رفتن به محتوای اصلی

عبادت

نام‌های دیگر: عبادات مستحب

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نماز، دعا و اعمال بندگی خدا، روح و آثار آن‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌های نماز جمعه‌ی تهرا‌ن— ۱۳۶۸/۰۷/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۱
۱۳۶۸۱۴۰۱

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

اگر در حال عبادت توجّه نبود و روح عبادت ــ که همان اُنس با خدا و تسلیم در مقابل خدا و عبودیّت [است]؛ روح همه‌ی عبادات عبودیّت است ــ مورد توجّه قرار نگرفت، آن وقت خطرهای گوناگونی در سر راه انسان قرار میگیرد؛ یک طرف قضیّه، خطر تحجّر است.
بعد فرمود کلمه‌ی لااله‌الّااالله [یعنی] کلمه‌ی توحید، اعزاز اهل دعوتِ لااله‌الّااالله است؛ چرا؟ برای خاطر اینکه وقتی شما میگویید لااله‌الّااالله، عبودیّت غیرخدا را نفی میکنید. مشکل اساسی مردم در طول تاریخ، عبودیّت غیر خدا بوده؛ [مثل] بنده‌ی فرعون‌ها بودن؛ الان هم همین جور است: بنده‌ی پول، بنده‌ی مقام، بنده‌ی شهوت، بنده‌ی قدرتهای بزرگ. وقتی شما میگویید لااله‌الّااالله، یعنی من فقط یک معبود دارم؛ نه پول را عبادت میکنم، نه مقام را عبادت میکنم، نه امپراتور را عبادت میکنم، نه فرعون را عبادت میکنم. عبادت هم صرفاً این نیست که انسان تقدیس بکند طرف را؛ نه، ممکن است اصلاً قبول هم نداشته باشد در دلش آن را، امّا عبادتش بکند! عبادت یعنی اطاعت کردن با همه‌ی وجود؛ این عبادت است. پس وقتی که ما میگوییم لااله‌الّااالله، در واقع داریم یک مایه‌ی عزّت را برای خودمان تأمین میکنیم؛ یعنی «وَالاَغلـّْلَ الَّ‌تی کانَت عَلَیهِم»،(۲) خودمان را از این اغلال داریم رها میکنیم.
﴿بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيم اَفَغَيرَ اللهِ اَبتَغي حَكَماً وَ هُوَ الَّذي اَنزَلَ اِلَيكُمُ الكِتابَ مُفَصَّلاً وَ الَّذينَ آتَيناهُمُ الكِتابَ يَعلَمونَ اَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِن رَبِّكَ بِالحَقِّ فَلا تَكونَنَّ مِنَ المُمتَرين وَ تَمَّت كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدقاً وَ عَدلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّميعُ العَليمُ وَ اِن تُطِع اَكثَرَ مَن فِی الاَرضِ يُضِلّوكَ عَن سَبيلِ اللهِ اِن يَتَّبِعونَ اِلَّا الظَّنَّ وَ اِن هُم اِلّا يخَرُصوَ﴾[1] و پس از چند آیه، که البته این آیات را اینجا ترجمه کردیم[2] و در آخر شرح خواهیم داد مختصراً، ﴿وَ لا تَأكُلوا مِمّا لَم يُذكَرِ اسمُ اللهِ عَلَيهِ وَ اِنَّهُ لَفِسقٌ وَ اِنَّ الشَّياطينَ لَيوحونَ اِلىٰ اَولِيآِهئِم لِيُجادِلوكُم وَ اِن اَطَعتُموهُم اِنَّكُم لَمُشرِكوَ﴾[3]. خلاصۀ مطلب در زمینۀ نقطه‌نظر امروز ما، این است که یک‌وقت کسی را عبادت می‌کنند، به این صورت که او را مقدس و دارای نیروهای مافوق عالم طبیعت می‌دانند؛ مثل اینکه بت‌هایی را یا قدّیسینی[4] را در طول تاریخ، مردمی عبادت می‌کرده‌اند. از عبادت آنچه که ابتدائاً به نظر می‌رسد، همین است. عبادت خدا را هم که می‌گوییم واجب است، به نظر ما همین تقدیس و همین حالت بزرگداشتِ روحی و قلبی می‌آید. مثل اینکه مسیحی‌ها برای مسیح علیه‌السلام یا برای مادر پاک و پاکیزه‌اش مریم صلوات‌الله‌علیها یک نوع قداستی قائل هستند، درمقابل مجسمۀ پنداری مسیح یا مریم زانو می‌زنند، گریه می‌کنند، او را عبادت می‌کنند، این یک مفهوم رایجِ همگانی از عبادت.

شاهدها (۶۸ پاراگراف)

هدف عبادات خاشع و تسلیم کردن دل در برابر خدا

… دعا که میکنیم، در واقع این حالت خشوع را در خود به وجود میآوریم و خودبینی و خودخواهی را در خود سرکوب میکنیم، و در نتیجه، جهان هستی و محیط زندگی انسانها از طغیان و تجاوز به حقوق و طبیعت محفوظ میماند. لذا فرمود: «الدّعا مخ العبادة»؛[1] مغز هر عبادتی، دعاست. عبادات برای همین است که بتواند انسان را در مقابل خدای متعال خاشع و دلش را نیز مطیع و تسلیم کند. این اطاعت و خشوع در مقابل خداوند هم از نوع تواضع و خشوع و خضوع انسانها در مقابل یکدیگر نیست؛ بلکه به معنای خشوع و خضوع در مقابل خیر مطلق، جمال مطلق، حُسن مطلق و فضل مطلق اوست.

تأثیر ویژهٔ اوقات معین شرعی در تعالی معنوی و قبول اعمال

… طبیعت، یک اقتضای طبیعی دارند، همین‌طور فصولی از سال، مقطعهایی از روزها و شبها و هفته‌ها و ماهها، یک اقتضائاتی برای رشد و نموّ و تحرک معنوی و باطنی انسانها و تعالی آنها دارند. شب جمعه یک خصوصیتی دارد؛ روز جمعه یک خصوصیتی دارد. از این ساعات، تعجب هم نباید کرد؛ همچنانی که در طبیعت مادی یک خصوصیتی دارند، در این طبیعت معنوی، در روح انسان، در تعالی انسان، در قبول اعمال و در تأثیر اعمال عبادی هم یک خصوصیاتی دارند؛ همان‌طور که عرض کردیم مثل روز جمعه، شب نیمه‌ی شعبان و اوقاتی که بخصوص از طرف شرع مقدس معین شده است؛ «ایاما معدودات» که درباره‌ی ماه رمضان است یا ایام ذیحجه و از این قبیل. انتخاب این روزها تصادفی نیست، که حالا ماه رمضان از لحاظ طبیعت و تأثیر با ماه رجب یا ماه ذیقعده یکسان باشد؛ نه، یک خصوصیتی دارد؛ مثل همان خصوصیت فصول که عرض کردیم. از این استفاده کنید.

لزوم همراهی نماز، روزه و اعتکاف با توجه به خدا و اخلاص؛ کلید موفقیت

… توسل به ائمه (علیهم‌السّلام) لازم است؛ منتها همه‌ی اینها را با دانایی همراه کنید. در مجلس روضه‌خوانی و سینه‌زنىِ بسیج وقتی شعر خوانده میشود، باید با معنا، با مضمون، جهتدار و همراه با درس باشد. وقتی در آن‌جا سخنرانی میشود، باید در جهت تعمیق فکر و اندیشه باشد. وقتی نماز جماعت میخوانید، نماز شما باید همراه با توجه به پروردگار و خشوع در مقابل او باشد. وقتی اعتکاف میکنید، وقتی روزه میگیرید، وقتی اجتماعات مذهبی تشکیل میدهید، باید همراه با توجه به خدای متعال و همراه با اخلاص باشد. کلید موفقیت اینهاست. اگر این نباشد، همان چیزی بر سر انسان خواهد آمد که دیدید بر سر عده‌یی آمد. عده‌ای در اول انقلاب خیلی تند و داغ و پُرشور بودند، اما متأسفانه فکر دینی آنها عمق نداشت؛ با اولین باد سردی که از طرف تبلیغات دشمنان آمد، برگ و بار انقلابیشان ریخت و جوشش انقلابیشان …

ثواب بیشتر عبادت در حرم به معنای فیض حاصل از ارتباط با خدا

آن‌وقت در این حرم یا داخل رواق یا صحن مطهّر، عبادت خدا هم -یعنی با خدا هم که حرف میزنید- ثوابش بیش از جاهای دیگر است. ثواب که میگویم یعنی همان فیضی که بر اثر ارتباط با ذات مقدّس پروردگار به انسان میرسد؛ این همان ثواب است؛ یک فیضی انسان میبرد. ما انسانها مثل یک ظرف خالی هستیم؛ یک ظرف خالی باید پُر بشود. با چه آن را پُر خواهیم کرد؟ با فیض الهی، یعنی همان قطره قطره معنویّت و روحانیّت و نورانیّت و مانند اینها که در این ظرف همین‌طور تدریجاً ریخته بشود. [البتّه‌] …

نتایج عبادت و اتصال با معدن نورانیت غیب الهی

… یک سیّد نورانی را میدیدم که غرق در عبادت است. میگفت از نورانیّت و عبادت او دل من مجذوب شد؛ پرسیدم ایشان کیاند؟ گفتند ایشان حاج آقا روح‌اللَّه خمینی هستند. این مربوط به زمانی است که امام بزرگوار ما - این شخصیّت برجسته - هنوز سی سال از عمرشان نگذشته بود. آری؛ همان عبادتها و همان توجّهات و همان ارتباط و اتّصال با معدن نورانیّت غیب الهی و اولیای الهی، همین نتایج را هم دارد. این نورانیّتی را که به خاطر جوانی در دل شماست، قدر بدانید و مغتنم بشمارید.

عبادت و شب‌زنده‌داری و استغفار فراوان پیامبر

… را زیاد شنیده‌اید. در حالی که تحصیل مال از راه حلال را جایز میدانست و میفرمود: «نعم العون علی تقوی الله الغنی»؛[5] بروید از طریق حلال - نه از راه حرام، نه با تقلّب، نه با دروغ و کلک - کسب مال کنید، خود او اگر مالی هم از طریقی به دستش میرسید، صرف فقرا میکرد. عبادت او چنان عبادتی بود که پاهایش از ایستادن در محراب عبادت ورم میکرد. بخش عمده‌ای از شبها را به بیداری و عبادت و تضرّع و گریه و استغفار و دعا میگذرانید. با خدای متعال راز و نیاز و استغفار میکرد. غیر از ماه رمضان، در ماه شعبان و ماه رجب و در بقیه اوقات سال هم - آن‌طور که شنیدم - در آن هوای گرم، یک روز در میان روزه میگرفت. اصحاب او به او عرض کردند: یا رسول الله! تو که گناهی نداری؛ «غفرالله لک ما تقدم من ذنبک و ما تأخّر» - که در سوره‌ی فتح هم آمده: …

ساختن انسان از ملکات نورانی و تشبه به خدا، هدف نهایی عبادات

… این صبر بر گرسنگی و تشنگی، این مبارزه با هوای نفس و شهوات انسانی، موجب آن میشود که ملکات نیک در انسان تقویت شود. بشر در حقیقت مجموعه‌ای از همین ملکات و صفات و خصال است. آن کسانی که صفات و خصال نفسانی و روحی آنها، صفات نیک است، با دست پُر از این دنیا میروند. اعمال عبادی، تقوای الهی و بقیه وظایفی که برعهده انسان است، در درجه نهایی برای این است که انسان بتواند خود را مجموعه‌ای از ملکات نورانی کند؛ خود را انسان واقعی بسازد و تشبّه به خدای بزرگ پیدا کند.

انجام عبادات مستحب با توجه و با حال به هر مقدار

من نمیگویم عبادات مستحبّه را مثل دعا خواندن، تلاوت قرآن، یا مثل نمازهاى مستحبّى را زیاد انجام بدهند، امّا میگویم همان مقدارى که انجام میدهند با توجّه انجام بدهند؛ و اگر با توجّه انجام دادند، بهره میبرند؛ حقیقتاً استفاده میکنند از آنچه میخوانند. حالا ممکن است بعضى عربى بلد نباشند، [خب] ترجمه‌هاى خوبى شده؛ من دیده‌ام بعضى از ترجمه‌هاى دعاها را که واقعاً خوب است. بد نیست این را شماها بدانید که من با دید ادبى که نگاه میکنم به این دعاها، جزو زیباترین سخنان زبان عربى است؛ همین دعاى کمیل، یا دعاى امام حسین …

نقد دیدگاه یک‌بعدی که کار در راه خدا را جایگزین دعا و عبادت می‌داند

… است و دنیایی را در واقع اداره میکند؛ آن میدان سیاستش، آن میدان جنگش، آن میدان اداره‌ی امور اجتماعیش، آن قضاوتش در بین مردم و حفظ حقوق انسانها در این جامعه. اینها کارهای خیلی بزرگی است، خیلی اشتغال و اهتمام میطلبد و همه‌ی وقت انسان را به خودش مشغول میکند. در این طور جاها، آدمهای یک بُعدی میگویند، دعا و عبادت ما همین است دیگر. ما در راه خدا کار میکنیم و کارمان برای خداست. اما امیرالمؤمنین این طور نمیفرماید. آن کارها را دارد، عبادت هم دارد. در بعضی از روایات دارد - البته من خیلی دنبال این قضیه تحقیق نکردم، تا ببینم روایات قابل اعتماد است یا نه - که امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام در شبانه روز، گاهی هزار رکعت نماز میخواند!

ارزش فراوان بهره‌های عبادات و لزوم شکر خدا بر آن

آنچه که به وسیله عبادات به دست ما می‌آید، خیلی خیلی باارزش است؛ خیلی زیاد است. باید خدا را شکر کنیم که برای ما نماز و روزه و عبادات را آورد؛ به ما امکان داد که این بهره‌ها را برای خودمان فراهم کنیم.

برقراری رابطهٔ معنوی انسان با خدا با نماز و ذکر و توسل

بعضی از این برنامه‌ها، از لحاظ معنوی و روحی و قلبی، رابطه انسان با خدای متعال را برقرار میدارد؛ مثل نماز و ذکر و توجّه و تضرّع و توسّل به پروردگار و مثل بسیاری از عبادات دیگر.

تدریس و کار همانند نماز و خواندن قرآن عبادت است

… کنند - گیر من و شما می‌آید، آن پنج سیر خوراکی که روزانه برای خودمان یا زن و بچه مان فراهم کرده‌ایم، نیست. آنچه که آن‌جا به‌درد ما میخورد، عمل صالح است. «والذّین امنوا و عملوا الصالحات.»[4] ببینید در قرآن چقدر این تعبیر «ایمان» و «عمل صالح» تکرار شده است! یکی از این عملهای صالح، همین است که شما در کلاس، درس بگویید، یا در کارگاه و مزرعه، کار کنید. پراکندن علم و فراهم کردن کار هم مثلِ نماز و خواندن قرآن، عبادت است. این، چیز کمی نیست. چرا خدای متعال یاد دادن و کار کردن را برای بشر موجب ثواب قرار داده است؟ العیاذباللَّه، کارهای خدا که گزاف نیست! این، بدین خاطر است که آن کمالی که خدای متعال میخواهد بشر در دوران زندگی به آن نائل شود، از جمله به علم و کار بستگی دارد. جامعه و …

وابستگی مطلق به خدا و خشوع اصل عبادت

و اما نکته سوم و آخر در دعا، آن مطلبِ اصلىِ دعاست. حتّی دو نکته‌ای که عرض شد، نسبت به این نکته آخر، کوچک است. آن چیست؟ خشوع در مقابل پروردگار. اصلِ دعا، این است. این‌که میبینید از قول پیغمبر صلی‌الله علیه وآله نقل شده است که فرمود: «الدّعاء مخ العباده[13] ؛ مغز عبادت دعاست» به خاطر آن است که در دعا حالتی وجود دارد که عبارت است از وابستگىِ مطلق به پروردگار و خشوع در مقابل او. اصل عبادت هم این است. لذاست که در ادامه آیه شریفه «و قال ربّکم ادعونی استجب لکم» میفرماید: «ان الّذین یستکبرون عن عبادتی سیدخلون جهنم داخرین[14] .» اصل دعا این است که انسان در مقابل خدای متعال، خود را از انانیّت دروغین بشری بیندازد. اصل دعا، خاکساری پیش پروردگار است.

ناکافی بودن عبادت شخصی در انزوا برای ادای حق خدا

… مورد نظر است؛ مثل نجات بشریّت، اقامه حکومت عدل و حق و ایجاد راهی که بشر بتواند از آن راه به خدا و هدایت برسد. این تلاشها که اسم آوردم، مقدّمه‌اند برای این‌که ما بتوانیم پیش خدای متعال، حقِ‌ّ بندگی را ادا کنیم. البته حقّ بندگی هم جز با همین کارها ادا نمیشود. این‌که کسی برود، درِ اتاق را ببندد و فقط عبادت شخصی بکند، حقّ خدا را ادا نخواهد کرد. آن وظیفه و هدف شخصی، با فداکاری، تلاش، به فکر بندگانِ خدا بودن، خدمت به خلق خدا و ادای وظایف اجتماعی تحقّق پیدا میکند و برآورده میشود. توجّه کنید که این دو مطلب، با هم خَلط نشود.

لزوم پنهان ماندن عبادات فردی جز موارد استثنا

… برخی جاها استثناست. در جاهایی، بعضی از کارها باید در علن انجام گیرد. در روایات در باب صدقه، آمده است که «صدقه‌ی سر» این ثواب را دارد و «صدقه‌ی علانیه» این ثواب را. یا مثلاً عبادات گروهی، جلوی چشم مردم انجام میگیرد و باید انجام گیرد؛ و این از شعائر الهی است. اما بسیاری از عبادات یا اغلب عبادات، آن روابطی که بین خود انسان و خداست - ذکر، توجه، دعا، نافله، شب زنده‌داری، سحرخیزی، احسان و کارهای نیک - باید بین خود انسان و خدا بماند. مبادا انسان به‌خاطر این‌که دیگران ببینند، کاری را انجام دهد! کاری که انسان به‌خاطر توجه دیگران به خودش انجام دهد، از نکردن آن کار بدتر است؛ زیرا نکردن کار، یعنی انسان کاری را انجام نمیدهد. کاری که انسان برای جلب توجه دیگران نسبت به خودش انجام داده، کانه انجام نداده است. البته بدتر بودنش هم از این جهت است که عمل …

انجام کار تفریحی و نمایش و طنز با احساس عبادت

… می‌شود، و با یک دوست و محبوب و عزیز و نزدیک و دلسوز، یک طور دیگر روبه رو می‌شود. اسلام این‌گونه است و هر جایی یک برخورد دارد. در چهره‌ی اسلام، تفریح و ادخال سرور - دیگران را مسرور کردن، خشنود کردن، خوشحال کردن، شاد کردن و امیدوار کردن - جای بسیار حساسی دارد. بنابر این، شما همین‌طور که یک کار تفریحی را انجام می‌دهید، یک نمایش اجرا می‌کنید، یک ماجرای طنزآمیز را بیان می‌کنید، یک شعر اجرا می‌کنید و می‌خوانید یا یک مسابقه اجرا می‌کنید، در همان حال احساس کنید که یک عبادت انجام می‌دهید. مثلاً وقتی آقای شیشه گران مطلبی می‌نویسند، باید احساس کنند که یک عبادت انجام می‌دهند. حقیقتاً همین است. این یک واقعیت است. احساس کنید که بخشی از آن مجموعه‌ای را که زندگی اسلامی برای انسانها در نظر گرفته، متعهد می‌شوید و انجام می‌دهید. البته نکاتی را باید در …

عبادت طولانی حضرت فاطمه (س) تا ورم کردن پاها

«حسن بصری» که یکی از عبّاد و زهّاد معروف دنیای اسلام است، درباره فاطمه زهرا سلام الله علیها میگوید: به قدری دختر پیغمبر عبادت کرد و در محراب عبادت ایستاد که «تورمت قدماها[3] ». پاهای آن بزرگوار از ایستادن در محراب عبادت، ورم کرد! امام حسن مجتبی علیه‌الصّلاةوالسّلام میگوید: شبی -شب جمعه‌ای- مادرم به عبادت ایستاد و تا صبح عبادت کرد. «حتی انفجرت عمود الصبح». تا وقتی که طلوعِ فجر شد. مادر من از سر شب تا صبح مشغول عبادت بود و دعا و تضرّع کرد. امام حسن، علیه‌الصّلاةوالسّلام، میگوید -طبق …

طبیعی‌تر و دلنشین‌تر بودن عبادت برای انسان داناتر

… به قدری که خدای متعال اراده کرده و اذن داده باشد و بشر در طول قرون، بخشی از این دانش را به دست میآورد، لهذا کسی که دارای یک چنین دانش عظیمی است انسان را به طور قهری خاضع و در مقابل خودش وادار به عبودیت و بندگی و فرمانبری میکند بدون اینکه اجباری در کارش باشد. آنوقت هرچه انسان داناتر باشد، این عبادت برای او طبیعیتر و دلنشین‌تر است، همچنانکه آن استاد دانشمندی را که شما میشناسید اگر بیاید در کوچه و خیابان ممکن است یک آدم جاهل و بیسوادی چون او را نمیشناسد نسبت به او اسائه‌ی ادب کند، شما که شاگرد او هستید، به همان قدری که دانش و معرفتتان بیشتر است، قهراً تواضعتان در مقابل آن دانشمند بیشتر خواهد بود، اما آدمی که جاهل است و دانشی ندارد به او بیاعتنائی میکند. قرآن میفرماید: «انما یخشی الله من عباده العلماء»[4] : یعنی علما هستند که در مقابل پروردگار خشیت دارند. پس اینکه این آیه میگوید، «الذی خلقکم»: خدایی که شما را آفریده، یا میگوید: زمین و آسمان را چنین و باران را چنان قرار داد، در واقع دارد اشاره میکند به علم …

سازندگی نماز شب، دعا، ذکر، زیارت و توسل

… پرهیز از گناه، یعنى اتیان[16] واجبات، ترک محرّمات، کار را با اخلاص انجام دادن، از ریا و فریب دور بودن. و در دوران جوانى این کارها بسیار آسان‌تر است، برخلاف آنچه تصوّر میشود. به سنّ ماها که برسید، کار مشکل‌تر خواهد شد. این هم یکى از آن ارزشها است؛ ارزش تدیّن. نماز شب خواندن، نافله خواندن، دعا خواندن، ذکر گفتن، متوجّه خدا بودن، زیارت رفتن، توسّل کردن، مسجد جمکران رفتن ــ این توسّلات، این توجّهات ــ اینها سازنده است؛ اینها شما را پولادین خواهد کرد. نمیشود یک حوزه‌ى ایدئال داشته باشیم در حالى که این چیزها در طلّابش نباشد. این یکى از ارزشها است. این ارزش بایستى رعایت بشود.

بی‌ارزشی عبادت بدون شناخت ولی خدا و حرکت به دلالت او

… [مسئله] حقیقت را نمیفهمیدند؛ حالا سجده‌هاى طولانى هم ممکن بود بکنند. همان کسانى که در جنگ صفّین از امیرالمؤمنین رو برگرداندند و رفتند به عنوان مرزبانى در خراسان و مناطق دیگر ساکن شدند،[8] سجده‌هاى طولانىِ یک شب یا ساعتهاى متمادى میکردند، امّا فایده‌اش چیست؟ امیرالمؤمنین را انسان نشناسد، خطّ صحیح را که خطّ توحید و خطّ ولایت است نفهمد، برود مشغول سجده بشود! این سجده چه ارزشى دارد؟ در روایات باب ولایت [هست] که این‌جور افرادى اگر همه‌ى عمرشان را عبادت بکنند ــ وَ لَم یُوالِ وَلِىَّ‌اللهِ‌ لِیکونَ اَعمالُهُ بِدَلالَتِه[9] ــ [امّا] ولىّ خدا را نشناسند که به دلالت او حرکت بکنند، و مسیر را با انگشت اشاره‌ى او معلوم بکنند، این چه فایده‌اى دارد؟ این چه جور عبادتى است؟ امیرالمؤمنین با اینها درگیر بود.

خوب نبودن عابدی که با عبادت، کار خود را به دیگران وامی‌گذارد

… دائم مشغول نماز و قرآن است، غذای او را چه کسی میپخت، وسایل او را چه کسی فرود می‌آورد و سوار میکرد؟ آنها در جواب گفتند یا رسول‌ا‌لله‌! ما؛ ما با کمال میل همه‌ی کارهای او را برایش انجام میدادیم. پیغمبر فرمود: کُلُّکُم خَیرٌ مِنه؛[22] همه‌ی شماها از او بهترید. اینکه او کار خودش را انجام نمیداد و به دوش شما می‌انداخت و خود مشغول عبادت میشد، موجب نمیشود که او مرد خوبی باشد؛ مرد خوب، شما هستید که کار میکنید و تلاش میکنید و حتّی کار [فرد] دیگری را هم شما به عهده میگیرید. با این‌گونه روشها، فضای زندگی در جامعه‌ی اسلامی پُر میشود از علاقه‌ی به کار و تلاش زندگی. همه‌ی این مواردی که عرض کردم، امروز مورد ابتلاء و احتیاج ما است.

عبادت امام سجاد (ع) تا حدی که هیچ‌کس به آن نرسیده بود

… عَلَیهِمَاالسَّلام». در تمام اهل‌بیتمان ـ اهل‌بیت پیغمبر و اولاد پیغمبر ـ ازلحاظ این رفتارها و این زهد و عبادت، هیچ‌کس از علی‌بن‌الحسین شبیه‌تر نبود به امیرالمؤمنین؛ امام سجاد، از همه شبیه‌تر بود. و امام صادق فصلی در باب عبادت امام سجاد ذکر می‌کند؛ ازجمله می‌فرمایند: «وَ لَقَد دَخَلَ اَبوجَعفَرٍ» پدرم حضرت ابی‌جعفر باقر یک روز رفت پیش پدرش، وارد اتاق امام سجاد شد، «فَاِذا هُوَ قَدْ بَلَغَ مِنَ العِبادَةِ ما لَمْ یَبلُغهُ اَحَدٌ» نگاه کرد، دید حالی پیدا کرده پدرش از عبادت، که هیچ‌کس به این حال نرسیده است. شرح می‌دهند رنگش از بی‌خوابی زرد شده، چشم‌هایش از گریه درهم شده، پاهایش ورم کرده،چه شده، چه شده؛ اینها را امام باقر در پدر بزرگوارش مشاهده کرد، دلش سوخت. «قالَ اَبوجَعفَرٍ عَلَیهِ‌السَّلام» ـ حضرت صادق از پدرشان امام باقر نقل می‌کنند، می‌گویند که ـ حضرت امام باقر گفت: «فَلَم اَملِک حینَ رَاَیتُهُ بِتِلکَ الحالِ البُکاءَ» وقتی وارد اتاق پدرم شدم، او را به …

کار صاحب‌منصب با نیت خالص و بی‌آزاری مردم عبادت است

… خلوت بین خودت و خدا؛ یعنی حالتِ ارتباط با خدا، انابۀ به خداوند. تضرع را برای اوقات خستگی نگذار، برای وقت کسالت نگذار. بهترین وقت و بانشاط‌ترین وقتت را صرف بین خودت و خدا کن. و «وَ اَجزَلَ تِلکَ الاَقسامِ» بهترینِ این کارها را برای بین خودت و خدا قرار بده. بعد می‌فرمایند: «وَ اِن کانَت کُلُّها لِلَّهِ» اگرچه تو وقتی صاحب‌منصب در حکومت اسلامی هستی، همه کارهایت متعلق به خداست، «وَ اِن کانَت کُلُّها لِلّهِ اِذا صَلَحَت فِیهَا النِّیَّةُ وَ سَلِمَت مِنهَا الرَّعِیَّةُ» اگر نیّتت خالص باشد، کاری که مردم را بیازارد از تو سر نزند، همۀ کارهای تو برای خداست، عبادت است. اما درعینِ‌حال در بین همۀ این تلاش‌هایی که همه‌اش هم عبادت است، یک وقتی را بگذار برای اینکه بین خودت و خدا خلوت کنی. (79/9/25) غالباً آنهایی که دیگران را به‌سمت کمال و تعالی می‌خواهند سوق بدهند، خودشان از کمال و تعالی باز می‌مانند. خیلی از کسانی که مردم را …

کثرت نماز و عبادت نشانهٔ نزدیکی به خدا نیست

… با این قطب‌نمای درست، جهت‌گیری کن. چیزی است که همه هم می‌فهمند، همه هم می‌توانند بشناسند؛ امانت‌داری افراد را همه می‌توانند بفهمند؛ امانت‌دار هست یا نیست، با یک امتحان معلوم می‌شود. راست‌گویی افراد را همه می‌توانند تجربه کنند، با یک امتحان معلوم می‌شود. معیارها را اسلام عوض می‌کند، می‌گوید این معیاری که تو دستت داری، خیال می‌کنی هرکس نماز بیشتر خواند، این بهتر است و به خدا نزدیک‌تر است، این معیار، معیار درستی نیست. ممکن است کسی خیلی نماز بخواند، خیلی عبادت کند ـ مثل‌اینکه خوارج می‌کردند ـ اما از خدا دور باشد. (52/12/5)

بی‌ارزشی سجده‌های طولانی بدون شناخت امیرالمؤمنین و خط ولایت

… نشانه و سایۀ توحید است. ولایت یعنی حکومت؛ چیزی است که در جامعۀ اسلامی متعلق به خداست، و از خدای متعال به پیامبر، و از او به ولیّ مؤمنین می‌رسد. آنها در این نکته شک داشتند، دچار انحراف بودند و حقیقت را نمی‌فهمیدند، هرچند ممکن بود سجده‌های طولانی هم بکنند! همان کسانی که در جنگ صفین از امیرالمؤمنین رو برگرداندند و رفتند به‌عنوان مرزبانی در خراسان و مناطق دیگر ساکن شدند، سجده‌های طولانی می‌کردند؛ یک شب یا ساعت‌های متمادی، اما فایده‌اش چه بود، [وقتی] که انسان امیرالمؤمنین را نشناسد، خط صحیح را ـ که خط توحید و خط ولایت است ـ نفهمد و برود مشغول سجده بشود. این سجده چه ارزشی دارد؟

عبادت و تضرع و توسل و اعتکاف امام حسین (ع) در حرم پیامبر (ص)

… حساس‌کردن وجدان‌های عناصر خاص ـ همین خواص که ما تعبیر می‌کنیم ـ اینها همه در طول زندگی سیدالشهدا هست. (90/4/13) از وقت شهادت امام حسن تا هنگام شهادت امام حسین، حدود ده سال و اندکی است، شما ببینید امام حسین علیه‌السلام در این ده سالِ قبل از عاشورا چه می‌کرد. آن عبادت و تضرع، آن توسل و اعتکاف در حرم پیغمبر، و آن ریاضت معنوی و روحانی، یک طرف قضیه است.

اثر سجده‌های برای خدا در ساختن شهامت حضرت ابوالفضل (ع) در عاشورا

… درخشنده و زیبا و جاذب بود، به او می‌گفتند ماه، ماه بنی‌هاشم، قمر بنی‌هاشم؛ این اسم از آنجا شروع شد. سالم، شجاع، نیرومند، بدن ورزیده، قد بلند، صورت زیبا؛ از همه‌چیز، تمام. آن‌وقت با این جوانی و زیبایی، راوی می‌گوید روی پیشانی‌اش آثار سجده و عبادت شبانه بود؛ متعبّد، اهل عبادت ـ و قربان این عبادتگر ـ عبادتی که اثرش را بخشید، سجده‌هایی که برای خدا می‌کرد، او را چنان ساخت که روز عاشورا، با این‌چنین وضعی، توانست دنیایی را درمقابل شهامت خود به سجده دربیاورد. امام سجاد صلوات‌الله‌علیه می‌گوید: «رَحِمَ اللهُ عَمِّیَ العَبّاسَ» خدا رحمت کند عمویم عباس را. امام صادق می‌فرماید که عمویم عباس، مرد بایقینِ صُلب‌الایمانی بود، قوی بود. (52/11/12)

بی‌نیاز نبودن هیچ انسانی از عبادت و دعا به‌سبب بلندی درگاه خدا

… محتاج عفو توام، همان‌وقت هم امام جدی حرف می‌زند، شوخی و تعارف نمی‌کند. آن‌کسی‌که به‌قدر علی‌بن‌الحسین معرفت دارد، می‌فهمد که عملی به‌قدر عمل علی‌بن‌الحسین هم در پیشگاه خدا کم است. مجاهدتی به وزن مجاهدت علی‌بن‌ابی‌طالب هم در وزنۀ اعمال آدمی، یک وزن کامل نیست. اگر صد سال دیگر علی‌بن‌الحسین و امیرالمؤمنین گریه می‌کردند و عبادت می‌کردند و جهاد می‌کردند و به خلق خدا خدمت می‌کردند، بازهم مشتاق عبادت بودند؛ زیرا درگاه عبادت خدا آن‌قدر بلند و بزرگ است که حالاحالاها انسان نمی‌تواند ـ هیچ انسانی ـ خودش را مستغنی از عبادت و دعا بداند. [بنابراین] دعاهای امام حسین دعای جدی است، دعای حقیقی است.

عبادت و پذیرش خدا، بیرون آورندهٔ انسان از منیت و حاکمیت هوس‌ها

… الظُّلُماِ» به ظلمت‌ها وارد می‌شوند. بنابراین اگر جامعه‌ها بخواهند به سعادت برسند و بخواهند رستگار بشوند و بخواهند از این قیدوبندها و زنجیرها و فشارها که بر روی انسان‌ها و بر روی مستضعفین ـ هرجور مستضعفی ـ وجود دارد برهند، بایستی حکومت الهی را قبول کنند؛ زیرا هرچه بر سر انسان می‌آید، از منیّت و خودپرستی و خودخواهی است. عبادت خدا، انسان را از خود خارج می‌کند. قبولِ خدا، انسان را از حاکمیت خود بیرون می‌آورد؛ هم هوس‌های خود، هم هوس‌های هر خودِ دیگری؛ هم من، هم همۀ من‌های دیگر.

خضوع و گریه و دعا برای جلای روح و اتکا به خدا نه برای تخدیر

… پسر پیغمبر! تو چرا؟ تو با آن پدر، با آن مادر، با آن جد، که همه بندگانِ برگزیدۀ خدایند؛ گریه را برای ما بگذار. تو که فرزند پیغمبری، فرزند علی، فرزند حسین، فرزند فاطمۀ زهرا، تو چرا گریه می‌کنی؟ آن‌وقت امام سجاد صلوات‌الله‌علیه ضمن آنکه از این تِز دفاع می‌کند؛ تِز خضوع و خشوع و گریه و عبادت و دعا درمقابل پروردگار، برای جلا دادن روح، برای هرچه بیشتر مصمم شدن، برای هرچه بیشتر به خدا متکی شدن و نه برای تخدیر؛[12] ضمن اینکه این تز را تقویت می‌کند، این اشتباه را هم از ذهن این شیعۀ عامی بیرون می‌آورد، می‌گوید تو چه می‌گویی؟ «دَعْ عَنّي حَديثَ اَبي وَ اُمّي وَ جَدّي»[13] بینداز دور صحبت پدر و مادر و جد را، که تو فرزند فلانی، «اَلجَنَّةُ لِلمُطیعین» بهشت از آنِ فرمان‌بران است. این تِز اسلامی و تِز شیعی است در زمینۀ ایمان و عمل.