طرح منطقی و مستدل همهٔ بخشهای معارف اسلامی در دانشگاه
بنابراین حضور روحانیّون و طلاّب و فضلای دینی در دانشگاهها به این معنا است که معارف اسلامی را - در همهی بخشهایش - بهصورت منطقی، قابل ارائه، قوی و مستدل مطرح میکنند. این جنبهی علمی مسأله است. جنبهی دین یعنی تقویت ایمان؛ یعنی هر چه که از طرق فهم علمی حاصل میشود - که بهطور طبیعی از آن بخش اوّل حاصل میشود - لیکن مهمترش این است که رفتار، روش و حرکات و سکنات آقایان روحانیون، مبلّغ دین و حامل معارف و ارزشهای دینی است.
کمبود خلقیات مثبت در جامعه ناشی از بیتوجهی به معارف اسلامی
عموم خُلقیّات مثبتی که یک ملّت را از حضیض بیکارگی و فقر و ذلّت و عقبماندگی بیرون میکشد و به اوج پیشرفت مادّی میرساند، در اسلام مورد توصیهی مؤکّد قرار گرفته است و هرکس به مفاهیم اسلامی مراجعه کند، این را تصدیق خواهد کرد. در واقع، همین خصوصیّات و خُلقیّات مثبتی که امروز کمبودش را در میان ملّت خودمان نیز احساس میکنیم، ناشی از همین بیتوجّهی به معارف اسلامی است؛ زیرا همان روزی که در داخل کشور ما حرکت روشنفکری به وجود آمد و عدّهای احساس کردند باید به غربیان رو کنند و از آنها یاد بگیرند -متأسّفانه، با بیتوجّهی به معارف اسلامی- این نقاط مثبت را یاد نگرفتند. از این رو، بنده مکرّر عرض کردهام که روشنفکری در ایران از اوّل بیمار متولّد شد و هنوز هم گریبان روشنفکرانْ در چنگ همان بیماری است و آثار و تبعاتش همچنان باقی است؛ زیرا -همانطور که گفتیم- آنها به جای اینکه خُلقیّات مثبت را یاد بگیرند و ترویج کنند، چیزهای …
توان معارف اسلامی در پرکردن خلأهای معنوی در همهٔ شرایط
این بعثت یک امر دائمى براى بشر است و این، خصوصیّت بعثت خاتمالانبیا (صلّى الله علیه و آله و سلّم) است؛ یعنى هر وقت که زمینهى عالم و زندگى بشر از معنویّت تهى بشود، همین معارفى که قرآن کریم به آن ناطق است، میتواند در هر زمانى که باشد بیاید آن خلأ را پُر کند. یک نیرویى در درون این مجموعهى قانونى و مجموعهى معارف وجود دارد و کیفیّت معارف اسلامى آنچنان کیفیّتى است که در همهى شرایط میتواند خلأهاى معنوى را پُر کند و به بشریّت امکان زیستن در فضاى معنوى را بدهد. امروز هم یکى از همان شرایط است.
نیاز مردم به تفکرات تازه و استدلال دربارهٔ نقاط مبهم مکتب
… کنم که کار این گروه، اگر نگوییم مهمترین کار رادیوست، حداقل یکی از مهمترینهاست؛ برای خاطر اینکه جامعه، جامعهی اسلامی است و میخواهد بتدریج بر مبنای یک فکر ساخته بشود. حکومتی بر مبنای یک اعتقاد و مکتب بهوجود آمده است و البته این مکتب در بین مردم وجود دارد. مردم نمیخواهند کسی آنها را مسلمان کند؛ اما میخواهند دایماً حقایق و نظرات و تفکرات تازهیی از این مکتب بدانند و استدلالهایی دربارهی نقاط مبهم و تار این مکتب به ذهنشان برسد؛ چه کسی اینها را متصدی میشود؟ یکوقت هست که رادیو میگوید ما کاری به معارف نداریم؛ بالاخره آقایان علما و منبریها و مداحها هستند؛ خودشان بکنند. اگر این باشد، یک مقولهی دیگر است و باید بنشینیم بحث کنیم که آیا مصلحت است یا مصلحت نیست؛ اما اگر رادیو پا جلو میگذارد …
اهمیت بیان و تبلیغ و ادای معارف
… فقط به دانستن معارف - گذشته است. اگر مبالغه نباشد، من در طول سالها شاید به اندازهی روزهای عمر بعضی از شماها وقتم را در جلسات پیچیدهی جورواجوری که در آن عامی محض هم بوده، دانشمند و استاد و شخصیت علمی هم بوده است، گذراندهام و با همهی قشرها روبهرو بودهام. من میدانم که معارف، بیان معارف، تبلیغ معارف و ادای معارف یعنی چه و چهقدر اهمیت دارد.
برجستگی اهل انس با قرآن در فهم معارف اسلامی
… جوانانی که میآمدند، میگفتم که هر کدام از شماها یک نسخهی قرآن در جیب بغلتان داشته باشید؛ اگر در جایی منتظر کاری میایستید و فراغتی پیدا میکنید - یک دقیقه، دو دقیقه، پنج دقیقه، نیم ساعت - قرآن را باز کنید و به تلاوت آن مشغول شوید، تا با این کتاب انس پیدا کنید. تعدادی که اینطور عمل کرده بودند، هرچند بسیار اندک بودند، لیکن احساس میکردم که اینها با اینکه غالباً هم عربی نمیدانستند، اما از لحاظ فهم معارف اسلامی، از دیگران برجستهتر بودند و به طور ممتازی با آنها تفاوت داشتند.
مجاهدت پیامبر و شهادت امام حسین (ع) در راه جا افتادن معارف الهی
… که آیا پیغمبر پائینتر بوده؟ به این صورت است که معارف الهی در یک سطح ربوبی است و در یک سطح بالاتر از انسان است. بعد این را خدای متعال آماده میکند برای فهم پیغمبر و نازل میکند برقلب پیغمبر(صلیاللهعلیهوآله) و لذا آن معارف بالاتر از پیغمبر است و شکی نیست. آیا پیغمبر در راه چه چیزی مجاهدت میکرد؟ امام حسین(علیهالسلام) در راه چه چیزی کشته شد؟ جز در راه همین معارف بود که این معارف در ذهن بشر جا بیفتد؟ انبیاء عظام، یعنی عزیزترین حقایق عالم خلقت خدام این معارفند. ولذا مثل این است که شما فرضاً چیزی را نمیدانید و از او اطلاع ندارید بعد که به شما میگویند این نازل میشود به ذهن شما، و فرود میآید تا به ذهن شما میرسد.
نیاز امروز دنیا و ملتها به حقایق و معارف قرآنی
هنر را مغتنم بشمارید؛ هنر را در جهت اسلامى به کار ببرید؛ هنر را با معیارهاى اسلامى یاد بگیرید و یاد بدهید و آنها را به کار ببرید تا بتوانید مفاهیم و ارزشهاى الهى و اسلامى را به مردم نشان بدهید. امروز دنیا محتاج حقایق اسلامى است. این آفتاب درخشان مفاهیم قرآن و معرفت قرآنى، امروز در دنیا مورد احتیاج مردم است و ملّتها به این احتیاج دارند.
آشنایی و دلبستگی روزافزون به معارف الهی با نماز همراه با تدبر
کلمات و اذکار نماز، هر یک خلاصهاى است که به بخشى از معارف دین اشاره میکند و به طور مکرّر و پىدرپى آن را به یاد نمازگزار مىآورد. نمازى که با تدبّر در معانى و بدون سهو و غفلت گزارده شود، انسان را روزبهروز با معارف الهى آشناتر و به آن دلبستهتر میسازد.
بهرهگیری از هنر مداحی برای پراکندن معارف اهلبیت
… همان هنر مدّاحى است. شعر را با هنرِ خواندنِ براى تفهیم همراه [کنید] که البتّه غالباً با صداى خوب هم همراه است؛ [اگر] هم نباشد، همان کیفیّت خواندن، جبران صداى خوب را میکند؛ از خیلى از خوشصداها هم گاهى ممکن است کسى بهتر و جاافتادهتر و شیرینتر تلقّى بشود؛ از این باید استفاده کنید براى پراکندن بهترین معارف اسلامى در باب اهلبیت و غیر آن.
لزوم آشنایی سپاهیان با قرآن و معارف اسلامی در حد انسانی آگاه
شما در جاى حسّاسى هستید؛ با قرآن باید آشنا بشوید، با الهامات و اشارههاى قرآن هم باید آشنا بشوید، با معارف پیچیدهى اسلامى ــ نه در حدّ یک فیلسوف و در حدّ یک متخصّص ــ در حدّ یک انسان عارف واقفِ آگاه باید آشنا بشوید. البتّه اینها معرفت است؛ آن ایمان و اخلاص، ناشى از این دانستنها نیست، ناشى از چیزهاى دیگرى است. ذکر را باید فراموش نکنید، دعا را باید فراموش نکنید، آن نمازشبهایى را که در جبهه میخواندید، باید نگه دارید، آن نوافل را باید توجّه کنید، آن نماز باحالى را که شب …
پخش مفاهیم حقیقی اسلامی بهجای ارائهٔ ظاهری و سطحی از اسلام
… تمام قوّت و قدرت و هنر از آب در بیاورد و ارائه کند؛ در تمام بحثهاى شما، در تمام آنچه شما از این رسانه، از این قوطى خارج میکنید و به گوش و قلب مستمعتان میرسانید، باید این رعایت بشود. گرایشهاى اصولى نظام را پیدا کنید، ببینید اینها چیست؛ اینها باید منعکس بشود. حالا مثلاً اصل اسلام ــ البتّه الان پایین با آقایان صحبت داشتیم راجع به گروه معارف و مسائل اسلامى و مانند اینها، یک خاطرهاى را برایشان نقل کردم ــ نه به این معنا که به نام اسلام یک چیزى را بگوییم که سست باشد، یا یک چیزى را ببافیم که شکل، شکل اسلامى [باشد]؛ مثل این نماهاى تلویزیونى که شماها درست میکنید براى فیلم، [که برای] عکس گنبد و بارگاه و مانند اینها، یک چیزى را از دور نشان میدهد؛ مثلاً یک چنین چیزى را، یک چیز پوک پوچِ کممایهاى را، آن هم فقط یک زر و زیور دروغى، ظاهرى و سطحى را از اسلام ارائه بدهید؛ نه، حقیقتاً مفاهیم اسلامى، معارف اسلامى بایستى پخش بشود و منعکس بشود. و علاوهى بر این، صداوسیما کوشش کند که مردم متدیّن بشوند؛ متدیّنساز [باشد]. یکى از وظایفى که باید آقایان واقعاً به آن توجّه کنند، این است که کارى بکنید که مستمع شما بر اثر صحبت شما، حقیقتاً به صورت عمیق متدیّن بشود. یا مثلاً یکى دیگر از این گرایشهاى اصولى، …
عمق برتر معارف اسلامی متفکران ایرانی و پرهیز از ارائهٔ بحث کممایه
… خداى ناکرده یک تفکّر ضعیفى، یک حرف ضعیفى مطرح بشود که ببینند این مثلاً حرفى نبود، چیزى نیست؛ احساس کنند که در اینجا عمق نیست، در حالى که عمیقترین معارف اسلامى ــ نه فقط معارف شیعى؛ حتّى معارف اسلامى ــ در ایران است. این را شاید برادرها توجّه داشته باشند؛ الان آنچه در باب مسائل اسلامى، معارف کلّى اسلامى متفکّرین ایرانى روى آن بحث کردهاند، بمراتب عمیقتر و قوىتر است از آنچه متفکّرین روشنفکر معروف دنیا از اخوانالمسلمین،[5] سیّد قطب،[6] قبلاً رشید رضا،[7] عبده،[8] دیگران و دیگران مطرح کردهاند. تفکّرات مرحوم طباطبائى، مرحوم مطهّرى ــ این متفکّرین شیعه ــ در زمینههاى اجتماعى و مباحث عمومى اسلام ــ حالا مباحث تخصّصى مثل فقه و عرفان و فلسفه و مانند اینها که جاى خود دارد ــ حتّى معارف و مسائل عمومى، اینجا عمیقتر است. جورى نباشد که ناگهان ما در باب مسائل شیعه یک بحثى را مثلاً ارائه کنیم که بحث سَبُکى باشد، بحث خیلى عمیقى نباشد، بحث کممایهاى باشد، رقیقى باشد که به جاى جذب موجب دفع بشود. این نکتهى اوّل که هدف از این اجتماع بایستى دائماً مورد نظر باشد.
اشتیاق جوانان، دانشگاهها و صاحبنظران به فراگیری معارف اسلامی
… اگر به فرض به کارخانهاى میرفتید که تعلیم دین بدهید، شما حرف خودتان را میزدید، و قوانین کار هم کار خودش را میکرد و غالباً کار آن بر کار شما فائق بود. امروز جور دیگرى است. امروز امکان کار هست، امکان تعلیم هست، امکان قضاوت هست، امکان حاکمیّت احکام اسلامى هست. جوانهاى ما و دانشگاههاى ما مشتاقند؛ صاحبنظران ما میخواهند بدانند، از معارف اسلامى مطّلع بشوند، سر در بیاورند؛ میخواهند پایهی فکرى و اعتقادىِ آن چیزى را که امروز نظام اجتماعى در جامعه فرض کرده و به وجود آورده -علاوه بر احکام فراوان و قوانین و مقرّرات زیادى که نظام در انتظار املا کردن آن از ناحیهی دین است- دستشان بیاید که قضیّه چیست. خب، این در داخل کشور.
زدودن غربت از مفاهیم اسلام و حقایق قرآن با بهترین شیوهها
صداوسیما باید استقلال فکرى و عملى ملّت ایران، نظام جمهورى اسلامى و اصل «نه شرقى و نه غربى» را با ارائهی فرهنگ و اندیشه و هنر خودى و اصیل و غنى، ترویج و تحکیم کند و در برابر فرهنگ و هنر و اندیشهی تحمیلى و بیگانه، حالت تهاجمى داشته باشد و باید با انتخاب بهترین شیوهها و بلیغترین زبانها، غبار غربت و انزوا را از چهرهی مفاهیم عمیق اسلام و حقایق درخشان قرآن بستُرَد[3] و ارمغانى را که ملّتهاى مسلمان در سراسر جهان از نظام جمهورى اسلامى انتظار میبرند، در دسترس آنان قرار دهد.
گسترش طبیعی مفاهیم اسلامی در جهان به رغم دشمنان
… که با صداى بلند، مفاهیم اسلامى، ارزشهاى اسلامى، احکام و معارف اسلامى را -که مایهی نجات ملّتها و مستضعفین و مظلومان است- تا آنجایى که صدایمان میرسد و تا آنجایى که میتوانیم، اشاعه بدهیم؛ این تکلیف ما است. ما احساس میکنیم اگر به این تکلیف عمل نکنیم، مقصّریم. اگر ما اقدام هم نکنیم به گسترش مفاهیم و ارزشهاى اسلامى، طبیعت این مفاهیم و معارف آن است که خودبهخود در فضاى ذهنیّت جهان گسترش پیدا کند. مفاهیم انقلاب و عطر معارف اسلامى، مثل هواى لطیف بهارى، مثل عطر گلهاى بهارى، در سرتاسر جهان منتشر میشود؛ چه دشمنان بخواهند و چه نخواهند.
بیان اصول اعتقادی و معارف اسلامی در صحیفهٔ سجادیه در قالب دعا
دو جریان عمده در صحیفهى سجادیه هست؛ یکى جریان بیان معارف از قبیل توحید، تصویر صحیح از توحید ناب و خالص، بیان مسألهى نبوت، ترسیم چهرهى پیغمبر ما و تأثیرى که بعثت پیغمبر بر روى جهان و بر روى حرکت بشریت داشت، بیان مسألهى قیامت، مسألهى امامت، مسألهى انسان، معارف گوناگونى که در اسلام هست، صفات الهى و خلاصه همهى اصول اصلى اعتقادات و معارف اسلامى در صحیفهى سجادیه آمده. شما وقتى به دعاى صحیفهى سجادیه نگاه مىکنید، حمد و ثنائى که در این دعا هست، شبیه همان مطالب و بیانات و تعبیراتى است که در نهجالبلاغهى امیرالمؤمنین در خطبهى اول مثلاً - که دربارهى توحید و صفات الهى هست - شبیه اوست. یعنى آن خطبه است این دعاست، اما لحن و محتوا و مطلب و حتى بعضى از عبارات با یکدیگر یکسان است. در قالب دعا این معارف را بیان کردند. خط دوم در صحیفهى سجادیه انسانسازى است. فقط دانستن کافى نیست، شدن کافى است. دانستن معارف اسلامى کسى را مسلمان نمىکند. تخلق به کیفیات و اخلاقیات اسلامى است که انسان را یک مسلمان مىسازد. توکل به خدا، تقواى الهى، اجتناب از محرمات، عمل به واجبات دشوار، ارتباط …
نیاز جامعه و نظام به استخراج معارف اسلامی از منابع
… شوق و علاقه بایستی بروند طرف اینجور درس خواندن و به سمت آن رفت. در کنار اینها کسانی باشند که قدرت استنباط پیدا کنند و بتوانند از منابع اسلامی معارف الهی را به دست بیاورند، اما نه به قصد اِفتاء. نه به قصد اینکه در فقه یک انسان متبحر متخصص در فقه بشوند، نه! به قصد اینکه بتوانند معارف اسلامی را که بحثهای فراوان و کتابهای فراوان و مباحث لازم برای به خصوص جامعهی امروز ما در آنها هست اینها را استخراج بکنند و دراختیار مردم بگذارند، در اختیار نظام بگذارند. و ما امروز چقدر احتیاج داریم به اینجور استنباطها. در حقیقت مجتهدین درجهی دو که اینها اگر چه از لحاظ عمق فقهی و درسی درجهی دو هستند اما ممکن است از لحاظ سعهی نظر و مُتِحَنِّن بودن از آن دستهی اوّل حتی قویتر و بالاتر و همهجانبهتر باشند.
نیاز به تربیت آگاهان برای انتقال معارف اسلامی به اعماق جامعه
… عدهی زیادی هم اینجا درس خواندند که انسانهای پاکی بودند. بههرحال امروز دانشکدهی الهیات یک چیز دیگر است و میتواند یک مسؤولیت بسیار سنگین و حساسی را بر دوش بگیرد و دانشجویانی را اینجا تربیت کند که اینها به معنای حقیقی کلمه بتوانند حامل معارف اسلامی باشند. ما برای انتقال معارف اسلامی به اعماق جامعه و به دبیرستانها، به دانشجویان دانشگاهها، به دانشآموزان دبیرستانها و به خیلی از نقاط این جامعه احتیاج داریم به انسانهایی که از اسلام و از مبانی اسلامی و از تفکر الهی اسلام آگاه باشند. در یک حد لازم و مشبهی از فلسفهی اسلامی، از تفسیر قرآن، از معارف گوناگون اسلامی، مطّلع باشند. و این دانشکده میتواند یک چنین انسانهایی را تربیت کند. البته همانطور که عرض کردید اگر مبنای کار توی این دانشکده، مبنای علم را عبادت دانستن باشد و بر این مبنا حرکت بکنند؛ ما فکر میکنیم که میتواند یک حلقهی وصلی و یک وسیلهی ربطی بین حوزه و دانشگاه خود اینجا محسوب بشود. و هم حوزه و هم دانشگاه روی این دانشکده …
جامعیت نهجالبلاغه در معارف اسلامی از توحید تا سیاست و جنگ
… شریفِ رضی تهیه شده و بحمدالله تا امروز محور ملاحظه و مطالعهی خواص و اندیشمندان بوده اگر چه نه محور معرفت و کار عمومی مردم - این کتاب شاید در تمام دورانی که تألیف شده و بوجود آمده تا امروز به قدر این روزگار مورد نیاز و متناسب با اوضاع زمان و مکان نبوده. البته نهجالبلاغه از جهات مختلفی حائز اهمیت است، شاید بشود گفت که نهجالبلاغه یک مجموعهای است از عمدهترین مباحث معارف اسلامی؛ و همهی چیزهایی که برای یک انسان مسلمان و یک جامعهی مسلمان لازم است در نهجالبلاغه از آن سخنی و حرفی و به آن اشارهای یا دربارهی آن بحثی و هدایتی هست. از توحید و عقاید اسلامی و اصول دین تا اخلاق و تهذیب و تزکیهی نفسانی؛ و از سیاست ملکداری و کیفیت ادارهی صحنههای عظیم فعالیت اجتماعی تا تنظیم روابط اخلاقی و خانوادگی؛ از جنگ و سیاست و حکمت و علم و مغیبات و همه چیز در این کتاب شریف هست. لکن این کتاب در مجموع درس زندگی اجتماعی برای مسلمانهاست؛ مطالب این کتاب به طور مجردِ از زندگی مطرح نشده. گویندهی این کلمات یک رئیس مملکت، یک حاکم و فرمانروای بزرگی است که سلطنت او و …
ضرورت گردآوری معارف خالص و زلال در اختیار اجتهاد متفکران
… خوشبختانه قرآن کریم در اختیار مسلمانها همواره بوده، اگر چه در فهم قرآن هم همان بدبینیها و کجبینیها و نفهمیها و یا غرضورزیها دخالتهایی کردند؛ اما بحمدلله متن قرآن سالم و به دور از هرگونه تصرف بدخواهانه یا جاهلانهای در اختیار همهی مسلمانها هست. لکن این موجب نمیشود که سرچشمههای زلال معرفت برای مسلمانها امروز به همان ضرورتی که سلامت قرآن برای مسلمانها دارد ضروری نباشد. امروز دیگر آن روزی است که با گسترش فرهنگ بشری و با عمق معرفتی که بر انسانها حاکم است، کسانی بنشینند با گذشت زمان با وجود فاصلهی از صدر اسلام آن معارف دست نخوردهی خالصِ سالم که میتواند اطمینان و باور انسان را به خود جلب کند هر چه بیشتر جمع کنند و در اختیار استنباط و اجتهاد متفکران و صاحبنظران قرار بدهند؛ این کاری است که در احادیث هم باید انجام بگیرد.
گردآوری و تحقیق سندی خطبههای امیرالمؤمنین خدمتی بزرگ به معارف اسلامی
نهجالبلاغه این راه نزدیک را در مقابله پای ما میگذارد. نهجالبلاغه ما را از این فاصلهی طولانی با صدر اسلام به نزدیکترین پایگاهها و امنترین دیدگاهها نسبت به معارف اسلامی میرساند. اگر ما روی نهجالبلاغه کار کنیم و اگر آن مقدار از خطب امیرالمؤمنین که در نهجالبلاغه نیست جمع بشود و روی اینها کارهای فنی دربارهی سند و خصوصیاتی که اعتبار آنها را مشخص و مسلم و قطعی میکند انجام بگیرد، و ما بتوانیم مجموعهای در حدود همین نهجالبلاغهی موجود یا بیش از آن به طوری که نسبت به تعداد خُطب امیرالمؤمنین شاید نزدیک به پانصد خطبه از آن حضرت سراغ داده شده برسانیم، خدمت بزرگی به معارف اسلامی در قرن پانزدهم هجری انجام شده است. با گذشت این همه مدت از صدر اسلام ما بتوانیم یک منبع غنی لایزالی که مورد قبول همهی مؤمنین به اسلام هم میتواند باشد در اختیار مسلمانها قرار بدهیم؛ این چقدر ما را نسبت به فهم اسلام و بینش ما را نسبت به معارف اسلامی مدد خواهد کرد؟ و این امروز کاری است ممکن، …
لزوم عمق بخشیدن به فکر و معارف اسلامی و بسنده نکردن به شعار
اگر بخواهیم بیدغدغه به سرمنزل جمهوری واقعی اسلامی و حکومت واقعی الهی برسیم، باید مردم ما هرچه بیدارتر، هوشیارتر و آگاهتر بشوند. مردم باید به شعار اکتفا نکنند؛ عمق دادن هرچه بیشترِ فکر اسلامی و معارف اسلامی در خودشان باید همّت بگمارند؛ و البتّه معلّمان دین، راهنمایان الهی و قرآنی در این راه مسئولیّت بزرگی را به عهده دارند.
درخواست از ملت برای فهم اسلام و قوانین اسلامی و آشنایی با قرآن
من در چهارمین سالگرد و آغاز پنجمین سال انقلاب شکوهمند و عزیز و بینظیرمان، به شما ملّت عزیز ایران و به شما قهرمانانی که این بار را بر دوش کشیدهاید پیام میدهم و از شما درخواست میکنم که درک اسلام و فهم قوانین اسلامی و آشنایی با قرآن را هرچه بیشتر همّت بگمارید؛ و از فضلا، علما، معلّمان دین، آموزگاران معارف الهی و دانندگان سیاست درست اسلامی درخواست میکنم که در راه روشن کردن ذهن مردم، هرچه بیشتر تلاش کنند. ما راه طولانی و زیادی در پیش داریم که باید آن راه را بپیماییم تا بتوانیم به سرمنزل حکومت واقعی الهی و اسلامی …
قدرت علم و آگاهی مذهبی و پیروی قرآن در برابر کجیها
… لذاست که علماى تشیّع، آگاهان، دانایان، آن کسانى که به راستى شایستگى نام جانشین و پیرو على را داشتند، در طول تاریخ هر جا نگاه میکنید، اینها را در مقابل قدرتهاى مسلّط و ستمگر مىبینید. از زمان ائمّهى هدىٰ (علیهمالسّلام) چنین بوده است تا روزگار ما، تا امروز. آن قدرتى که در مقابل کجى و نابسامانى ایستاده است در طول تاریخ و امروز هم مىایستد، قدرت علم، قدرت آگاهى مذهبى، قدرت پیروى از قرآن است و بس. آن جامعههایى که دین را دارند و قرآن را دارند، مخصوصاً على را دارند، آن جامعهها بهتر و رساتر و مستحکمتر و مسلّحترند در مقابل نابسامانىها و کجىها. اگر در جامعه کجى و نابسامانى هست، هر جا که کجی و نابسامانی است -هر گوشهاى از زوایاى جامعه- آن گوشه از دین به همان نسبت فاصله دارد. آن گوشه از آنِ دین نیست.
تبیین توحید و عزت انسان در مکه و مدینه بهعنوان پایههای فکری نظام
… دارد تا هرکسی در هرجای تاریخ ـ از بعد از زمان خودش تا قیامت ـ که توانست، مثل آن را بهوجود بیاورد و شوق ایجاد کند در دلها که بروند بهسوی آنچنان جامعهای. البته وقتی چنین نظامی را بخواهند بهوجود بیاورند، احتیاج دارد به پایههای اعتقادی و پایههای انسانی. باید عقاید و اندیشههای صحیحی وجود داشته باشد که این نظام بر پایۀ آن افکار بنا بشود. این اندیشهها را، این افکار را پیغمبر در قالب کلمۀ توحید و عزت انسان و بقیۀ معارف اسلامی در دوران سیزده سال مکه تبیین کرده بود؛ بعد هم در مدینه، در تمام آنات و لحظات تا دم مرگ، دائماً این افکار و این معارف بلند را ـ که پایههای این نظامند ـ دائماً به اینوآن تفهیم کرد و تعلیم داد.
تحملناپذیری حکومت ستمگران و تبعیض برای آگاهان به معارف اسلام
… منتها به دو نکته از زندگی آن حضرت من اشاره میکنم. یکی عبارت است از مبارزۀ آن حضرت با تحریف در معارف اسلامی و احکام اسلامی؛ این چیزی بود که در دوران امام باقر از همیشۀ پیش از زمان آن حضرت، مشروحتر و مبسوطتر و گستردهتر انجام شد. یعنی چه مبارزۀ با تحریف؟ مقصود از مبارزۀ با تحریف این است که دین مقدس اسلام اساساً با معارف و احکامی که دارد و با آیات قرآن برای جامعۀ اسلامی خصوصیاتی را و شرایطی را مقرر کرده ـ بلکه برای دنیای انسانی و زندگی بشر ـ که اگر مردمی آن معارف را بدانند و به آن پایبند باشند، ممکن نیست که در جامعهای که به نام اسلامی وجود دارد، بعضی چیزها را تحمل کنند. مثلاً حکومت ستمگران را، یا حکومت فُسّاق و فُجّار[3] را، یا حکومت از دین بیخبرها را تحمل نمیکنند. تبعیض را و تقسیم غیر عادلانۀ ثروت در جامعه را قهراً تحمل نمیکنند و بسیاری از این فسادهایی که در جوامع اسلامی هست، این با احکام اسلامی و با نظام اسلامی سازگار نیست.
هفت سرفصل جامع اسلام در توصیهٔ امیرالمؤمنین (ع) و شمول آن بر ما
«اُوصِیکَ بِسَبعٍ هُنَّ مِن جَوامِعِ الاِسلامِ» این بخشِ تقریباً پایانیِ فرمان امیرالمؤمنین علیهالسلام به جناب محمدبنابیبکر است. مطلب بسیار مهمی را اینجا ذکر میکنند. میفرمایند: من تو را به هفت چیز توصیه میکنم که اینها جزو جوامعِ اسلام است. جوامع یعنی سرفصلهای مهم، عناوین مهمی که هرکدام از آنها در ذیل خود، معارف متعددی را دارا هستند. میفرمایند: من این هفت چیز را که از جوامع اسلام است، به تو توصیه میکنم. این توصیه به ما هم هست.
شناخت پیامبر (ص) و علی (ع) و پیروی از آنان، جزو معارف شیعه و اسلامی
میگوید بنا کرد این حرفها را به من زدن؛ خب، اینها جزو معارف شیعه است، جزو معارف اسلامی است: شناخت پیغمبر، شناخت علی، تهییج مردم به حرکت، به دنبالهرَوی از پیغمبر، به دنبالهرَوی از علی. مثل رهبری که در یک راهی دارد میرود، راهی بسیار سخت، راهی بسیار دشوار، در راهی که انسانهای نیرومند آن راه را نمیتوانند بپیمایند، هرازگاهی یکبار، برمیگردد عقب، [میگوید] بیایید، بیایید دنبال سرِ من؛ نمیخوابد در خانه، به مردم بگوید بروید؛ من اینجا نشستم، …
بیان اصول اعتقادات و معارف اسلامی در صحیفهٔ سجادیه
صحیفۀ سجادیه کتابی است که اهمیت آن از نهجالبلاغۀ امیرالمؤمنین کمتر نیست. دو جریان عمده در صحیفۀ سجادیه هست؛ یکی جریان بیان معارف از قبیل توحید، تصویر صحیح از توحید ناب و خالص، بیان مسئلۀ نبوت، ترسیم چهرۀ پیغمبر ما، تأثیری که بعثت پیغمبر بر روی جهان و بر روی حرکت بشریّت داشت، بیان مسئلۀ قیامت، مسئلۀ امامت، مسئلۀ انسان و معارف گوناگونی که در اسلام هست. صفات الهی و خلاصه همۀ اصول اصلی اعتقادات و معارف اسلامی، در صحیفۀ سجادیه آمده. شما وقتی به دعای صحیفۀ سجادیه نگاه میکنید، حمد و ثنایی که در این دعا هست، شبیه همان مطالب و بیانات و تعبیراتی است که در نهجالبلاغۀ امیرالمؤمنین، مثلاً در خطبۀ اول دربارۀ توحید و صفات الهی هست؛ شبیه آن است. آن خطبه است، این دعاست؛ اما لحن و محتوا و مطلب و …