من اعتقاد ندارم که بایستی هر کس فهم خود را در اسلام مطلق کند؛ نه. این فهمیدنِ اسلام و فهمیدنِ قرآن، مثل همه استنباطها و فهمهای دیگر، احتیاج به مقدّماتی دارد؛ احتیاج به کار کردن دارد؛ احتیاج به داشتن استعدادی در حدّی دارد و با تنگنظریها، با تحجّرها و با تعصّبها سازگار نیست - همچنانکه با بیبندوباریها هم سازگار نیست - لیکن حرف این است که آنچه از اسلام فهمیده میشود، آنچه از اسلام مورد قبول قرار میگیرد، آنچه به عنوان هدایت اسلامی جلوِ راه ما قرار میگیرد، آن را بایستی با قدرت، با شجاعت، با ایمان، با امید و با خوشبینی به آینده گرفت و رفت. راه را باید طی کرد و حرکت را باید ادامه داد و این کاری است که امروز ملت ایران میکند. امروز دولت و ملت ایران در راه اسلام ناب، در راه اسلامی که به برکت انقلاب توانستند با آن آشنا شوند، طی طریق میکنند. البته متّهم میکنند؛ گاهی میگویند متعصّبند، گاهی میگویند …
خطرناک بودن فهم انحرافی از دین و گرفتن آن از سلیقههای غلط
… یک تیر از کمان گریزان میشود! یعنی وقتی شما تیر را میگذارید در چلۀ کمان و پرتاب میکنید، چطور این تیر میگریزد، عبور میکند، دور میشود؛ اینها همینطور از دین دور شدند. البته متمسک به ظواهر دینی هم بودند، اسم دین را هم میآوردند؛ اینها همان خوارج بودند. گروهی که مبنای کار خود را بر فهمها و درکهای انحرافی قرار داده بودند؛ فهم انحرافی از دین، که چیز خطرناکی است. دین را از علیبنابیطالبی که مفسر قرآن بود و عالم به علم کتاب بود یاد نمیگرفتند، از سلایق غلط خودشان یاد میگرفتند. دور هم جمع شدند؛ البته اینطور آدمها در هر اجتماعی هستند، اما گروهشدنشان، متشکلشدنشان، بهاصطلاح امروز، گروهک تشکیلدادنشان، این، سیاست لازم داشت؛ این سیاست از جای دیگری هدایت شد.
نقد اظهار نظر دینی نیمهسوادان بهسبب ضعف در استنباط از آیات
… مربوط به بحث معاملات و اجاره و مانند اینها است؛ شما باید بدانید چه جوری استنباط کنید. اگر این طریقهی استنباط را یاد گرفتید، آن وقت ارزشهای اخلاقی را هم درست از کتاب و سنّت استنباط میکنید؛ [نه] مثل بعضی از نیمهسوادها -حالا احترامشان کنیم، نگوییم بیسواد؛ نیمهسواد- که یک چیزی یا چهار کلمهای یاد گرفتهاند، راجع به مسائل دینی اظهار نظر میکنند، به یک آیه هم گاهی استناد میکنند؛ خب معنای این آیه این نیست؛ این به خاطر ضعف در فهم آیه و استنباط از آیه است، و به خاطر همین است که اجتهاد وجود ندارد. پس درس خواندن برای مجتهد شدن لازم است؛ البتّه من نمیگویم همه باید مجتهد بشوند -در واقع یک واجب کفائی است- یک عدّه هم ممکن است نیاز به مجتهد شدن نداشته باشند، امّا برای فراگیری معارف اسلامی اجتهاد لازم است. این یک نکته که درس را باید خوب خواند. طلبهی روشنفکر …
توانایی همهٔ افراد، حتی زنان خانهنشین، در فهم حقایق دین از قرآن
… در عالم پیدا نکنید. آنجا مردم میتوانند دین را بهدرستی بشناسند و این ـ همچنانیکه همه میدانید ـ یکی از هدفهای بزرگ پیامبران بود که امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلامهعلیه این را در خطبۀ نهجالبلاغۀ شریف بیان کرده است؛ «وَ یُثیروا لَهُم دَفائِنَ العُقولِ»[10]. در روایات ما وارد شده است که وقتی ولیّ عصر ظهور میکند زنی در خانه مینشیند و قرآن را باز میکند و از متن قرآن حقایق دین را استخراج میکند و میفهمد.[11] یعنی چه؟ یعنی آنقدر سطح فرهنگ اسلامی و دینی بالا میرود که همۀ افراد انسان و همۀ افراد جامعه و زنانی که در میدان اجتماع هم ـ بر فرض ـ شرکت نمیکنند و در خانه مینشینند، آنها هم میتوانند فقیه باشند، دینشناس باشند. میتوانند قرآن را باز کنند و خودشان حقایق دین را از قرآن بفهمند. و شما ببینید که در جامعهای که همۀ مردان و زنان، در سطوح مختلف، قدرت فهم دین و استنباط از کتاب الهی را دارند، این جامعه چقدر نورانی است و هیچ نقطهای از ظلمت در این جامعه دیگر نیست. اینهمه اختلاف نظر و اختلاف رَویه دیگر در آن جامعه معنایی ندارد.
فهم دینی صحیح و مبارزه با دگمها، مسئلهٔ امیرالمؤمنین (ع) در برابر خوارج
..امیرالمؤمنین درمقابل طلحه و زبیر و دیگران که قرار میگرفت، مسئلهاش، مسئلۀ مقابلۀ با جاهطلبیها و باندبازیها بود. درمقابل معاویه که قرار میگرفت، مسئلهاش، مسئلۀ عدالت اجتماعی بود. درمقابل خوارج که قرار میگرفت، مسئلهاش، مسئلۀ فهم دینی و تعقّل صحیح اسلامی بود و مبارزۀ با دُگمها و تعصبها و غلطاندیشیها. (63/4/1)