لزوم تناسب محتوا و زبان کتاب درسی با طلبهٔ پیش از مرحلهٔ تحقیق
یکی از این نکتهها، طولانی بودن دورهی تحصیل است. دورهی متنخوانی طلبه به شیوهای سؤالبرانگیز میگذرد؛ طلبه ناگزیر است کتاب قطور و محقّقانهی یک عالِم بزرگ را به عنوان کتاب درسی بیاموزد. این کتاب در واقع مربوط به هنگام ورود او به مرحلهی تحقیق اجتهادی است و سپردن آن به او پیش از این مرحله، تنها اثرش، طولانی کردن زمان متنخوانی است. کتاب درسی باید حاوی مطلب و زبان مناسب طلبه برای دوران محدود پیش از ورود به مرحلهی تحقیق باشد. تلاش موفّق یا ناموفّق بزرگانی همچون آخوند خراسانی، حاج شیخ عبدالکریم حائری و حاج سیّدصدرالدّین صدر برای جایگزین کردن کتابهایی چون قوانین و رسائل و فصول، با کفایه و دررالفوائد و خلاصةالفصول، با نگاه به همین ضرورتِ مهم بوده است. با اینکه آنها در زمانی زندگی …
تدریس فقه بهروز، فلسفهٔ دارای امتداد اجتماعی و کلام رسا بهدست استادان ماهر
ــ برنامههای درسی حوزه به گونهای نوشته شود که فقه روشنبین و پاسخگو و بهروز، و البتّه فنّی و متّکی به شیوهی اجتهادی، همراه با فلسفهی روشن و دارای امتداد اجتماعی و صاحبنظر در شاکلهی زندگی جامعه، در کنار دانش کلام رسا و استوار و دارای قدرت اقناع، به وسیلهی استادان ماهر تدریس شود و این هر سه در پرتو فهم قرآن و درسهای تفسیر، جلا و نورانیّت و عمق یابد.
لزوم حتمی تغییر کتابهای درسی با وجود مخالفتها
مسئلهی کتابهای درسی را که آقایان مطرح کردند، کاملاً درست است. بنده در قم - در یکی از سفرها، حالا درست یادم نیست که کِی بود. یکی از آقایان گفتند ده سال است؛ من نمیدانم. من خیال میکردم سه چهار سال است - در جلسهی فضلا بحث کتاب درسی و تغییرات کتاب درسی را مطرح کردیم، بلافاصله بازخوردش به من رسید؛ مخالفتها! - که البته این مخالفتها از طرف من نادانسته هم نبود، میدانستم عدهای مخالف میکنند با این قضیه - تغییر کتاب درسی لازم است، حتماً هم باید تغییر پیدا کند؛ در این هیچ شکی نیست. استدلالی که یکی از برادران ما اینجا ذکر کردند، من یادداشت کردم؛ استدلال بسیار متینی است که اگر قرار بود ما کتاب درسی را عوض نکنیم، باید همان «معالم» را میخواندیم، دیگر «قوانین» چرا نوشته شد؟ «رسائل» چرا نوشته شد؟ «فصول» چرا نوشته شد؟ «کفایه» چرا نوشته شد؟ …
پیشنهاد کفایهٔ جدید و مکاسب جدید با بیانی روشن و وفادار به شیخ
… تدوین شده در آمده، خصوصیتش برای آن کسی که در درس خارج شیخ نشسته، خوب است؛ مطلب را دائم به این طرف بکشاند و به آن طرف بکشاند، دائم ابداع احتمال کند، اما برای کسی که میخواهد فقه استدلالی را از روی متن یاد بگیرد، نه؛ خوب نیست؛ طلبه دچار مشکل است - تسهیل کنند. همان مطالب شیخ را بیاورند در یک کتاب دیگری، منتها سرراست و روشن. تحقیق شیخ را در هر مسئلهای قشنگ بیان کنند، اما متعبد و مقید باشند به همان که شیخ بیان کرده؛ او را بیان کنند در این کتاب جدید. این میشود مکاسب جدید، که لازم است. این عقیدهی من است. حالا ممکن است مسئولین حوزه و مدیران حوزه و بعضی از برجستگان حوزه نپسندند و این کار نشود، اما یک روزی بدون تردید خواهد شد. خوب، این، این طرف قضیه.
لزوم تغییر جدی کتب درسی با هدف صرفهجویی در وقت طلبه
سادساً، تغییر جدّىِ کتب درسی است. مسألهی کتابهای درسی را باید جدّی گرفت. باید کتابهای درسی تغییر کند. بنای بر تغییر هم باید بر صرفهجویی در وقت طلبه باشد. طلبهی ما «مُغنی» را میخواند؛ در حالی که همین مطالبی که در «مُغنی» است؛ مقدار لازمِ آن در کتاب کوچکتر دیگری وجود دارد که به زبان خیلی خوبی نوشته شده و یک نفر نویسندهی معاصر، آن را نوشته است. چه لزومی دارد که ما حرف «ابن هشام» را بخوانیم؟ این کار، چه خصوصیتی …
اتلاف وقت طلبه در مغنی، مطول و عبارات دشوار معالم
چرا ما بیخود، در «مُغنی» یا «مطوّل» این همه وقت تلف کنیم؟ آنچه را که باید در «مطوّل» یاد گرفت، در کتابی حدود یک دهم «مطوّل» هست. آن را بخوانید. چه لزومی دارد که ما کتاب «معالم» را بر اساس اوّلین کتاب اصولی بخوانیم که مثلاً متعلّق به چهار قرن پیش است؟ در حالی که کتاب «معالم»، علاوه بر اینکه مطلبش یک مطلب اصولی است و بالاخره برای متعلّم جدید است، عبارات آن هم عبارات مشکلی است. چرا ما طلبه را به عبارت معطّل کنیم؟
ترجیح کتابهای سادهتر و جدیدتر بر معالم و بیان آسان مطالب دشوار
امروز در دنیا تمرین میکنند که مشکلترین مطالب را به آسانترین زبانها بیان و فرموله کنند. رمز میگذارند تا با گفتن یک کلمه، مخاطب ده کلمه را بفهمد؛ اما ما بیاییم عبارتِ مشکلی را برای بیان مطلبی انتخاب کنیم. همین مطالبی راکه مرحوم صاحب«معالم» به عبارتِ مشکل بیان کرده است، فرد دیگری در کتاب اصولىِ دیگری که از «معالم» کوچکتر و جدیدتر هم هست، چهار صد سال بعد از «معالم» نوشته و همهی مطالب لازم «معالم» را به زبان ساده بیان کرده است. اینکه بهتر از آن است. چه استدلالی پشت سر این وجود دارد که ما کتابها را عوض نکنیم؟
پیشنهاد نگارش دورهٔ فقه استدلالی ساده به جای شرح لمعه به دست لجنهٔ فضلا
باید لَجنهای از فضلای بزرگ حوزهی علمیه بنشیند و یک دوره فقه - از طهارت تا دیات - به زبان ساده بنویسند که کار «شرح لُمعه» را بکند و کیفیت استدلال را نشان دهد. «شرح لمعه»، کتاب نسبتاً مشکلی است. ما چرا برای این عبارت، طلبه را معطّل کنیم؟ کتابهای درسی دیگر نیز همین گونهاند. این کتابها که از آسمان نازل نشده است. یک روز هم کتابهای درسی دیگری بود. مگر «ریاض» کتاب بدی است؟ میگویند کتاب «مکاسبِ» شیخ، کتاب خیلی خوبی است.البته که کتاب خوبی است؛ ولی مگر «ریاض» کتاب بدی است؟ یک روز در حوزههای علمیه، …
پیشنهاد نگارش کتابی آسانتر از مکاسب با همان مطالب و استدلالها
باید لَجنه و هیأتی بنشینند و مباحثی که شما در «مکاسب» میخواهید یاد بگیرید، در کتابی که خیلی هم به مشکلىِ «مکاسب» نباشد و آن مطالب و استدلالها را هم داشته باشد؛ بنویسند و آن کتاب در حوزهها خوانده شود. ما میخواهیم کاری صورت گیرد که طلبه وقتی به پای درس خارج - که اوّلِ شروعِ کارِ جدّی است، والاّ بقیه مقدّمات درس خارج است - میرسد، اگر استاد در درس خارج کلمهای گفت و اشارهای کرد، او گیج و گم نباشد. مسألهی اصولی را بداند. کتاب اصول خوانده باشد. فقه بلد باشد. …
تغییر جدی کتب درسی بهعنوان آغاز تحول از پایه
بنابراین، تغییر جدّی در کتب درسی باید صورت گیرد؛ چون تحوّل از پایه باید شروع شود. در خودِ کتب درسی باید کار شود و در درس خارج فقه هم مباحث کاربُردی و مورد استفاده باید مطرح گردد. بعضی از مباحث - مخصوصاً در اصول و در فقه - وجود دارد که واقعاً مورد احتیاج نیست؛ ولی در اصول و فقه، این مباحث را میخوانند. یک فقیه، در تمام طول بیست سال هم که استنباط کند، ممکن است یک بار حاجتش به بحثی، یا به مبنای معانی حروف، یا در حقیقت و مجاز و یا مبانی …
مشکل کتابهای درسی و رد استناد به خواندن همین کتابها از سوی بزرگان
کتابهاى درسى یکى دیگر از مشکلات حوزهى علمیّهى قم است و حوزههاى علمیّهى دیگر. خب تا چیزى میگوییم، میگویند، فلان عالم بزرگ [مثلاً] آخوند[26] هم همین کتابها را خواند یا امام هم ــ حالا آنهایى که انقلابىترند ــ همین درسها را خواند که امام شد. امام چون همین درسها را خواند، امام شد؟ امام یک جوهر مخصوصى بود. آنچه در عظمت امام شما پیدا میکنید، ناشى از این نیست که این کتابهاى درسى را خواند. وانگهى، حالا بین زمانى که امام راحل (رضوان الله علیه) این کتابها را میخواندند تا حالایى که من و شما میخواهیم این کتابها را بخوانیم، شصت سال، هفتاد سال …
لزوم تولید کتابهای درسی جدید در اصول و فقه و تغییر شکل درس
… شهید ثانى نمیشوید؛ اوّلاً که من نمیگویم بسیارى از فقهاى امروز ما رتبهی علمی و استعدادشان بیشتر از فقهاى گذشته است. شاید اگر در زمان آنها بودند، مثل آنها نمیتوانستند کار کنند امّا بسیاری سطح معرفت فقهیشان بالاتر از خیلی از فقهای گذشتهی ما بود. چرا نمیشود؟ کتاب اصول تولید کنید؛ کتاب فقه تولید کنید؛ برای مردم مختلف تولید کنید؛ شکل درس را عوض بکنید. آن روز یکی از دوستان عزیز ما که خیلی هم من خاطر آن دوست را واقعاً گرامی میدارم و عزیز میدارم، به من میگفت که «نمیشود این جوری جنس پلاستیکی در حوزه درست کرد؛ یعنی مثلاً باید کتابهای مطوّل را اوّل تا آخر خواند و بعد قوانین و بعد شرح لمعه و بعد معالم و بعد امثال …
نقد ابدیانگاشتن کتب درسی و لزوم بازنگری آنها
… این کتابهاى درسى ما ابدى که نیست ــ گفت: «ثلاثةٌ لیس لها نهایة، رسائلٌ مکاسبٌ کفایة» ــ که تا آخر همینطور باید ما اینها را [بخوانیم]؛ نه آقا، یک روز رسائل نبود، یک روز مکاسب نبود، ملّایى مثل شیخ[14] درست شد؛ یک روز کفایه نبود ملّایى مثل آخوند[15] درست شد. اینچنین نیست که ما خیال کنیم [درس خواندن] حتماً از طریق این کتابها است؛ نه، نگاه کنیم، عیب این کتابها را پیدا کنیم، یک کتاب بىعیب در اختیار بگذاریم؛ ببینیم آیا همینجور ترتّب علمى درست است یا درست نیست؛ اگر دیدیم درست نیست، شکل درست آن را پیدا کنیم؛ هیئتهایى مخصوص باشند براى نوشتن کتاب، نوشتن مطالب جدید، فقه مقارن[16] را در حوزه باب کردن و خلاصه روشهاى نو را در کتابهاى درسى هم به کار گرفتن.
ضرورت خواندن منطق، صرف و نحو، فقه و اصول با وجود پیشرفت فناوری
اگر میخواهید افکارتان، پیشنهادهایتان، خصوصیّات برجستهای که روحیّهی شما بحمدالله از آن برخوردار است، در جامعه تأثیر بگذارد، باید باسواد باشید، باید درس بخوانید، باید ملّا باشید. درس را جدّی بگیرید؛ نگویید حالا دنیا دارد براساس پیشرفتهای فنّی و فنّاوری و مانند اینها اداره میشود، ما نشستهایم داریم مثلاً فرض کنید حاشیهی ملّاعبدالله میخوانیم یا فرض کنید منطق مظفّر میخوانیم! نه، این منطق مظفّر را باید بخوانید؛ این کتاب نحو را یا کتاب صرف را بهعنوان مقدّمه باید بخوانید؛ این کتاب فقه را و کتاب اصول را باید بخوانید تا بتوانید بهعنوان یک روحانی -که حالا عرض خواهم کرد روحانی یعنی چه- اثرگذار باشید. باید درس خواند. ما در بین روحانیّون کسانی را داشتیم که ازلحاظ مبارزه چیزی کم نداشتند، امّا ازلحاظ علمی، نصاب لازم را نداشتند؛ اینها نتوانستند تأثیر قابل توجّهی در پیشرفت این مبارزه یا در ایجاد این حرکت عظیم بگذارند. آن کسی توانست که -مثل امام- در حدّ نصاب …
جمود نکردن بر متون فعلی و تهیهٔ متون متناسب با زمان
بحث روی این متون فعلی نیست که بگوییم جمود کنیم و حتما بایستی همین متون باشد؛ نه، هر وقتی که حوزه انشاءالله توفیق پیدا کرد، متون متناسب با زمان را هم تهیه خواهد کرد. هر متنی که به عنوان سطح تدریس میشود، طلبه باید آن را بخواند و بفهمد. روی فهم این متون باید تاکید شود؛ تعمیق به جای حفظ، فکر کردن و تکرار کردن برای تحقق آن مراد، که مطلب را تحقیقی دانستن است.
مکاسب و کفایه حاصل عالیترین تحقیقات شیخ و محقق خراسانی
کسی نمیتواند بگوید که حوزه دچار عقبگرد است؛ نه. از این جهتی که بررسی میکنیم، حوزه پیشرفت کرده است. حرفهای گذشتگان هم دست علمای امروز است. امروز، این کتاب مکاسبی که شما میخوانید، درس خارج «شیخ» است. عالیترین تحقیقات «شیخ»، همینهاست. کفایهای که شما میخوانید، اوج افکار اصولی «محقّق خراسانی» است. اگر امروز طلبهی کفایه خوان ما، کفایه را که میخواند آن را بفهمد، مثل اکابر شاگردان «آخوند» که آن روز آن حرفها را بلد شدند، فهمیده است. منتها باید بداند که امروز پلّهی آخر نیست؛ ولی آن روز، پلّهی آخر بود. بنابراین، حوزه در فقه و اصول و در کار حوزهاىِ کمّی و …
خلأ کتابهای درسی در ادامهٔ نظام درسی حوزه
از جملهى چیزهایى که جاى آن خالى است در دنبالهى همان نظام درسى، مسئلهى کتابهاى درسى است؛ [مسئلهی دیگر] حفظ روحیهى شور و نشاط در بین طلّاب است، آن [هم] به صورت سالم. اینها چیزهایى است که در حوزه بایستى انجام بگیرد. مجمع محترم نمایندگان باید بنشینند این چیزها را بررسى کنند؛ همینهایى که رئوس و اصولش را در همین اساسنامه که من نگاه کردم، به صورت …