رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دین و جایگاه آن در زندگی فرد و جامعه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌‌های نماز جمعه در مسجد آل الرسول(ص) ایرانشهر— ۱۳۵۷/۰۲/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۷۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

آنها همچنین به او آموختند که بازوی خود را برای حراست از این ارزشها نیرومند کند، و راه را بر شیطانهای شر و فساد و انحطاطآفرین ببندد؛ با جهل و ظلم و استعباد بستیزد، و از علم و عدل و آزادی پاسداری کند. بدو آموختند که باید نه ستم کند و نه ستم پذیرد. باید برای اجرای قسط و عدل قیام کند، و باید به راهزنان صلاح و فلاح انسان امان ندهد. تسلیم در برابر دشمنان فضیلت و عدالت و صلاح، رضا دادن به نابودی این ارزشها و قبول رذیلت و ظلم و فساد است. در اندیشه‌ی الهی اسلام دین خدا قالب و شکل زندگی بشر است، و نه تنها گوهری بر تارک آن. دین یک نظام اجتماعی به بشر ارائه میکند، و نه فقط یک سلسله عبادات و عادات. هر چند که عبادات و عادات نیز انباشته از روح زندگی و در جهت همان نظام است؛ و این نظام اجتماعی مبتنی بر همان جهان‌بینی و ساخته به شکل آن است.
نکته‌ی دوّم که بنده مکرّر در سخنرانى‌ها در همین مراسم مختلف دانشگاهى عرض کرده‌ام و شاید این حرف تکرارى باشد لکن مهم است و باید عرض بکنم، مسئله‌ى دین در دانشگاه است. دین؛ دین به همین معناى تدیّن؛ آن دینِ با تفسیر غلط روشنفکرى از دین و همان تصوّراتى که بعضى‌ها داشتند و آن کج‌رَوى‌ها و کج‌فهمى‌هایى که در مسائل دین بوده، نمیگویم؛ نخیر، تجربه نشان داد آنها یک پول سیاه ارزش ندارد؛ من عمرم را در همین چیزها صرف کرده‌ام، از دور حرف نمیزنم. دین به معناى تدیّن، یعنى پابندى به احکام اسلام؛ قبول، اذعان، تسلیم؛ دین این است. روایت هم دارد، قرآن هم همین است: اِنَّ الدّینَ عِن‌دَ اللهِ الاِسلام؛[5] اسلام یعنى چه؟ «مَن اَسلَمَ وَجهَهُ لِله»[6] یعنی چه؟ یعنى صورتت را تسلیم خدا کن؛ این دین است. دین یعنى تسلیم خدا شدن؛ خب، مظهر در مورد احکام شرعى همین است که باید بر طبق همان احکام شرعى عمل کنیم و عمل کنند. دانشگاه باید محیط دین باشد. اینکه گفتم تکرارى است، این حرف است: من میگویم چرا وقتى کسى وارد حوزه‌ى علمیّه میشود، اگر بى‌دین است، اگر کم‌معرفت است ــ حالا بى‌دین که غالباً نیست ــ ... دانشگاه باید عکس این باشد؟ آخر روى این یک فکرى بکنیم. دانشگاه مگر دانشگاه همین مملکت نیست؟ حوزه مال همین مملکت (است)، دانشگاه هم مال همین مملکت است؛ پدر و مادر هم که یکى است؛ متخرّجین هم باز براى یک دستگاه، براى یک ملّت میخواهند کار کنند. علّتش این است که دانشگاه را آن کسانى بنیان‌گذارى کردند که اساس دین را نه اینکه قبول نداشتند، بالاتر از این بود، اصلاً میخواستند ریشه‌کن کنند. میدانید دیگر؛ مگر غیر از این است؟ این تاریخچه‌ى دانشگاه است، این تاریخچه‌ى فرهنگ اروپایى است در کشور ما. آنهایى که (دانشگاه را) آوردند، اعتقادشان این بود که اینها حرفهاى مفتى است؛ و روشنفکرى جدید اصلاً این‌‌جورى متولّد شد: ضدّ دین و مخالف با دین و عازم بر قلع‌ و قمع دین! خب، دانشگاه هم که طبعاً زایشگاه و پرورشگاه همین روشنفکرى جدید اروپایى بود؛ بنابراین فضا، فضاى غیر دینى شد. خب، این مال دانشگاه بود؛ دانشگاه وابسته‌ى به غرب، دانشگاه پرداخته‌ی صُنَعاء غرب ــ ساخته‌شده‌هاى غرب ــ امّا دانشگاه اسلامى چه؟
پس باید این ایمان را، این اخلاق اسلامى را به اعماق روح مردم رساند تا آن تحوّل واقعى که دین براى آن مى‌آید ــ دین براى ایجاد تحوّل واقعى در نفوس انسانها و تطهیر و تزکیه‌ى این نفوس مى‌آید ــ انجام بگیرد؛ تلاش ما باید این باشد. از انذار باید غفلت نکنیم؛ از ترساندن مردم از عذاب خدا، از آنچه خداوند متعال براى بدکاران وعده کرده است در دنیا و آخرت، بایستى ما غفلت نکنیم؛ همان طریقه و روشى که انبیا و اولیا و بزرگان ما، در گذشته براى مؤمن کردن و مؤمن نگه داشتن مردم انجام میدادند.

شاهدها (۱۳۷ پاراگراف)

ویران‌نشدن بنای دین به دست دنیاطلبان

… امیرالمؤمنین شد. پدر با این‌ که خودش هم نسبت به امیرالمؤمنین ارادتی یا بگوییم محبتی نداشت، اما دید این جوان خام و ناپخته‌ی خودش را خوب است قدری آگاه کند؛ در محیط خلوت خانه به طور خصوصی. آن روزها کسی جرأت نمیکرد در عَلَن نامی از امیرالمؤمنین به‌نیکی ببرد. به پسرش گفت: پسرجان، یک چیزی را من به تو بگویم و او این است که هیچ چیزی را پیدا نمیکنی که دین ساخته باشد، به وجود آورده باشد و دنیا و دست دنیاطلبان بتواند آن را ویران کند. ممکن نیست. بِنایی که دین میسازد، این بنایی نیست که به‌وسیله‌ی دنیاطلبان قابل ویران شدن باشد. «وَ اللَّهِ ما بَنا الناسُ شیئاً إلاّ هَدّمَهُ الدّینُ»[2] اما به‌عکس؛ هر چیزی که دست دنیاطلبان آن را به وجود بیاورد، بیگمان دین در مقام برخورد و اصطکاک با او اگر قرار بگیرد، آن را از بین خواهد برد. اما عکسش این‌جور نیست. اگر دین چیزی را ساخت، دنیاطلب‌ها …

ارزش‌های ادیان الهی، مطمئن‌ترین معیار تنظیم رفتار بشر

بحرانهای اخلاقی که در واقع زیربنای سایر بحرانهای جهانی است، بیش از هر زمان انسانیّت را تهدید میکند. جدایی از ارزشهای ادیان الهی که مطمئن‌ترین معیارها برای تنظیم رفتار بشر هستند، منجر به هرج و مرج اخلاقی گردیده و بنیادهای فرهنگی جوامع را به شدت لرزان ساخته است. اشاعه‌ی فساد و فحشاء، روند فزاینده یافته و اساس و بنیان خانواده یعنی سنگ بنای جامعه و مایه‌ی دوام و بقای نسل در معرض تزلزل و بیبند و باری فاجعه‌آمیزی قرار گرفته است.

فعالیت متفکران دنیای استکبار علیه دین با ابزار دانش

… تمدّن بشرى، قرن اوج تمدّن بشر و ورود انسان به مراحل تازه‌اى از پیشرفت علمى و صنعتى است، قرن ظلم به دین و قرن اسارت کامل انسان به حساب مى‌آورم. در قرن نوزدهم میلادى از دو جهت به دین ظلم شد و دین در دنیا مظلوم واقع شد: یکى از این جهت که علیه دین بسیار کار شد؛ متفکّرین و تئوریسین‌ها و طرّاحان در همه جاى دنیاى استکبار به‌ وسیله‌ى پیشرفت دانش علیه دین فعّالیّت کردند و توطئه‌چینى کردند؛ افکار ضدّ دینى، تئورى‌ها و ایدئولوژى‌هاى مخالف با دین، ترویج بى‌دینى در میان جوامع بشرى، نوشتن کتابهاى بسیار علیه همه‌ى ادیان از جمله، و شاید بیشتر از همه علیه اسلام؛ این از یک طرف که قرن نوزدهم، قرن غربت دین و قرن دورى دین به ‌طور کامل از زندگى انسان است. از جهت دیگر هم در قرن نوزدهم میلادى ــ قرن پیش ــ دین از این جهت مورد مظلومیّت قرار میگرفت که هدف ادیان یعنى رهایى انسان بکلّى نقض شد و انسانها به شکل منسجم و پیوسته و …

دین به‌عنوان اهرم حرکت انسان‌ها در برابر سلطه‌ها

… به نسلهاى جدید تعلیم میدادند که روزگار دین به سر آمده است، شما مى‌بینید در آغاز این قرن حاضر، شخصیّت‌هاى بزرگى از قبیل سیّدجمال‌الدّین حسینى‌ها بلند میشدند و مردم را به بازگشت به دین دعوت میکردند؛ مردم را به نظام دادن به زندگى خود بر طبق دین دعوت میکردند. یعنى حقیقت دین و جنبه‌ى آزادکنندگى و رهاسازى دین براى انسانها آشکار میشد؛ میفهمیدند در مقابل این سلطه‌ها، این شیطنت‌ها، آن اهرمى که میتواند انسانها را حرکت بدهد، اهرمِ دین است. لذا نهضتهاى اسلامى شروع شد. یک مبارزه‌اى از دو طرف به ‌وجود آمد: مبارزه‌ى میان مخالفین دین، مخالفین با بعثت از یک ‌طرف، و از طرف دیگر، طرف‌داران بعثت و شنوندگان پیام بعثت اسلام و کسانى که میخواستند لبّیک بگویند به ندائى که پیغمبر اسلام چهارده قرن پیش براى …

هر کجی و نابسامانی در جامعه به نسبت دوری از دین

… ایستاده است در طول تاریخ و امروز هم مى‌ایستد، قدرت علم، قدرت آگاهى مذهبى، قدرت پیروى از قرآن است و بس. آن جامعه‌هایى که دین را دارند و قرآن را دارند، مخصوصاً على را دارند، آن جامعه‌ها بهتر و رساتر و مستحکم‌تر و مسلّح‌ترند در مقابل نابسامانى‌ها و کجى‌ها. اگر در جامعه کجى و نابسامانى هست، هر جا که کجی و نابسامانی است -هر گوشه‌اى از زوایاى جامعه- آن گوشه از دین به همان نسبت فاصله دارد. آن گوشه از آنِ دین نیست.

ناتوانی اهل دنیا از نابودی بنایی که بر پایهٔ دین ساخته شده

عبدالله به پسرش گفت: «وَ اللهِ ما بَنَی النّاسُ شَیئاً قَطُّ اِلّا هَدَمَهُ الدِّینُ و لا بَنَی الدِّینُ شَیئاً فَاستَطاعَتِ الدُّنیا هَدمَهُ»[41] گفت هر بنایی که دین آن را به‌وجود آورْد و پِی و بنیان آن بر روی دین گذاشته شد، اهل دنیا هر کاری کردند، نتوانستند آن را از بین ببرند؛ یعنی بیخود زحمت نکِشند برای اینکه نام امیرالمؤمنین را ـ که پِی کار او بر دین است، بر ایمان است ـ از بین ببرند. این بنای شخصیت علی‌بن‌ابی‌طالب را نمی‌توانند منهدم بکنند. بعد گفت: «اَلَمْ تَرَ اِلیٰ عَلِیٍّ کَیفَ تُظْهِرُ بَنو مَرْوانَ مِن عَیبِهِ وَ ذَمِّهِ وَ اللهِ لَکَاَنَّمَا یَأخُذُونَ بِناصِیَتِهِ رَفعاً اِلَی السَّمَاءِ» گفت ببین بنی‌مروان چطور هرچه می‌توانند، نسبت به علی‌بن‌ابی‌طالب عیب‌جویی و عیب‌گویی می‌کنند! در هر …

بنیان‌گذاری ادیان بر پایهٔ توجه به تاریخ و سنت‌های تاریخی

امروز در دنیای فرهنگ‌های نو، اسم از سنت‌های تاریخ، فراوان برده می‌شود. باید بگویند که این کشف و حرف جدیدی نیست؛ این همانی است که ادیان عالم بر پایۀ آن بنیان‌گذاری شده‌اند. ادیان عالم بر اساس توجه به تاریخ و طبعاً سنت‌ها و قانون‌های تاریخی که در مسیر زندگی انسان حکومت داشته‌اند، آمدورفت کرده‌اند. اصلاً دین با تاریخ بشر و با کیفیّات زندگی گذشتۀ بشر ارتباط دارد. این قانونی که امیرالمؤمنین اینجا بیان می‌کند، این قانون، توجه‌دهنده به قانون‌های تکوینیِ تاریخ و سنت‌های اصیل آن است. درست گوش کنید تا مغز و محتوای کلمات امیرالمؤمنین دست بیاید. وقت ما کمتر از آن است که به تشریح هر کلمه‌ای بپردازیم. عمر ما در دنیا می‌گذرد؛ …

هدف دین خدا از آغاز، برقراری عدالت در جامعهٔ بشری

جامعۀ اسلامی یک جامعۀ بی‌طبقه است؛ ثروت‌های روی زمین برای همۀ انسان‌هاست. در جامعۀ اسلامی معنا ندارد که انسان‌ها از یکدیگر ازلحاظ شرایط زندگی، اختلاف و امتیاز داشته باشند. دینِ خدا از آغاز پیدایشِ دین، یعنی از آغاز آفرینشِ انسان بر این روال مشی کرده؛ می‌خواسته عدالت در جامعۀ اسلامی، در جامعۀ بشری و انسانی برقرار باشد. همۀ مردم به‌صورت واحدی از مواهب خدا بهره ببرند؛ فرصت‌ها، امکانات در اختیار همه به یک اندازه باشد. این‌طور نباشد که بعضی بتوانند از همۀ تنعّمات الهی بهره ببرند و بعضی نتوانند از اوّلیات زندگی بهره‌مند شوند. امکانات در جامعۀ اسلامی در اختیار همه به‌اندازۀ …

نفی یا تثبیت دین در حکومت سلطنتی بسته به مقدار احتیاج

… معیارها و ارزش‌های دینی را رعایت می‌کند. یعنی دین برای او یک چیز جدی، یک چیز محوری، و پایۀ کار است. در حکومت سلطنتی، نه؛ دین می‌تواند باشد، ممکن است باشد، اما به‌عنوان یک ابزار؛ هرجا به دردشان خورد، آن را مطرح می‌کنند، اسمش را می‌آورند، از آن تجلیل می‌کنند. (68/2/5) همیشه دین را نفی نمی‌کنند؛ وقتی دین را نفی می‌کنند که به آن احتیاج ندارند؛ وقتی دین را تثبیت می‌کنند که به دین احتیاج دارند؛ بسته به مقدار احتیاج. (68/2/7)

دین برای خیر دنیا و آخرت مردم و بی‌نسبت با اشرافیت بنی‌امیه

… خودشان را انجام داده‌اند، [اما] آنها دین را نفهمیده بودند؛ دین را حسین‌بن‌علی فهمیده بود. (62/7/24) «فَقَّهتَنا فِی الدّینِ» یعنی ما را آشنای به دین کردی، شناخت دینت را نصیب ما کردی. آنچه را که حریف ما و دشمن ما از آن محروم است و نمی‌داند که دین برای چیست. نمی‌فهمد که دین برای خیر دنیای مردم و آخرت مردم است، نمی‌فهمد که دین را با اشرافیتِ دستگاه بنی‌امیه نسبتی نیست، آنچه که عامۀ مردم از آن محرومند، و نمی‌فهمند که آن‌چنان کسی برای ولایت و زعامت مسلمین روا نیست، این را به ما فهماندی، این را به ما شناساندی؛ هدف دین و مسیر دین و سرانجامِ راه دین را به ما نشان دادی؛ فقه به‌این‌معناست. تاریخ نامشخص «فَاجعَلنا مِنَ الشّاکِرینَ» می‌فرماید خدایا ما را از جملۀ شاکران قرار بده. شب عاشورا، هفتادودو نفر حداکثرِ اصحابی است که اطراف امام حسین را گرفته‌اند، با یک‌ عده زن و …

زمین نماندن بار دین و انقلاب اسلامی و رسیدن سرانجام آن به منزل

… می‌شد. هیچ دلیلی وجود نداشت که باید حکومت اسلامی بماند تا در سال 1399 قمری در ایران تشکیل بشود.[16] نه! هزار سال پیش می‌توانست تشکیل بشود، اگر مردم همت می‌کردند و اگر اراده به خرج می‌دادند. بار دین، یک‌چنین باری است و بار انقلاب اسلامی این‌چنین باری است؛ «مَن یَرتَدَّ مِنکُم عَن دینِهِ فَسَوفَ یَأتِی اللهُ بِقَومٍ یُحِبُّهُم وَ یُحِبُّوَهُ»[17] این بار زمین نخواهد ماند. بنده برنمی‌دارم، شما برمی‌دارید؛ اولی به منزل نمی‌رساند، دومی نمی‌رساند، سومی می‌رساند. بالاخره این بار به منزل خواهد رسید. البته با شجاعت و دلاوری و فداکاری انسان‌های مؤمن و فداکار، این خورشید زودتر طالع می‌شود. با کوتاهی و بی‌غیرتی مردمی، این بار دیرتر به منزل می‌رسد و انسانیت خسارت می‌بیند. آن روز مردمِ مسلمانی که این پیام علی‌بن‌موسی الرضا را شنیدند، اگر همت می‌کردند، اگر …

تخلف‌ناپذیری فرمان خدا با وجود دشمنی معاندان

﴿وَ اِن تُطِع اَكثَرَ مَن فِی الاَرِ﴾، ببینید چطور ذهن شنونده را آماده می‌کند. در جملۀ اول، در آیۀ اول، مسئلۀ حکومت و داوری خداست که از همه اَولی‌تر است به حکومت و داوری. در آیۀ دوم، مسئله، مسئلۀ تخلف‌ناپذیری دین و فرمان خداست که دشمن و کافر و معاند و معارض، هر غلطی می‌خواهد بکند، بکند؛ فرمان خدا مُمضی‌ست[25] و تمام شده است. در آیۀ سوم، این است که از خواست‌ها و هواها و هوس‌ها نباید اطاعت کرد، از خدا باید اطاعت کرد. ﴿وَ اِن تُطِع اَكثَرَ مَن فِی الاَرضِ يُضِلّوكَ عَن سَبيلِ اللهِ﴾ و اگر پیروی و اطاعت کنی از بیشتر مردم روی زمین، از اکثریت، ﴿يُضِلّوكَ عَن سَبيلِ اللهِ﴾ از راه خدا تو …

مبتنی بودن دین بر آگاهی، نه پذیرش موقت و تحقیق بعدی

دین اساساً با آگاهی و بصیرت است. به هیچ‌کس نمی‌گویند حالا شما عجالتاً قبول بکن، بعد خواهی رفت، تحقیق خواهی کرد، ابداً؛ در عالم دین این حرف‌ها نیست. اگر هم به فرض قبول بکنی، تا وقتی دلت قبول نکرده است و از روی آگاهی نبوده، واقعاً قبول نکردی. اگر هم تو دین را قبول کردی، دین تو را قبول نکرده، تا وقتی از روی بصیرت و آگاهی نباشد. برای اینکه دین برای آگاهی، قیمت قائل است، برای بصیرت ارزش قائل است، برای انسانِ …

سرمایهٔ دین و معنویت، مایهٔ عزت و کامروایی ملت در دین و دنیا

… دیده شد. یقیناً نظام جمهوری اسلامی درصدد آن نیست که کسانی را بزور وادار به دین‌داری کند امّا در مقابل هنجارشکنی دینی هم وظیفه دارد؛ نباید کوتاهی کنیم، و مسئولین و آحاد مردم و آمرین به معروف و ناهین از منکر، در این زمینه وظیفه‌ی خودشان را باید انجام بدهند. امیدواریم ان‌شاءالله این سرمایه‌ی عظیم دین و معنویّت در کشور، برای این ملّت همیشه حفظ شود، باقی بماند که مایه‌ی عزّت است، مایه‌ی سربلندی است و مایه‌ی کامروایی در امور دین و دنیا است.

تحقق عدالت جز در سایهٔ دین ممکن نیست

… ارزش عدالت است. شما ملاحظه کنید؛ ادیانی که معتقد به مهدویّتند -که تقریباً همه‌ی ادیان الهی معتقد به مهدویّتند- اینها معتقدند که منجی بیاید، دنیا را پُر از عدل و داد کند؛ نگفتند پُر از دین کند، [بلکه] پُر از عدل و داد کند؛ این اهمّیّت عدل و داد را نشان میدهد. البتّه عدالت هم جز در سایه‌ی دین حاصل نخواهد شد؛ این به جای خود محفوظ، امّا مسئله‌ی عدل و داد خیلی مهم است. آموزش و پرورش ما باید جهت‌گیریِ این‌جوری داشته باشد. امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) در نهج‌البلاغه میفرماید: وَ مَا اَخَذَ اللهُ‌ عَلَى العُلَماءِ اَلّا یُقارّوا عَلىٰ کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ …

صدای دین، صدای آشنا برای کارگران

… به اصطلاح کارگری را شروع کنند و انقلاب اسلامی را تبدیل کنند به یک انقلاب کمونیستی و مارکسیستی. این کار داشت در تهران انجام میگرفت. آن که در مقابل اینها ایستاد، کارگرها بودند. البته آن کارخانه چند صد نفر بیشتر کارگر نداشت، اما آن را مبدأ کار قرار داده بودند. ما هم رفتیم آنجا در بین کارگرها، کارگرها صدای دین را صدای آشنا شناختند. آنها بنده را هم نمیشناختند - من یک طلبه‌ی معمولی بودم - اما دیدند صدای دین، صدای آشناست؛ صدای ضد دین‌ها، صدای ناآشنا و بیگانه بود؛ برایشان منکَر بود. اگر از کارگرهای آن روزِ آن کارخانه کسانی باشند این حرف را بشنوند و بنشینند شرح بدهند قضایای آن سه چهار شبانه‌روزی که تقریباً ما آنجا میرفتیم میآمدیم - ساعتها من آنجا میماندم - یک تجربه‌ی عجیب و مهمی …

تمسک ملت به دین، عامل رسیدن به عزت و استقلال

بنده میدانم که در درون این ملت، امواج خروشانِ عشق به مبادی ایمانی و اسلامی موج میزند. بنده میدانم که جوانان این کشور - اکثریت قاطع جوانان - با فطرت دینی و ایمانی تربیت میشوند؛ دین را میخواهند و نجات را در این مییابند. میبینند که این ملت، با تمسّک به دین و حبل اللَّه، توانست به عزّت و استقلال برسد و آماده دفاع از دین است. هر وقت هم که لازم باشد، از دین دفاع میکند؛ و فکر مصالح و منافع خودشان را نمیکند. البته همه باید مراقب و مواظب باشند که کارهای خلافِ قاعده و خلافِ قانون، به عنوان دفاع از دین و ولایت از کسی سر نزند. ما احتیاج به این کارها نداریم. ما قانون داریم. ما نظم داریم. …