ما از داستانگویی چه قصدی داریم؟ چرا گفته میشود «برای فرزندانتان داستان بگویید»؟ چرا داستان اینقدر مورد توجهی همهی حکمای دوران تاریخ و از جمله اسلام است؟ چون داستان، در چهرهی قهرمانهایش، درس زندگی میآموزد. در داستان، هر انسانی میتواند کمال مطلوبها و راههای زندگی خودش را پیدا کند. لذا چنانچه بنا شود راه غلط به ما نشان بدهد، از آن فلسفهی خودش دور افتاده است و دیگر ارزش ندارد. بنابراین، باید روی این نقطه تکیه کرد که بعضی از داستانها ارزش ندارد. و اما، در همین «مثنوی» - که دیدم باز مواردی را شما ذکر کردید - یا در «منطق الطیر» شیخ عطار[5] ، داستانهای زیادی وجود دارد. در همین «هزارویک شب» معروف که دنیا را پر کرده و گمان میکنم هر جایی که پای فرهنگ بشری رفته، اسم هزارویک شب هم وارد شده است، داستانهای بسیاری، از جمله «علاءالدین و چراغ جادو» و از این قبیل وجود دارد.داستاننویسی
نامهای دیگر: ادبیات داستانی، داستان، داستان تاریخی، داستان علمیتخیلی، داستانهای نمادین، داستانپردازی، قصهپردازی
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
قصه و رمان، نویسندگی در این قالب و جایگاه آن در فرهنگ و ادبیات.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در نشست سهجانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰
سیر زمانی
از ۱۳۵۵ تا ۱۳۹۲۱۳۵۵۱۳۹۲
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
شاهدها (۲۹ پاراگراف)
آموختن درس زندگی از قهرمانان و بیارزشی داستان گمراهکننده
ما از داستانگویی چه قصدی داریم؟ چرا گفته میشود «برای فرزندانتان داستان بگویید»؟ چرا داستان اینقدر مورد توجهی همهی حکمای دوران تاریخ و از جمله اسلام است؟ چون داستان، در چهرهی قهرمانهایش، درس زندگی میآموزد. در داستان، هر انسانی میتواند کمال مطلوبها و راههای زندگی خودش را پیدا کند. لذا چنانچه بنا شود راه غلط به ما نشان بدهد، از آن فلسفهی خودش دور افتاده است و دیگر ارزش ندارد. بنابراین، باید روی این نقطه تکیه کرد که بعضی از داستانها ارزش ندارد. و اما، در همین «مثنوی» - که دیدم باز مواردی را شما ذکر کردید - یا در «منطق الطیر» شیخ عطار[5] ، داستانهای زیادی وجود دارد. در همین «هزارویک شب» معروف که دنیا را پر کرده و گمان میکنم هر جایی …ترسیم لحظات حساس، از بزرگترین هنرهای نویسندگان روایت
… [را رعایت میکنند] - لذا خیلی از مطالبی که اینها دارند و اطّلاعاتی که دارند، معمولاً در طول این سالها مکتوم مانده؛ اینها باز بشود، روشن بشود. ماجرای غوّاصها هم که واقعاً یک ماجرای عجیب و غریبی است، یک ماجرای بسیار برجستهای است؛ در این کتاب، خوب تشریح شده. یکی از بزرگترین هنرهای نویسندهها - یعنی کسانی که روایت مینویسند، چه رماننویس، چه داستان کوتاه، چه خاطره - و یکی از مهمترین بخشهای کارشان این است که بتوانند لحظات حسّاس را ترسیم کنند. بعضی از کتابها را انسان نگاه میکند، داستان مفصّلی است، وقتی به آن لحظهی حسّاسی که یک حادثهی درونی در وجود یک شخصیّتی از شخصیّتهای این داستان دارد شکل میگیرد یا یک اتّفاق مهمّی دارد در بیرون میافتد، چون نمیتوانند تصویر کنند، از اینجاها میگذرند؛ مثل کسی که نقطهچین کند یک بخشی را، نقطهچین میکنند، میگذرند.ضعف رماننویسی در ایران با وجود استعداد داستانسرایی
دوستان به مسئلهی قصهنویسی اشاره کردند. بله، من عقیدهام این است ما ضعیفیم. البته روح داستانسرایی در ایران ضعیف نیست؛ دلیلش هم داستانهای فردوسی و مولوی است. البته رمان به این شکلی که در اروپا و روسیه متداول بوده - بهخصوص در قرنهای نوزدهم و اینها که رمانهای برجسته و بزرگ نوشته شده - چنین چیزی را ما در ایران نداریم؛ اما استعدادش را داریم. من عقیدهام این است؛ اینطور نیست که ما استعدادش را نداشته باشیم. البته ما در شعر برجستگی داشتهایم؛ اما به این شکل در رمان، نه؛ لیکن به نظر من میشود. بعد از انقلاب هم یک کارهایی شده است؛ حالا در آن حدِّ از اعتلا نیست که آدم توقع دارد؛ اما اگر دنبال گرفته شود و واقعاً وزارت ارشاد روی این زمینه کار کند و بنویسند، میشود. حالا …مرز ظریف میان تاریخ و قصه و آزادیعمل برخی نویسندگان
راجع به مسئلهی جمعِ بین تاریخ و قصه؛ بله، مرز ظریف و دقیقی دارد. حالا بعضیها در نمایشنامه و قصه و اینها دست خودشان را خیلی باز میکنند. مثلاً فلان فیلمنامهنویس یا کارگردان میگوید: بله، این قصه یک قصهی تاریخی است، اما من به تاریخ چه کار دارم؟ مثلاً توی تاریخ نوشته که فلان کس در سال فلان به دنیا آمد، یا فلان حادثه از او سر زد؛ اما من میخواهم این را پنج سال جلوتر بگذارم؛ این سلیقهی من و فهم من و برداشت من و دل من است که میخواهد در این زمینه قضاوت کند! من به تاریخ چه کار دارم؟ بعضی اینجور خودشان را …فضاسازی و نه گزارش صرف، اصل انتقال ماجرای تاریخی
از اینکه گذشتیم، نکتهی اصلی گزارشگری نیست، فضاسازی است. میدانید آنی که میتواند یک ماجرائی را بعد از هزار سال، هزار و پانصد سال به شنوندهای منتقل کند، گزارش آن قضیه نیست؛ اصلاً گزارش معمولی نمیتواند منتقل کند. من همین مطلب را یک بار دیگر هم گفتهام. فرض کنید کسی مثلاً بخواهد این جلسهی ما را بیرون منعکس کند؛ اگر بخواهد همین طور زبانی بگوید، باید بگوید که بله، چند نفر اینجا نشسته بودند، پهلوی همدیگر بودند و این لباسشان بود؛ اما جلسهی ما که این نیست. این همه توی …داستانپرداز بودن مزاج ذهن ایرانی
میخواهم عرض کنم که مزاج ذهن ایرانی، یک مزاج داستان پرداز است. نمونهاش همین شاهنامه است که اگر از اول تا آخر آن را نگاه کنید، میبینید واقعاً سرشار از داستان است. البته همهی داستانهایش به نظر ما لزومی ندارد که مطرح و گفته شود. چه لزومی دارد؟ برخی داستانهایش بیخود است و چون جنبهی آموزشی ندارد، گفتن ندارد.برتری داستان و رمان با پایان خوب و امیدوارانه
… نباید داشته باشیم. در قصهها ناامیدی نباید باشد. باید همهاش امید بدرخشد. بعضی افراد از داستانهایی که همیشه پایانشان خوب تمام میشود، خوششان نمیآید! میگویند: «چرا باید مثل قصهی حسین کرد و از این قبیل، همه این طور تمام شود که: آنها به مراد خود رسیدند؛ شما هم به مراد برسید!» من میگویم: «چه مانعی دارد که داستان، امیدوارانه تمام شود؟» هنر این نیست که داستان را بد تمام کنیم. هنر این است که داستان را خوب شروع کنیم و خوب به پایان برسانیم. این، هنر است. اگر پایان داستان، خوب باشد که اشکالی ندارد! چه اشکالی دارد؟ شما ببینید چقدر از این داستانهای بزرگ و معروف، پایانهای خوب دارد. غالباً اینطور است. بنده از این رمانها زیاد خواندهام. رمانها و نمایشنامههای گوناگونی خواندهام که واقعاً اگر بخواهم …جوشش طبیعی داستاننویسی در انقلاب بدون سرمایهگذاری
بسیار خوب. من حالا چند جملهای عرض کنم؛ باز اگر برادران مطلبی خواستید بفرمایید، من هم مایلم که بشنوم. در مورد این کار، عقیدهام این است که در هنر انقلاب و در این بخش - یعنی بخش داستان و خاطره و این چیزها - باید دنبال یک «جست» نو باشیم. (وقتی از گوشه درخت کهنهای یک شاخهی جدید بیرون میزند، به تعبیر مشهدیها، میگوییم: جست.) باید عرض کنم که هنر نویسندگی و داستاننویسی در انقلاب، بدون اینکه ما خواسته باشیم سرمایهگذاری کنیم، امروز خودش را نشان داده است. این، از همان جوششهای طبیعی است؛ چون صادقترین جوششها آن است که بدون درخواست و تقاضا، خود را نشان دهد: «پریرو تاب مستوری ندارد / چو در بندی، سر از روزن برآرد.»ضعف پیشینهٔ داستاننویسی در ایران در مقایسه با دیگر کشورها
بله؛ درها همه بسته است - همین که ایشان[2] میگویند. امکانات نیست. همین است. درها بسته است؛ اما سر از روزن بیرون میآورد و ناگهان میبیند که این همه نوشتههای خوب، خودش را نشان میدهد. اگر توجه کنیم، داستاننویسی در ایران - لااقل در این پنجاه، شصت سالی که ما میدانیم - هیچ وقت رشتهی برجسته و درخشانی نبوده است. داستاننویسی در ایران، نسبت به داستاننویسی در کشورهای دیگری از دنیا، واقعاً صفر است. تقریباً باید گفت: صفر است! اگر به این نکته، یعنی زمینهی خالی داستاننویسی در ایران توجه کنیم، آن وقت میفهمیم که این کارها، چه کارهای باارزشی است. یک بسیجی به جبهه رفته؛ بدون اینکه سابقهی نویسندگی داشته باشد. یک سال، دو سال، سه سال، جبهه بوده و حالا آمده، قلم را برمیدارد و شروع …بازسازی هنر داستاننویسی ایران با دستمایهای که جنگ فراهم کرده است
اما مقولهی دوم، که اهمیتش کمتر از اولی نیست، این است که از این دستمایهای که جنگ برای ما درست کرده و برکات زیادی هم داشته، بیاییم هنر داستاننویسی را در ایران بازسازی کنیم. من، این دومی را هم رویش تکیه دارم و حرفهای اخیرم ناظر به این بخش دوم قضیه است.نیاز جامعه به داستاننویسی و لزوم بهکارگیری استعدادهای جبهه در آن
در نوشتههای آقایان، من گاهی میبینم بعضی چیزها چقدر زیبا ترسیم میشود! مثلاً در یک جمله، منظرهی بیابان و منظرهی جاده، آنقدر خوب بیان میشود، که انسان حظ میکند! این، نشاندهندهی آن است که استعدادی اینجا میجوشد. ما باید این استعداد را بگیریم و در خدمت داستاننویسی جامعهمان درآوریم. این کشور، احتیاج به داستاننویسی دارد. مگر یک جامعه، میتواند بدون داستاننویسی باشد!؟ همینطور که تاریخ جنگ را اگر شما ننویسید، دیگری میآید و دروغ مینویسد، داستان خودتان را هم اگر شما ننویسید، دیگری میآید دروغ مینویسد. همانطور که الان دروغ مینویسند. من میبینم آن آقا برداشته داستانی نوشته. (من خودم خراسانیام و روستاهای خراسان را …سرگرمی غیربیهوده و گشودن آفاق جدید برای ذهن
… ترجمه شده حالا ــ من که به متون خارجىاش دسترسى ندارم؛ آن چیزهایى که به فارسى ترجمه شده که من دیدهام ــ چیزهایى است که از عمل خیلى هم دور است. یعنى به نظر میرسد که هنوز علم بشر به آنجا نرسیده که مثلاً فرض کنید یک آدم آهنى ناگهان شعور و وجدان و درک پیدا کند. یک کتابى درآمده بود به نام انسان دو قرنى،[4] چند ماه پیش ــ ظاهراً پارسال این کتاب چاپ شده که من دیدم ــ این خب خیلى دور از واقعیّتهاى علمىِ زمان ما است یعنى واقعیّتهاى علمى اصلاً چنین چیزى را تجویز نمیکنند لکن خب، هم سرگرمکننده است، هم سرگرمکنندهى بیهوده نیست؛ هجو نیست. یعنى ذهن را به یک آفاق جدیدى میبرد و این، چیز خوبى است. البتّه از سابق هم معمول بوده؛ چیزهایى هست که در یک زمانى تخیّلات بود، الان دارد به واقعیّتها تقریباً نزدیک میشود.آثار مثبت طرح آن در رادیو با گزینش صحیح و جذب جوانان
… که دوایى را میخورد و میشود مِستر هاید ــ حالا اسمش هم هاید [بود]، بله؛ این شخصیّت بعدى او است؛ شخصیّت دوّم او است ــ شخصیّت اوّل او هم یک آدم خیلى خوب و خوشطینت و نجیب و مثلاً خیرخواهى است. وقتى که مستر هاید میشود، آدم بدِ بدجنسِ خبیثِ پنهانکار [میشود]. غرض این است که آوردن این چیزها در رادیو و مطرح کردن با مردم اگر با گزینش صحیحى همراه باشد، بسیار آثار مثبت و خوبى دارد و یکى از آثار هم همین است که جوانها را جذب میکند به این مجموعه. آن [برنامه] هم خوب است، اجرایش هم خوب است. برنامهى شب ــ برنامهى جهان دانش ــ را هم که من کمتر از دیگر برنامهها گوش کردهام. چون وقتى است که من آن وقت غالباً فرصت نمیکنم که گوش کنم. آن را هم در عین حال گاهى گوش کردهام، خوب است؛ آن هم بسیار برنامهى متین، …قصه، راه علاج روحیهٔ جانبازان در میان هنرها
… ما متأسّفانه موسیقى خوب بلد نیست. موسیقىِ ما یک چیز بستهى محدودِ مهجورى است؛ به این هم توجّه بکنید. موسیقى که نمیشود، نقّاشى و مانند اینها چیزهایى است که آن بُرد هنرى زیاد را ندارد. اگر خود او را وادار کنید به نقّاشى، خوب است؛ امّا این خیلى بُرد ندارد. آنچه میخواهید [با آن] روى روحیهى او اثر بگذارید، یا نمایش و هنرهاى نمایشى است ــ که خب، چیز خیلى ماندگارى نیست؛ وانگهى ما در فیلم هم عقب هستیم ــ یا رمان و قصّه. اگر ما در یکى از این بخشهاى هنرى یک خرده بهتر از آن یکى باشیم، باز قصّه است؛ علاج قضیّه قصّه است؛ منتها شما قصّهنویس آن را پیدا کنید، بروید با او حرف بزنید، وارد معامله بشوید. بگویید من میخواهم براى جانباز [قصّه بنویسى]؛ منتها داور بگذارید، ببینند که چه نوشته شده. شش ماه فرصت بدهید، بگویید آقا شما شش ماه، دو ماه، یک ماه، ده روز، هرچه میخواهى، بیا با این …کمبود جدی در زمینهٔ داستان و لزوم جبران آن
… دیگران، شعرای خیلی خوبیاند - امّا خوبتر از اینها، هم بوده، هم ممکن است که باشد؛ ما میخواهیم برسند به اوج و قلّه؛ انشاءالله باید تلاش کنند، همه باید تلاش کنند.اینجور نیست که اگر ما شعرْ خوب میگوییم، بگوییم خب دیگر ما الحمدلله رسیدیم به حدّ نصاب و تمام شد؛ نه، باید شعر را خوبتَرَش کنیم، ادبیات را پیش ببریم، داستان را بهتر بنویسیم؛ خب در این زمینههای داستان و اینها بخصوص، خیلی کمبود داریم ما که انشاءالله باید همهی اینها جبران بشود. انشاءالله موفّق باشید.بهره نگرفتن از عامل جنسی، نشانهٔ هنر بیشتر در کتاب داستانی
اتفاقاً پیش از این، کتابِ: ... را خواندهام. آن قویتر است. ولی با توجه به برخی ملاحظات (عمدةً بهرهبرداری نکردن از عامل جنسی در کتاب حاضر) در این کتاب، هنر بیشتری به کار رفته است. باید ترویج شود. تنها نقطه ضعف آن ذکر مشخصات استاد فاطمه است در فصل آخر کتاب.امکان پیدایش قلههایی در قصه و رمان با وجود عقبماندگی تاریخی
… هنرییی خواهیم داشت که در قلهی هنر ایرانی قرار بگیرد. اگر ما در تاریخِ خود مثلاً در یک نوعِ شعر، فردوسی را داریم؛ در یک نوعِ شعر، حافظ یا سعدی را داریم؛ گمان میکنم اگر ما بتوانیم این رشته را دنبال کنیم، در زمینهی شعر یقیناً قلهی جدیدی بهوجود خواهیم آورد؛ در زمینهی قصه و رمان و داستان کوتاه و بلند هم یقیناً قلههایی را بهوجود خواهیم آورد - که البته ما در این زمینه هم از لحاظ تاریخی عقبیم - و همچنین در بقیهی بخشهای هنری صاحب قله خواهیم بود و دستاوردش هم برای ملت ما تمامنشدنی است.آزادی عمل سازندگان در فضاسازی ماجرا
اینجا دست شما باز است. هر کار بخواهید بکنید، میتوانید بکنید و هیچ ایرادی ندارد؛ یعنی کسی هم نمیتواند به شما اعتراض کند که از کجا میگوئید. حالا فرضاً اگر من بخواهم یک مثال بزنم، یکی از آن بخشهای بسیار جالب این برنامهی شما قضیهی رفتن جناب عبدالمطلب پیش ابرهه و ترسیم این وضعیت بود. خب این قضیه را منِ حقیر چند بار توی کتاب خوانده باشم و به این و آن گفته باشم و اینجا و آنجا نوشته باشم خوب است؟ خب …آزادی قصهپرداز در جزئیاتی که تاریخ ثبت نکرده است
… شد و جلسه را تحت تأثیر قرار داد، من در سایهی گزارش شما دیدم؛ در حالی که این را توی کتاب ندیده بودم. میبینید؟ اینجاست که شما دستتان باز است. حالا فرض کنید یکی بگوید: شما به چه دلیلی گفتید که وقتی عبدالمطلب وارد شد سرش را بالا گرفته بود؟ نمیشود اعتراض کرد. خب توی تاریخ که نمینویسند سرش بالا بود یا پائین؛ اول پای راست را گذاشت یا اول پای چپ را گذاشت؛ اینها را شما که قصهپردازید میتوانید بفهمید و بگوئید.روا بودن تصویر صحنههایی که تاریخ فقط به اشاره آورده است
نمیشود کسی اعتراض کند که این کجای تاریخ بود؟ خب تو نمیتوانی ببینی؛ تقصیر من چیست؟ التفات کردید؟ این است. شما ببینید؛ اشکالی ندارد. یا در یک بخش دیگر، شما مثلاً ماجرای رفتن عبدالمطلب و سران مکه را به آن جشن سیفبنذی یزن[5] کردید؛ خب ممکن است دربارهی این توی تاریخ، دوکلمه نوشته باشند؛ اما آن صحنهای که آدم با گزارش شما توی آن باغ و آن شب کذائی جلوی چشم خودش میبیند، آن را که نمیشود توی تاریخ آورد؛ مگر اینکه عکسش را یک جوری بکشند؛ نقاشی کنند؛ جور دیگر که نمیشود. این را کسی نمیتواند به شما اعتراض کند. آن برادرهائی که اعتراض میکنند، یقیناً نظر خوب دارند؛ بلاشک. ممکن هم هست که نقطه نظرشان، یک نقطه نظر صحیحی باشد - که من آن را اطلاع ندارم - اما ضابطه اینی …باورپذیر کردن رویداد تاریخی با گزارش و صداهای خوب
… خوب. یعنی اینجور عادی کردن؛ که نشستند، گفتند: اولکسی که وارد مسجدالحرام میشود. خب این را بارها ماها خواندهایم و نقل کردهایم. چرا باید به اینجا برسند که اولکسی که وارد مسجدالحرام میشود، این کار را انجام بدهد؟ خب اینکه خیلی چیزِ شانسىِ بیخودی به نظر میرسد. اما شما آنچنان آن صحنهی درگیریها و بگو مگوها را به برکت گزارش خوب و صداهای خوب - که همهی آنها هم مطابق واقع است و آدم میفهمد که قاعدتاً همین جور بوده است - خوب منعکس کردید که آدم به این نتیجه میرسید که آره، واقعاً هم الان اگر آدم عاقلی توی اینها باشد، باید همین جور چیزی بگوید: ببینیم اول کی میآید. انصافاً خیلی خوب است.لزوم انتشار نشریات داستاننویسی در بازار فرهنگ
بههرحال خوشحالیم که الحمدلله، خدای متعال به شما توفیق داده، کمکتان کرده و شما را بهترینهایی قرار داده که این بار سنگین را بردوش بگیرید. انشاءالله خداوند باز هم بیشتر به شما کمک کند تا هرچه بیشتر بتوانید این راه را ادامه دهید. آن نشریهای هم که برای داستاننویسی و ادبیات داستانی منتشر میکنید، نگاه کردم. بسیار خوب بود و جایش هم خالی. لازم بود چنین نشریاتی به بازار فرهنگ بیاید. از این قبیل کارها، هرچه بتوانید بکنید، خوب است.لزوم گردآوری و بهکارگیری افراد باذوق داستانپرداز
پس، این یک نکته که باید آن ظرفیت موجود داستانی این کشور و این فرهنگ غنی و عمیق را که بحمدالله امروز در اختیار ما ایرانیهاست، در خدمت داستان سرایی و داستانپردازی - چه به شکل داستان و چه به شکل نمایشنامه - در آوریم. این کار، البته تلاش میخواهد. افراد با ذوق، توانا و داستانپرداز را جمع کنید و از آنها استفاده کنید.ناراحتی انسانها از داستان غمانگیز جز برای شناخت تاریخ
انسانها، همه همینطورند. از یک داستان غمانگیز گریهآور پر از فاجعه، ناراحت میشوند. حالا یک وقت میخواهد تاریخی را بداند، چارهای نیست. رمانی است که حامل برهههای تاریخی است؛ میخواند. اما آنجا، دو تا برس با هم حرف میزدند. این یکی میتوانست با شوخی و خنده بگوید: «این آقا را نگاه کنید! این صاحب من است. این بیعقل، سر خودش را شانه نمیزند!» چه داعی داشت اینطور گریه کند!؟ این است که عرض میکنم شما در داستانها، موضوعات گریهآور بیخودی یا …نبود آثار بزرگ داستان و رمان در داخل کشور
… خوب، صورت نگرفته است.» الان هم من میبینم گاهی بعضی از این آثاری که ترجمه میشود - چه آثار فرهنگی محض، چه بعضی محصولات فرهنگی از قبیل رمانها - خوب است. البته بعضی از کارهای علمی هم که ترجمه میشود، انصافاً خوب، و از میان آنها تعدادی به درد بخور است. در مقولهی داستان و رمان که اشاره کردم - و شما اطلاع دارید که قدری با این مقوله مرتبطم - دستمان واقعاً خالی است. ما در داخل کشور، هیچ کار بزرگی نداریم. ما اصلاً مشابه کارهای بزرگی را که در کشورها و ملتهای دیگر در این زمینه وجود دارد، نداریم. نه مشابه فرانسویها، نه مشابه روسها و نه بعضی از ملتهای دیگر. اینها خلأهایی است که باید پر شود. لکن مادامی که پر نشده، ما از ترجمههای خوب میتوانیم استفاده کنیم؛ از جمله آثار کودکان و نوجوانان، که کار شماست. منتها مثل همهی کالاهایی که شما وقتی میخواهید به …کممایگی هنری رمانهای فارسی از دوران حجازی و دشتی
بههرحال، سطح رماننویسی آنها، بالاست. اما به رمانهای خودمان که نگاه میکنیم - از همین اول قرن شمسی جاری؛ یعنی از همین شصت، هفتاد سال گذشته؛ از زمان حجازی[3] و دشتی[4] و اینها - میبینیم که واقعاً اینها بیهنرند. یعنی مایههایی دارند؛ اما بههیچوجه، قابل مقایسهی با آنها که گفتیم، نیستند. بعد، البته نوبت به امثال آلاحمد و اینها که میرسد، آن واقعیتها و آن سوز دل و آن انگیزه و ایمان، وضع را بهتر میکند. انصافاً، رمان آلاحمد[5] ، سرآمد رمانهای فارسی ماست. تا آنجایی که بنده میشناسم، رمان آلاحمد، رمان سرآمدی است؛ یعنی برتر از همهی آنهاست و …لزوم زیبایی بخشها و پیوند آنها در داستان مانند یک نقاشی بزرگ
… چیست؟ این را ملتفت نشده. خب، حالا مثلاً فرض بفرمایید در یک شعر شما نگاه کنید، از بیت بالا تا بیت پایین ربطى ندارد به هم؛ یک جا مىبینید بین دو بیت یک چیزى افتاده؛ معلوم است که این دو بیت به هم وصل نمیشود؛ یک چیزى افتاده. در داستان هم عیناً همین است. در قطعات این چهلتکّهى داستان ــ که از این چهل تکّه یک پارچهى زیبا و مصوّرى درست شده ــ اگر یک قسمت افتاده باشد، این نقش ناتمام است. درست مثل یک نقّاشى؛ مجموع داستان [همانند] یک نقّاشی بزرگ است که هم بخشهاى آن باید زیبا باشد، هم ربط این بخشها باید با هم زیبا باشد. خب این را ندارد. این اشکال وارد است که قابل توجیه نیست؛ یعنى بخشهاى گوناگونِ این چفتوبستهاى داستانى قابل دفاع نیست. چطور شد که یک آدمى در ظرف هشت ماه، از یک شخصیّتى به شخصیّت ضدّ خودش تبدیل شد؟ نویسندهى داستان جوابى براى این ندارد. خب نقد کنید، …منافات نداشتن معنای نمادین داستان با واقعیت داشتن آن
البتّه در خارج ممکن است واقعاً هم شمشیری بوده یا عصایی بوده؛ هیچ اشکالی ندارد؛ یعنی این مطالب سمبولیک هیچ منافاتی ندارد که یک واقعیّتی هم داشته باشد و از همان واقعیّت به عنوان سمبل استفاده شود. مثلاً همین داستان عصای موسیٰ یک واقعیّتی است، امّا هیچ مانعی ندارد که این عصای موسیٰ مثلاً سمبلِ رسالتِ توأم با قهرِ یوسف باشد که حالا عین همان رسالت در اختیار موسیٰ است [در مواجهه] با فرعون زمان خودش و با آن قدرت سلطهی سیاسی زمان خودش. به هر حال، این در زندگی ائمّه خیلی جالب است که نشان میدهد زندگی ائمّه همان زندگی فکری و عملی پیغمبر است؛ یعنی همان «لَقَـد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّنّْـتِ وَ اَنزَلنـا مَعَهُمُ الکـِتّْبَ وَ المیزانَ لِیَقومَ النّـاسُ بِالقِسطِ وَ اَنزَلنَا …عقبماندگی ایران در داستاننویسی و رمان نسبت به غرب
… و جامعهی ما و سابقهی تاریخی ما اینجوری است. ما یک تاریخی هستیم که در شعر استاد شدیم؛ یعنی یک تاریخچهی کهنِ قدیمىِ خیلی باارزشی از میراث شعری در ما هست. در همهی هنرها اینجور نیست. مثلاً اروپاییها و یونانیها از دو هزار سال پیش نمایشنامه دارند، ما نداریم. ما در داستانسراییهای نثر عقبیم. هنر رماننویسی و داستانسرایی در غرب، بخصوص در دو سه قرن اخیر، با آنچه که در کشور ما وجود دارد و حتّی تا حالا هم پیش رفتیم، هنوز قابل مقایسه نیست؛ آنها خیلی جلوترند. ما در این چیزها عقبیم، اما شعر اینجور نیست. ما از لحاظ پیشرفت شعر، از لحاظ استواری ریشهی این هنر در جامعهمان، از کشورهای درجهی یک هستیم. خوب، این هنر برجستهای است. بنابراین هرچه برای شعر کار بشود، هرچه مطالعه بشود، هرچه پژوهش انجام بگیرد، هرچه کارهای مدیریتی از قبیل سازماندهیها، جمع کردنها، …