ما از آغاز با توجّه به این مکر شیطانى، همواره اصرار بر وحدت فِرَق مسلمین داشته و کوشیده‌ایم این فتنه‌گرى را خنثى کنیم و بحمدالله‌ با تفضّل الهى توفیقات فراوان نیز داشته‌ایم، که یکى از آخرینِ آنها تشکیل مجمع جهانى تقریب مذاهب اسلامى است و هم‌اکنون در سراسر جهان اسلام، علما و روشنفکران و شعرا و نویسندگان و عامّه‌ى مردم از همه‌ى مذاهب اسلامى، دوشادوش و با یک زبان و یک نفَس، از انقلاب اسلامى و جمهورى اسلامى ایران دفاع میکنند، لیکن دشمن با پول و طرح و تبلیغ و خباثت فراوان مجهّز است و متأسّفانه در نقاطى از جهان کسانى را مى‌یابد که بتواند با تطمیع و اغفال بر ذهن و زبان آنان تسلّط یابد. لذا گاه‌به‌گاه در کشورى از یک سیاستمدار و در کشور دیگرى از یک عالِم‌نما یا انقلابى‌نما شنیده میشود که به تشنیع[37] و ناسزا به شیعیان یا به ملّت ایران که بزرگ‌ترین انقلاب معاصر را به وجود آورده و به گونه‌اى بهت‌انگیز از آن دفاع کرده‌اند زبان میگشاید و قلم …

رسالت حج در نشان دادن راه اتحاد ملت‌های مسلمان در برابر استکبار

این واجب بزرگ که ذکر خدا و انابه و استغفار در آن، با برائت و بیزارى از مشرکین و نمایش عظمت و وحدت مسلمین توأم و همراه است، امسال در شرایطى انجام میگیرد که مع‌الأسف بخشى از سرزمین‌هاى اسلامى عربستان و عراق به حضور و تصرّف ایادى شرک و کفر و استکبار آلوده شده و با سوء تدبیر و خباثت بعضى از حکّام ممالک اسلامى، اختلافات تازه و برادرکشى‌هاى بى‌سابقه‌اى در میان مسلمین پدید آمده است.[4] این چیزى است که قلب هر مسلمان غیور و معتقد به عزّت اسلام و وحدت مسلمین را جریحه‌دار میسازد، و حج باید بر دلهاى خسته و مجروح مسلمین مرهم نهاده، راه رشد و صلاح را که همانا اتّحاد و همبستگى ملّتهاى مسلمان و عزم راسخ آنان بر مقابله و مبارزه با اردوگاه استکبار و جهان‌خواران و غارتگران ثروتهاى مادّى و معنوى مسلمین است، به آنان نشان دهد.

تعیین روز قدس هماهنگ با رؤیت هلال در کشورهای اسلامی برای حفظ وحدت

از آنجا که در بسیارى از کشورهاى اسلامى هلال ماه مبارک رمضان در روزهاى چهارشنبه و پنجشنبه[2] رؤیت شده است، لذا براى حفظ وحدت اسلامى و اینکه همه‌‌ى برادران مسلمان در سراسر جهان اسلام بتوانند یکپارچه در مراسم روز قدس مشارکت کنند، امسال جمعه ۷۱/۱/۷ به عنوان «روز قدس» اعلام میگردد.

بیشتر بودن قدرت دولت‌های مسلمان متحد از قدرت آمریکا

امروز دولتهاى مسلمان باید احساس تکلیف کنند. قدرت دولتهاى مسلمان، اگر متّفق و هم‌صدا باشند، از قدرت آمریکا بیشتر است. آمریکا به این منطقه محتاج‌تر است تا این منطقه به آمریکا. دولتها باید بدانند که خواست ملّتهاى مسلمان آن است که همه‌ى آنها با هم به خواست مستکبرانه‌ى آمریکا و اسرائیل پاسخ «نه» بگویند؛ این مطمئن‌ترین اقدام براى حفظ خود دولتها و حفظ شرف و عزّت کشورهاى اسلامى است. باید از تهدید و تطمیع آمریکا و فشار تبلیغاتى مطبوعات …

لزوم جلوگیری از صف‌آرایی گروه‌های مسلمان برای محو یکدیگر

… میکنیم، تلاش براى معارضه است، براى کوبیدن است، براى اهانت کردن است، براى نفى موجودیّت طرف مقابل است؛ این غلط است. در بحث علمى، طبیعى است که هر کسى یک عقیده‌اى دارد و اثبات آن عقیده، به معناى نفى عقاید دیگرى است؛ استدلال بر عقیده‌ى خود، ردّ استدلال دیگرى است؛ اینها همه مفهوم، قابل درک و قابل تحمّل است ــ همین بحثها هم دامنه‌ى تفکّر را همیشه گسترش میدهد و تعمیق میکند و پیش میبرد ــ مانعى ندارد، لکن آنجایى که دو گروه، هر دو منتسب به اسلام و هر دو معتقد به مبانى اساسىِ واحد، در مقابل هم صف‌آرایى میکنند تا اینکه یکدیگر را محو کنند یا ضربه بزنند یا جریحه‌دار کنند، این فاجعه است؛ ما از این بایستى جلوگیرى کنیم.

نفی اختلافات ناسیونالیستی و لزوم همراهی ملت‌های مسلمان

… میکند؛ یکى از راه‌ها اختلاف‌افکنى است. هرجور اختلافى، هرجا که باشد، برخلاف نظر اسلام و قرآن است؛ چه اختلافات سیاسى باشد، چه اختلافات قبیله‌اى باشد. اختلافات ایلى و قبیله‌اى هم غلط است؛ همه مسلمانند، همه فرزندان این مرز و بومند، همه با هم برادرند، چه اختلافى؟ اختلافات ناسیونالیستى را ما در سطح دنیا نفى میکنیم؛ ما میگوییم ملّتهاى مسلمان باید با هم باشند؛ در میان یک ملّت، اقوام مسلمان و طوایف مسلمان و تیره‌هاى گوناگون، چه اختلافى با هم میتوانند داشته باشند؟ این کارِ شیطان است که بین ما اختلاف بیندازد.

احساس عظمت جمعی مایهٔ شجاعت در برابر سلطه و بی‌نیازی دولت‌ها از بیگانه

… اعمال و حرکاتى که مظهر همزیستى و نظم و هماهنگى است، آنان را روزها و شبهایى در کنار یکدیگر مجتمع میسازد، نخستین اثر نمایانش، تزریق احساس وحدت و جماعت در یکایک آنان و نشان دادن شکوه و شوکت اجتماع مسلمین به آنان و سیراب کردن ذهن هر یک تن آنان از احساس عظمت است. با احساس این عظمت است که مسلمان اگر تنها در شکاف کوهى هم زندگى کند، خود را تنها حس نمیکند. با احساس این حقیقت است که مسلمین در هر یک از کشورهاى اسلامى، شجاعت برخورد با اردوگاه ضدّیّت با اسلام، یعنى همین سلطه‌ى سیاسى ـ اقتصادى دنیاى سرمایه‌سالارى و عوامل و ایادى آن و نیرنگ و فتنه‌گرى آن را مى‌یابند و افسون تحقیر ــ که اوّلین سلاح استعمارگران غربى در برابر ملل مورد تهاجمشان بوده و هست ــ در آنان نمیگیرد. با احساس این عظمت است که دولتهاى مسلمان با تکیه به مردم خود، از تکیه به قدرتهاى بیگانه خود را بى‌نیاز حس میکنند و این فاصله‌ى مصیبت‌بار میان ملّتهاى مسلمان با دستگاه‌هاى حاکم بر آنان پدید نمى‌آید. با احساس این وحدت و جماعت است که نیرنگ استعمارى دیروز و امروز ــ یعنى احیاى احساسات افراط‌آمیز ملّى‌گرایى ــ این فاصله‌ى وسیع و عمیق میان ملّتهاى مسلمان را پدید نمى‌آورد و قومیّت عربى و فارسى و ترکى و آفریقایى و آسیایى به جاى آنکه رقیب و معارض هویّت واحده‌ى …

حساسیت حداکثری حج در برابر عوامل جدایی و دشمنی میان مسلمانان

حجّ ابراهیمى و محمّدى (صلّى الله‌ علیهما و آلهما) بى‌گمان یکى از بزرگ‌ترین مقدّمات و ارکان این دو هدف بزرگ است. بدین جهت در این عرصه‌ى عظیم، در همان حال که ذکر خدا ــ فَاذکُرُوا اللهَ کَذِکـرِکُم ءاباٰءَکُم ‌اَو اَشَدَّ ذِکرًا[15] ــ و اعلام برائت از مشرکان ــ وَ اَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسولِه اِلَی النّاسِ یَومَ الحَجِّ الاَکـبَرِ اَنَّ اللهَ بَریٓءٌ مِنَ المُشرِکینَ وَ رَسولُه ــ رکن حج محسوب میشود، حسّاسیّت در برابر هر حرکتى که میان برادران یعنى اجزاى این امّت واحده، جدایى و دشمنى بیافریند نیز در حدّ اعلىٰ است؛ تا آنجا که حتّى بگومگوى دو برادر مسلمان نیز که در زندگى عادّى چندان مهم نمینماید، در حج ممنوع و حرام است؛ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسوقَ وَ لا جِدالَ فِی الحَج.[16] آرى، همان صحنه که در آن، برائت از مشرکان، یعنى دشمنان بنیانى امّت واحده‌ى توحیدى، لازم میشود، جدال …

ترغیب مسلمانان به اتحاد کلمه و هشدار از کید دشمنان در حج

… و امکان، پیوند برادرى با مسلمین دیگر کشورها استحکام یابد و ضمن استفسار از مسائل و حوادث آنان، حقایق مسلّم سیاسى که امروز در فضاى جمهورى اسلامى بر اکثر یا همه‌ى مردم آشکار است، به آنان انتقال یابد و آیه‌ى کریمه‌ى «لِیَشهَدوا مَن‌افِ‌عَ لَهُم»[6] تحقّق پذیرد؛ مسلمین به اتّحاد کلمه ترغیب و از کید دشمنان برحذر داشته شوند و تجارب ملّت انقلابى و فداکار ما براى آنان تشریح گردد.

هجرت از من قومی و نژادی و فرقه‌ای به مای اسلامی در حج

اینک شما برادران و خواهران که از نقاط مختلف جهان در محشر عظیم حج گرد آمده و در هجرت از «منِ» قومى و نژادى و فرقه‌اى، به «ما»ى اسلامى و قرآنى پیوسته‌اید، مناسب است مسائلى را در مدّ نظر داشته، درباره‌ى آن با دیگر مسلمین تبادل اندیشه کنید و پس از سفر حج، آن را سررشته‌ى تأمّل و فکر و عمل سازید: