… نه. تئاتر اروپاییها و یونانیها و رومیها کجا و تئاتر ما کجا! آنها از دو هزار و سیصد، چهار صدسال پیش، نمایش حی و حاضر زنده دارند که همین حالا هم که انسان نمایشنامهشان را میخواند، متوجه قوت کارشان میشود. شک نیست که آنها در این زمینهها خیلی از ما جلوترند؛ کمااینکه در زمینهی نثر و قصهها و رمانهای بلند هم، دست ما خالی است و چیزی نداریم. ما هیچ رمان بلندی که قابل عرضه و قابل مقایسه با رمانهای بلندی که در دویست سال اخیر - بخصوص در قرن نوزدهم - در دنیا نوشته شده است، نداریم. شما ببینید چقدر رمان در قرن نوزدهم نوشتهاند! واقعاً من تعجب میکنم از اینکه فرانسویها و روسها در قرن نوزدهم شاید دهها رمان درجهی یک تولید کردند! البته تعجب دیگر هم این است که همانها، در قرن بیستم دیگر چنان رمانهایی تولید نکردند! مثلاً ما نظیر «بینوایان» را …
برتری رمان و کار هنری بر گزارش در تبلیغات کمونیستها
… مطرح میکند. واقعاً یک انسان واقعی نیز همین است دیگر! تلاش کند، کوشش کند، تا بالاخره خودش را به خانهی اول، یعنی کار و تلاش و مبارزه برساند. این کتاب شیرین، زیبا و کم هزینه یعنی با قیمت کم - را در شوروی چاپ کردهاند که من چاپ شورویاش را دارم. یعنی تبلیغاتچیهای کمونیست نشستهاند و دربارهی هر موضوعی کتاب نوشتهاند: رمان، کار هنری و نه گزارش؛ چون گزارش که ارزشی ندارد. امثال ما اگر بنشینیم گزارش فرض کنید اقدام شورویها در زمینهی جمع کردن بچههای ولگرد از خیابانها و آوردنشان به خانهها را بخوانیم، مگر باور میکنیم؟ اما آنها در این خصوص کتاب مینویسند به نام «آموختن برای زیستن». کتابی است دو جلدی که اخیراً آن را برای من آوردند و خواندم.