یک نکتهى دیگر، پیش بردن زبان است. ما الان در محیطهاى علمى ــ آن علومى که از اروپا و از غرب وارد کشور ما شده ــ احتیاج داریم به هزارها واژهى نو. خب اینها را اگر چنانچه ما همچنان که امروز هست، مرتّب از واژههاى بیگانه استفاده کنیم، راه را بر زبان اصیل فارسى در یک محیطهایى میبندیم.
لزوم واژهگذاری برای جلوگیری از انزوای زبان فارسی
… است. چرا فارسى حرف نمیزنید؟ آخر یک وقت هست که شما با یک برج بیگانه که او چینى است، تو فارس و زبانِ هم را نمیدانید [میخواهید صحبت کنید]، خب حالا یک زبان مشترکى هست، انگلیسى حرف بزنید، امّا در تهران یا در مشهد که بنده رفتم، به چه مناسبت شما انگلیسى حرف میزنید؟ علّتش این است که واژهها انگلیسى است، اینها فقط ربط باید بدهند این واژهها را، خودشان را دیگر دچار زحمت نمیکنند، همان ربط انگلیسى را میدهند. پس ما باید واژه بگذاریم تا زبان در یک محیطهایى اینجور منزوى نشود که متأسّفانه منزوى شده. در محیطهاى بیمارستانها خیلى اوقات همینجور است ــ حالا آن جاهایى که ما دیدهایم ــ [مثلاً میگویند] «دوایتان را گرفتید؟» ما دوا را نمیگیریم! ما دوا را میخوریم؛ دوا را مینوشیم. در جاهاى دیگر همینجور: «شما حمّام گرفتید؟» ما حمّام را نمیگیریم. ما چرا بگیریم …
اهمیت واژهسازی و پیش بردن و ترقی زبان
واژهسازى براى زبان و پیش بردن زبان و ترقّى دادن زبان یک چیز بسیار مهمّى است. به نظر من هنر بزرگ کسانى مثل سعدى یا حافظ یا فردوسى این است که هفتصد سال پیش، هزار سال پیش، یک جورى حرف زدند که ما امروز وقتى که آن سخن را میگوییم، اصلاً احساس غربت و وحشیگرى[7] نمیکنیم. زبان، زبان امروز است. یعنى حقیقتاً میشود گفت هزار سال جلوتر از زمان …
لغتسازی غلط دستگاه زبانسازی ارتش در گذشته با گرایش به انگلیسی
… و به طور سنّتی اهل زبان بودند، فارسی را دوست میداشتند، امّا خرجکنندگان زبان فارسی، یعنی بدنهی نظام ــ منظورم ملّت نیستند؛ منظور، این مسئولین و کسانی که وابستهی به تشکیلات دولتی بودند ــ برای اینها اصلاً مسئلهی زبان فارسی، اهمّیّتی نداشت؛ اصلاً و ابداً. شاید شماها بدانید که ارتش یک دستگاه زبانسازی داشت که گمان میکنم در کتاب جنابعالی[11] هم شاید اشارهای شده. اینها برداشتند لغتسازی کردند؛ لغتسازیهای غلط، به طوری که برایشان اصلاً زبان فارسی اهمّیّت نداشت؛ و از زبانهای خارجی گرفتند. گرایش به زبان اروپایی، بخصوص زبان انگلیسی در این اواخر، بسیار زیاد بوده؛ بیشتر آن را نگاه میکردند و به آن گرایش داشتند. مثلاً اصرار داشتند که تک[12] را حتماً از «اتک»[13] انگلیسی درست کنند. در غیر آنجاها هم وجود داشته، امّا در آنجاها بیشتر بوده.