انتشار رمانهای فاسد و حمایت نکردن ارشاد از رمان انقلابی و جنگ
فرض کنید در مورد کتابهای رمان، بنده همیشه اهل رمان خواندن بودم؛ امروز هم با رمان بیارتباط نیستم و از دنیای رمان خبر دارم که چه خبر است. امروز فاسدترین رمانها منتشر میشود! البته این سه چهار ماه اخیر، تا حدودی توقّف شد - ظاهراً بهخاطر همین حملات مجلس و اعتراضهای این طرف و آن طرف، این کار انجام شد - خوب؛ وزارت ارشاد، دستاندرکار چند کتاب رمان شده و پول و امکانات به افرادی که آماده هستند، داده است - مسلّم هم داریم - که بنشینند و یک رمان انقلابی، یا چند رمان راجع به جنگ بنویسند؟ چند تا از این کارها کردند؟! این سؤال ماست دیگر. مگر وظیفهی وزارت ارشاد، غیر از این است؟! وزارت ارشاد اسلامی برای این است که اسلام را ترویج کند. البته این اعتراض را به سازمان تبلیغات هم دارم؛ منتها با آن ابعاد ضعیفتری از لحاظ امکانات و اینها که سازمان تبلیغات نسبت به وزارت ارشاد دارد. …
رمان حامل پیام و فرهنگ و آموزشدهندهٔ شیوهٔ زندگی به خواننده
ببینید؛ اینهاست! آن هم درس است. رمان را فقط برای این نمینویسند که کسی سرگرم شود. اینها پیام دارد و نشان دهندهی فرهنگ است؛ یعنی در واقع زندگی را به نحوی به خوانندهی خودش تعلیم میدهد.
نبود رمان بلند ایرانی همپای رمانهای بزرگ جهان
… نه. تئاتر اروپاییها و یونانیها و رومیها کجا و تئاتر ما کجا! آنها از دو هزار و سیصد، چهار صدسال پیش، نمایش حی و حاضر زنده دارند که همین حالا هم که انسان نمایشنامهشان را میخواند، متوجه قوت کارشان میشود. شک نیست که آنها در این زمینهها خیلی از ما جلوترند؛ کمااینکه در زمینهی نثر و قصهها و رمانهای بلند هم، دست ما خالی است و چیزی نداریم. ما هیچ رمان بلندی که قابل عرضه و قابل مقایسه با رمانهای بلندی که در دویست سال اخیر - بخصوص در قرن نوزدهم - در دنیا نوشته شده است، نداریم. شما ببینید چقدر رمان در قرن نوزدهم نوشتهاند! واقعاً من تعجب میکنم از اینکه فرانسویها و روسها در قرن نوزدهم شاید دهها رمان درجهی یک تولید کردند! البته تعجب دیگر هم این است که همانها، در قرن بیستم دیگر چنان رمانهایی تولید نکردند! مثلاً ما نظیر «بینوایان» را …
اهمیت انسجام و چفتوبند داستانی در رمانهای بزرگ
… آقا فلان کس یک رمان ده جلدى نوشته، چنین و چنان! خیلى خب، یک آدم نقّادِ با چشم بصیرى، آدم واردى، بردارد بخواند این را و عیوبش را پیدا کند؛ توجّه میکنید؟ عیوبى که در زبانش هست، عیوبى که در محتوایش هست، عیوبى که در تاریخش هست، عیوبى که در انسجام داستانى هست. داستان فقط گزارش که نیست؛ چفت و بند داستانى هم مهم است. اهمّیّت جنگ و صلح تولستوى یا آن کتابهاى بعضى از این روسها ــ دُن آرام[7] و غیره ــ به خاطر این است که چفت و بند داستانى اینها خیلى محکم است. یعنى همهجاى این داستان، صحیح پیش آمده؛ درست مثل یک شعر؛ یک شعر هم همینجور است.
ضرورت نگارش رمان هنری به جای کتاب موعظه برای ترمیم روحیهٔ جانبازان
… فکر اساسى بکنیم؛ تا حالا هم هیچ فکر نشده؛ من چون دو سه سال است در این فکرم، با چند نفر هم صحبت کردهام، منتها این کار شما است، حالا مسئول آن شما هستید. مسئولین قبلى متأسّفانه به این قضیّه هیچ نرسیدهاند؛ من هم گفتهام به اینها؛ امّا شما برسید به این قضیّه. راه آن، این است: ما احتیاج داریم به ده رُمان ــ حالا من میگویم ده تا، یک رقم است ده تا، ممکن است بکنید بیست تا، ممکن است بکنید پانزده تا یا هشت تا ــ ما [حدّاقل] ده رُمان لازم داریم؛ رُمان هم باید باشد ــ کتاب موعظه و نصیحت و مانند اینها به درد نمیخورد؛ باید رُمان هنرى خوب باشد ــ که در اینها نویسندهها از دیدگاههاى مختلف جمیع واردات ذهنى یک جانباز را احساس کنند و به یک نحوى ترمیم کنند در این کتاب؛ داستان بگویند. راه آن هم این است: شما چند نفر از این نویسندگان خوب را ببینید، اگر پولکى نیستند، بىپول؛ اگر پولکى هستند، با صدها هزار و میلیونها پول، لباس سفید تن اینها کنید، سه ماه بیاوریدشان در این آسایشگاه؛ اصلاً هم نفهمند که این کیست. من به یکى از این …
ماندگاری اثر رمان خوب در مقایسه با فیلم و نمایش
البتّه فیلم هم خوب است؛ منتها فیلم یک چیز آنى است، زودگذر است؛ اثر آن حادتر است، امّا مثل کتاب ماندگار نیست؛ اثر رُمانِ خوب سالها میماند در یک آدم، اگرچه تند و حاد مثل اثر فیلم نیست؛ مثل اثر نمایش نیست؛ امّا یک هنرى است که کلمه کلمهاش عمیقاً [میماند]؛ بخصوص اگر هنرى نوشته شده باشد. بروند دنبال این؛ بروید برنامهریزى کنید. چه جورى؟ عمده این است. این چیزى که من به شما عرض میکنم، چگونگى کار است.[4]
برآمدن مهمترین رمانها از دوران حساس ملتها
… است که کاملاً بر محور روح دفاع مردم روسیه است. همینطور است بسیاری از کتابهای دیگری که یا در مورد انقلاب شوروی نوشته شده، یا در مورد انقلاب کبیر فرانسه نوشته شده، یا در مورد جنگهای فرانسه و آلمان و دفاع مردم فرانسه نوشته شده؛ مثل بعضی از کتابهای امیل زولا. مهمترین آثار رمانی مربوط به دوران حساس یک ملت است، که در آنوقت این ملت توانسته ظرفیت خودش را نشان دهد. شاید نقاشیها هم همینطور باشد. البته بنده در نقاشی به عنوان یک بیننده هم حتّی سررشتهی خوبی ندارم؛ اما گمان میکنم تا آنحدی که شنیدم، زیباترین یا بخشی از زیباترین نقاشیهای بزرگ دنیا مربوط به صحنههای جنگ است؛ مثلاً صحنهی جنگ «واترلو» و صحنههای گوناگون دیگر.
رمانهای بزرگ، تصویر هنرمندانهٔ واقعیتهای جامعه
چند سال قبل، از یک نویسنده ی قوىِ فرانسوی رمانی خواندم به نام «خانواده ی تیبو». البته آن نویسنده، معروف نیست؛ اما این رمان خیلی قوی است. معمولاً رمان های بزرگ و قوىِ فرانسوی ها و روس ها و دیگر کشورهایی که رمان های بزرگ از آن جاها منتشر شده، تصویر هنرمندانه ی واقعیت های زندگی است. شما کتابهای بالزاک یا ویکتورهوگو یا نویسندگان روسی را ببینید؛ اینها تصویر هنرمندانه یی است از واقعیت هایی که در متن جامعه جریان دارد. این کتاب هم همین طور است. در آن جا، مجموعه های چپ و سوسیالیست در فرانسه و آلمان و اتریش و سوئیس چقدر تلاش کردند برای این که بتوانند جلوی جنگ جهانی اول را - که استشمام می کردند جنگی دارد راه می افتد - بگیرند؛ اما نتوانستند و همه ی این تلاش ها هدر رفت. تلاش …
رمانهای خارجی خواندهشده در دوران نوجوانی
من نمیخواهم خیلى کتاب رمان به بچّهها معرّفی کنم. حالا اسم مؤلّفینش را ممکن است بگویم. مثلاً یک نویسندهى معروف فرانسوى هست به نام «میشل زواگو» که کتابهاى زیادى دارد؛ من اغلب رمانهاى او را در آن دوره خواندهام یا این نویسندهى معروف فرانسوى[6] کتاب بینوایان که اوّلبار [آن را] در همان دورهى نوجوانى در کتابخانهى آستان قدس گرفتم و البتّه همهاش را نخواندم، مقداریاش را خواندم؛ بعدها البتّه آن را یکى دو بار خواندم.
برتری رمان و کار هنری بر گزارش در تبلیغات کمونیستها
… مطرح میکند. واقعاً یک انسان واقعی نیز همین است دیگر! تلاش کند، کوشش کند، تا بالاخره خودش را به خانهی اول، یعنی کار و تلاش و مبارزه برساند. این کتاب شیرین، زیبا و کم هزینه یعنی با قیمت کم - را در شوروی چاپ کردهاند که من چاپ شورویاش را دارم. یعنی تبلیغاتچیهای کمونیست نشستهاند و دربارهی هر موضوعی کتاب نوشتهاند: رمان، کار هنری و نه گزارش؛ چون گزارش که ارزشی ندارد. امثال ما اگر بنشینیم گزارش فرض کنید اقدام شورویها در زمینهی جمع کردن بچههای ولگرد از خیابانها و آوردنشان به خانهها را بخوانیم، مگر باور میکنیم؟ اما آنها در این خصوص کتاب مینویسند به نام «آموختن برای زیستن». کتابی است دو جلدی که اخیراً آن را برای من آوردند و خواندم.
اثر کتاب «داستان یک انسان واقعی» در ترمیم روحیهٔ آسیبدیدگان
… میدهد؛ بعد میرود در بیمارستان و چه و چه و چه، تا اینکه دوباره با پاى مصنوعى میرود پرواز میکند. خیلى خوب نوشته؛ البتّه جنبههاى منفى دارد، چون فرهنگ روسى است، یعنى فرهنگ کمونیستىِ روسى؛ یعنى هر دو جهت، هم فرهنگهاى عمومى غربى، هم تفکّر مارکسیستى، در آن هست. اگر این را ــ منهاى این جنبههاى منفى آن ــ هر خلبان یا از این قبیل آدمى که آسیبدیده بخواند، قطعاً ترمیم روحیه خواهد شد. خب، حالا این را من مقدّمتاً عرض کردم.