رفتن به محتوای اصلی

خوارجگروه و سازمان

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

گروهی که در جنگ صفین از سپاه امیرالمؤمنین (ع) جدا شدند و کاربرد این عنوان برای جریان‌های مشابه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات به مناسبت شب بیست‌و‌یکم ماه مبارک رمضان— ۱۳۵۸/۰۵/۲۴

سیر زمانی

از ۱۳۵۸ تا ۱۳۹۷
۱۳۵۸۱۳۹۷

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

خارجی معنایش این نیست که اینها از کشورِ خارج آمده‌اند. آن زمان، اصطلاح خارجی، به معنای امروز به کار نمیرفت. خارجی یعنی جزو خوارج. یعنی خروج کننده. در اسلام، فرهنگی است معتنی به این‌که، اگر کسی علیه امام عادلْ خروج و قیام کند، مورد لعن خدا و رسول و مؤمنین و نیروهای مؤمنین قرار میگیرد. پس، خارجی یعنی کسی که علیه امامِ عادل خروج میکند. لذا، همه‌ی مردم مسلمان، آن روز از خارجیها، یعنی خروج‌کننده‌ها، بدشان میآمد.
خوارج را درست بشناسید: کسانی با تمسّکِ ظاهر به دین، با تمسّک به آیات قرآن، حفظ کردن قرآن، حفظ کردن نهج‌البلاغه(البته آن روز فقط قرآن بود؛ ولی در دوره‌های بعد، هر چه که مصلحت باشد و ظاهر دینىِ آنها را حفظ کند) به برخی از امور دینی ظاهراً اعتقاد داشتند؛ اما با آن لُبّ و اساس دین مخالفت میکردند و بر روی این حرف تعصّب داشتند. دم از خدا میزدند؛ اما نوکرىِ حلقه به گوش شیطان را داشتند. دیدید که منافقین یک روز آن طور ادّعاهایی داشتند؛ بعد هم وقتی لازم شد، برای مبارزه با انقلاب و امام و نظام جمهوری اسلامی، با امریکا و صهیونیستها و صدّام و با هر کس دیگر حاضر بودند کار کنند و نوکریشان را انجام دهند! خوارج، این طور موجوداتی بودند. آن وقت امیرالمؤمنین در مقابل آنها با قاطعیت ایستاد. این، همان علی است. «اشدّاء علی الکفّار و رحماء بینهم».[2]
جبهه سوم، جبهه مارقین بود. مارق، یعنی گریزان. در تسمیه اینها به مارق، این‌گونه گفته‌اند که اینها آن‌چنان از دین‌گریزان بودند که یک تیر از کمان گریزان میشود! وقتی شما تیر را در چلّه کمان میگذارید و پرتاب میکنید، چطور آن تیر میگریزد، عبور میکند و دور میشود! اینها همین‌گونه از دین دور شدند. البته اینها متمسّک به ظواهر دین هم بودند و اسم دین را هم میآوردند. اینها همان خوارج بودند؛ گروهی که مبنای کار خود را بر فهمها و درکهای انحرافی - که چیز خطرناکی است - قرار داده بودند. دین را از علی بن ‌ابی طالب که مفسّر قرآن و عالم به علم کتاب بود یاد نمیگرفتند؛ اما گروه شدنشان، متشکّل شدنشان و به اصطلاح امروز، گروهک تشکیل دادنشان سیاست لازم داشت. این سیاست از جای دیگری هدایت میشد. نکته مهم این‌جاست که این گروهکی که اعضای آن تا کلمه‌ای میگفتی، یک آیه قرآن برایت میخواندند؛ در وسط نماز جماعت امیرالمؤمنین میآمدند و آیه‌ای را میخواندند که تعریضی به امیرالمؤمنین داشته باشد؛ پای منبر امیرالمؤمنین بلند میشدند آیه‌ای میخواندند که تعریضی داشته باشد؛ شعارشان «لاحکم الا للَّه» بود؛ یعنی ما حکومت شما را قبول نداریم، ما اهل حکومت اللَّه هستیم؛ این آدمهایی که ظواهر کارشان این‌گونه بود، سازماندهی و تشکّل سیاسیشان، با هدایت و رایزنی بزرگان دستگاه قاسطین و بزرگان شام - یعنی عمروعاص و معاویه - انجام میگرفت! اینها با آنها ارتباط داشتند. اشعث بن قیس، آن‌گونه که قرائن زیادی بر آن دلالت میکند، فرد ناخالصی بود. یک عدّه مردمان بیچاره ضعیف از لحاظ فکری هم دنبال اینها راه افتادند و حرکت کردند. بنابراین، گروه سومی که امیرالمؤمنین با آنها مواجه شد و البته بر آنها هم پیروز گردید، مارقین بودند. در جنگ نهروان ضربه قاطعی به اینها زد؛ منتها اینها در جامعه بودند، که بالاخره هم حضورشان به شهادت آن بزرگوار منتهی شد.

شاهدها (۷۳ پاراگراف)

ریشهٔ مشکل خوارج در فقدان معرفت نسل‌های تازه‌مسلمان

… اسلامی نه. سوابق را نمی‌دانند، قضایا را نمی‌دانند، بر سر این نهضت عظیم از روز اول تا زمان آنها چه آمده، خبر ندارند. قضایای صدر اسلام را از زبان‌هایی شنیدند که همۀ آن زبان‌ها مطمئن و مورد اطمینان نبودند و همۀ آن زبان‌ها از دلِ مطّلع و آگاهی خبر نمی‌دادند. لذا تربیت اسلامی به سبک زمان پیغمبر، در دوره‌ای که امیرالمؤمنین به خلافت می‌رسند، حداقل بگوییم همه‌گیر نیست و قشرهای عظیمی هستند که احساسات اسلامی دارند، علاقه‌مندی‌ها و پایبندی‌های اسلامی را هم دارند، ایمان هم تا حدود قابل قبولی دارند، اما معرفت، نه! مشکل خوارج از اینجا اساساً ناشی می‌شود طبق بیان شهید مطهری.

قیام قشری‌گرایان سطحی، بزرگ‌ترین مشکل امیرالمؤمنین (ع)

… را اداره می‌کرد، یک فرق اساسی دارد...زمان امیرالمؤمنین زمان غبارآلودگی فضا بود،..مردمی ناآگاه یا دارای آگاهی‌های کم، و زمانی غبارآلوده و بصیرت‌طلب، زمانه‌ای که احتیاج به بصیرت زیادی دارد؛ در یک‌چنین زمانه‌ای خیلی‌ها اشتباه می‌کنند. نتیجۀ این اشتباه چه شد؟ این شد که یک عده، به تعبیر ایشان، خشک‌مقدسِ سطحیِ قشری، درمقابل امیرالمؤمنین قیام کردند. ..و این مشکلی بود که به گفتۀ ایشان، از مشکلات دیگر امیرالمؤمنین بالاتر بود، مشکل بزرگ امیرالمؤمنین بود. به کلام خود امیرالمؤمنین هم ایشان استشهاد کردند که می‌فرمایند: «فَاِنّی فَقَأتُ عَینَ الفِتنَةِ وَ لَم یَکُن لِیَجتَرِئَ عَلَیها اَحَدٌ غَیری»[5] یعنی این من بودم که چشم فتنه را از چشمدان بیرون آوردم، هیچ‌کس غیر از من گستاخی این کار را نداشت که بتواند با …

پایبندی شدید و سطحی به ظواهر دین، نخستین ویژگی خوارج

… کاری ندارد، سرش را می‌اندازد پایین، البته ممکن است کسی را قبول نداشته باشد، نق هم می‌زند، اما یک گوشه‌ای نشسته، از لاک خودش هم بیرون نمی‌آید، کاری هم به کار مسائل اجتماعی ندارد، دست به شمشیر هم هرگز نمی‌برد. خشک‌مقدس در زمان ما به این‌طور آدم‌ها می‌گویند. خوارج این‌طوری نبودند، خوارج مردمی بودند که چند خصوصیت قطعی در آنها بود؛ یکی پایبندی به ظواهر دین به‌صورت سطحی ـ که حالا تکمیل خواهم کرد این پایبندی را با آن خصوصیات بعدی ـ آن چیزی را که خیال می‌کردند از دین است، به‌شدت به آن پایبند و متمسک بودند. این برای زمان امیرالمؤمنین فقط نیست، تا یک قرن و نیم بعد از زمان امیرالمؤمنین هم تقریباً خوارج در دنیای اسلام بودند، همین‌طور هم بودند. با بنی‌امیه درافتادند، [با] بنی‌عباس، با انواع و اقسام حکومت‌هایی که در طول این صدوپنجاه سال بودند، درافتادند.

لغزش برجستگان خوارج در موقعیت‌های حساس با وجود پایبندی شدید به عقاید

خلاصه خوارج، شناخته شده بود به همین پایبندی شَدید به آن اعتقادات اسلامی و ایمانی خودشان، درعین‌حال، لغزیدن در مواقع حساس. که در تاریخچۀ خوارج، موارد متعددی را مشاهده می‌کنیم که برجستگان خوارج، در نقاط حساس می‌لغزند، خود ابن‌ملجم یکی‌اش است که پایش درمقابل زیبایی قطامه لغزید، و ازاین‌قبیل. و من در تاریخ زندگی خوارج در طول تاریخ، موارد متعددی دیدم که بزرگان اینها در موارد خاص، لغزش‌های آشکاری داشتند.

طرح شعارهای فریبنده و خطبه‌های خوش‌ظاهر از سوی بزرگان خوارج

خصوصیت دیگر اینها طرح شعارهای فریبنده است، هرکدام از خُطَب بزرگانِ خوارج را ـ که بین آنها فصحای بسیار بزرگی هم هستند، علمای بزرگی هستند که می‌رفتند منبر خطبه می‌خواندند، خطبه‌های بسیار قوی ـ همین حالا هم وقتی که آدم می‌خواند خطبه‌های اینها را، و حرف‌هایشان را گوش می‌کند، می‌بیند عجب چیزهای خوش‌ظاهری است. یک عده‌ای را قبول دارند، یک عده‌ای را رد می‌کنند، هرکس را به دلیلی. ظواهر، ظواهر فریبنده است، شعارها شعارهای بُرّا و جذاب است.

گستاخی در تکفیر امیرالمؤمنین (ع) ناشی از بی‌اطلاعی از صدر اسلام

یک خصوصیت دیگرشان این است که گستاخند درمقابل همۀ چهره‌های استاندارد تاریخ اسلام؛ مثلاً امیرالمؤمنین، هیچ‌کس شاید در دایرۀ اسلام، نسبت به امیرالمؤمنین به گستاخی اینها نبود. البته بعدها معاویه دستور داد امیرالمؤمنین را بر سر منبرها لعن کنند. اما آنهایی که لعن می‌کردند، مزدور معاویه بودند ـ معاویه هم خودش امیرالمؤمنین را می‌شناخت، کار سیاسی می‌کرد ـ کسی که از روی ایمان، اعتقاد، این‌طور نسبت به امیرالمؤمنین موضع‌گیری داشته باشد، واقعاً کافر و مرتد بداند علی‌بن‌ابی‌طالب را، این مخصوص خوارج است. که این ناشی بود از بی‌اطلاعی‌. اینها از صدر اسلام اصلاً خبری نداشتند، چه شد که اسلام به پیروزی رسید؟ چه شد که حکومت اسلامی این قدرت را پیدا کرد؟ عوامل اعتلای کلمۀ اسلام چه کسانی بودند؟ چه مراحلی را این اسلام گذراند و کجاها چه کسانی به داد اسلام رسیدند؟ اینها را که نمی‌دانستند. لذا بود که …

دخالت و ادعا در مسائل سیاسی، حکومت و جنگ و صلح

علاوه‌بر اینها، افرادی بودند که به مسائل جاری جهان اسلام، به مسائل سیاسی کار داشتند، نه‌اینکه یک عدۀ مقدسی باشند، عبایشان را بکشانند سرشان، بروند یک گوشه‌ای بخزند، بگویند کاری به کار مردم و جامعه نداریم؛ نه‌خیر، به همه‌چیز کار داشتند؛ باید حکومت این‌طور باشد، باید فلان‌کس از صدرِ حکومت بیاید پایین، باید فلانی به‌خاطر فلان کار مجازات بشود؛ ادعا داشتند در باب مسائل جامعۀ اسلامی و کشور اسلامی و حاکم اسلامی و جنگ و صلح و همۀ چیزهای دیگر. این‌هم یک خصوصیت دیگر اینهاست. (68/2/11)

جدا شدن در حروراء و مطالبهٔ توبهٔ امیرالمؤمنین (ع)

وقتی‌که لشکریان امیرالمؤمنین از صفین راه افتادند و آمدند طرف کوفه، این زمزمه‌ها همین‌طور مرتب ادامه پیدا کرد. نزدیک کوفه که رسیدند، [در] محلی به نام حَروراء،[8] این نیروهای معترض، این بداخلاق‌های کج‌فهم، گفتند ما نمی‌آییم کوفه! ما همین‌جا می‌مانیم تا تو ـ که علی هستی ـ توبه کنی و بیایی با همدیگر برگردیم، برویم با معاویه بجنگیم!

شرارت زبانی و متهم کردن امیرالمؤمنین (ع) به شرک با استناد به قرآن

… نماز را همین‌طور متوقف گذاشتند. حالا خود حضرت و همۀ مسجد دارند گوش می‌کنند؛ معنای آیه این است که به تو ای پیغمبر و به پیغمبرانی که قبل از تو بودند، وحی فرستاده شد که اگر شرک بورزید، همۀ کارهای قبلی‌تان باطل می‌شود، از بین می‌رود و جزو زیانکاران خواهید بود. این تعریض به امیرالمؤمنین است؛ یعنی علی تو به سابقۀ خودت این‌قدر نناز، مشرک شدی تو، با قبول حکمیت شرک آوردی به خدا و تمام کارهایت باطل شد. حالا آن بی‌عقل را ببین که با قرآن می‌خواهد به جنگ علی بیاید که قرآن ناطق است. حضرت در حال نماز جوابش را دادند، چون در نماز [خواندن] آیۀ قرآن باطل‌کنندۀ نماز نیست. حضرت به‌صورت حدیث نفْس این آیه را خواندند: «فَاصبِر اِنَّ وَعدَ اللهِ حَقٌّ وَ لا یَستَخِفَّنَّکَ الَّذینَ لا یوقِنوَ»[12] صبر کن، تحمل کن، وعدۀ خدا حق است، و این مردمی که …

راه انداختن موج ترور کور و کشتن مسلمانان بی‌گناه

اول، کار اینها در همین حد بود، بعد یواش‌یواش شروع کردند به شرارت‌کردن، شرارت‌های عملی. موج ترور راه انداختند و عده‌ای از مسلمان‌های بی‌گناه را کشتند؛ که امیرالمؤمنین در یک جمله‌ای به آنها در نهج‌البلاغه می‌فرماید: «سُیوفُکُم عَلَی عَواتِقِکُم تَضَعونَهَا مَواضِعَ البُرءِ وَ السُّقمِ»[14] شمشیرهایتان را روی دوشتان گرفتید، نگاه نمی‌کنید که کجا این شمشیر را فرود می‌آورید، باگناه و بی‌گناه را با این شمشیر دارید نابود می‌کنید. ترور کور! یک روز یک مسلمان و یک مسیحی از کوفه آمدند بیرون، با همدیگر داشتند می‌رفتند، گروه‌های کمینِ خوارج اینها را گرفتند، گفتند شما کیستید؟ چی هستید؟ آن مسیحی گفت من مسیحی هستم، یک‌خرده تحقیق کردند، مطمئن شدند که بله مسیحی است، گفتند خیلی خب، تو برو. او رفت. به این …

نابودی لشکر خوارج جز کمتر از ده تن و ماندن آنان به‌صورت اقلیتی مطرود

تا بالاخره گرد و غبار فرونشست، تمام لشکریان دشمن، همان آدم‌های متعصبِ کج‌فکرِ لجوج، روی خاک‌های بیابان افتاده بودند. فقط چند نفری از اینها ـ که کمتر از ده نفر بودند ـ توفیق پیدا کردند که فرار کنند. و تاریخ معیّن کرده که اینها کجا رفتند؛[22] دوتایشان رفتند فلان شهر، یکی رفت فلان شهر، سه‌تا رفت فلان شهر، مشخصند که کجا رفتند. این سرنوشت خوارج بود. (65/3/12) و همیشه به‌صورت یک اقلیت محکوم و مطرود باقی ماندند.

خشونت و صراحت گفتار خوارج و دشواری برخورد با آنان

… که نه، مثل اینکه بنا ندارد جواب بدهد. حَجّاج پرسید: «ما تَقولُ فی اَمیرِالمُؤمنینَ عَبدُالمَلِکِ» دربارۀ عبدالملک چه می‌گویی؟ عبدالملکِ مروانِ خبیث، خلیفۀ اموی. آن خارجی گفت: «لَعَنَهُ اللهُ وَ لَعَنَکَ مَعَهُ» خدا او را لعنت کند و تو را هم با او لعنت کند! ببینید، اینها این‌طور خشن و صریح و روشن حرف می‌زدند. حَجّاج با خونسردی گفت: تو کشته خواهی شد، بگو ببینم خدا را چگونه ملاقات خواهی کرد؟ پاسخ شنید که: «اَلقَ اللهَ بِعَمَلی وَ تَلقاهُ اَنتَ بِدَمی» من خدا را با عملم ملاقات می‌کنم، تو خدا را با خون من ملاقات می‌کنی! ببینید، برخورد با این‌گونه آدم‌ها مگر آسان بود؟ اگر آدم‌های عوام، گیر چنین آدمی بیفتند، مجذوبش می‌شوند. اگر آدم‌های غیر اهل بصیرت، چنین انسانی را ببینند، محوش می‌شوند، کمااینکه در زمان امیرالمؤمنین علیه‌السلام شدند.

سرکوب فتنهٔ خوارج در چند ساعت پیش از جنگ دوباره با معاویه

منتها خب، دشمنان نگذاشتند که به آنجا برسد. حضرت نیرو جمع کردند، آماده بودند که بروند جنگ با معاویه، که خوارج در یک نقطه‌ای جمع شدند. حضرت رفتند، گفتند اول فتنۀ اینها را تمام کنیم. رفتند و در ظرف چند ساعت درحقیقت فتنۀ خوارج را سرکوب کردند. یک عدۀ از آنها آمدند به حضرت پیوستند، و عدۀ کثیری هم کشته شدند، چند نفری هم فرار کردند؛ کمتر از ده نفر، بقیه یا کشته شدند یا پیوستند به امیرالمؤمنین. حضرت از آن جنگ هم پیروز آمد؛ که باز روش آن حضرت بعد از پیروزی نهروان هم حقیقتاً عجیب است. واقعاً عجیب است. …

مسلمان ندانستن علی (ع) و متهم‌کردن او به سازش‌کاری به‌خاطر آتش‌بس با معاویه

… یعنی بزرگ‌ترین شاگرد اسلام، به‌دست ابن‌ملجم کشته شد. ابن‌ملجم کیست؟ ابن‌ملجم یکی از خوارج است. چند تا ویژگی دارد؛ اولاً به ظاهر مسلمان است، آن‌هم مسلمان بسیار متعبّد؛ مسلمانی که قرآن را هم از بر و به‌خوبی می‌خواند؛ خیلی هم در اسلامِ خود متعصب و پایبند است. ویژگی دومش این است که هیچ‌کس را قبول ندارد، حتی علی را! علی را هم مسلمان نمی‌دانست. او معتقد است که علی سازش‌کار است، او معتقد است که علی یک عنصر غیر انقلابی است! او به‌خاطر اینکه علی با معاویه، در لحظه‌ای بسیار حساس و خطیر و به‌خاطر ضرورتی بزرگ، جنگ را به آتش‌بس کشانید، مخالفت می‌کند.

کشتن برترین پیروان اسلام به نام اسلام و انقلابی‌گری و باقی بودن این خط تا امروز

آیا انگیزۀ واقعی او هم دفاع از اسلام است؟ تردید باید داشت. ظاهراً به نام اسلام، بزرگ‌ترین مسلمان‌ها را متهم به سازش‌کاری می‌کند، متهم به ارتجاع می‌کند. چون علی را مرتجع می‌داند، پس خود، مدعی ترقی‌خواهی و انقلابی‌گری است. با نام اسلام، با نام قرآن، با نام انقلابی‌بودن، با نام پارسایی و پایبندی به اسلام و اخلاق اسلامی، با نام قاطعیت، مسلمان‌ترین، پارساترین، قاطع‌ترین، مفیدترین، ارزنده‌ترین و بزرگ‌ترین پیروان اسلام را به خاک و خون می‌کشد. خوارجِ نهروان یک‌چنین گره، مشکل و معضلی بودند در زمان علی، و این شخص همیشه باقی است و امروز هم هست؛ این خط، همیشه باقی است، امروز هم هست. در تمام دوران‌های صدر اول اسلام تا قرن دوم و سوم ـ که رد پای خوارج پیداست ـ آنها را با همین چهره، با همین نما می‌بینیم، با ادعای اسلام، با متهم‌کردن فرزندان راستین اسلام، با دشمنی‌کردن با مغزها و لُبّ‌های اسلام و قرآن.

جنجال خوارج به‌عنوان ستون پنجم دشمن و سرکوب آنان در نهروان

… ..امیرالمؤمنین برگشتند آمدند کوفه و از همان لحظه‌ای که علی علیه‌السلام برگشت، تصمیم لشکرکشی داشت. وقتی فهمید که آن دو نفر حَکَم بالاخره چطوری قضیه را تمام کردند، حضرت تصمیم گرفت که کار را با شمشیر فیصله بدهد، که راهی هم جز آن نبود. دستور داد لشکرکشی کردند. منتها در همان حالی که حضرت می‌خواستند بروند به سراغ معاویه ..خوارج بنا کردند به جنجال‌کردن، حضرت دیدند تا اینها ـ ستون پنجم دشمن و نیروی معارض داخلی ـ بیخ گوش کوفه در نهروان هستند، نمی‌شود رفت با معاویه جنگید؛ حضرت از پشت سرش مطمئن نبود. گفت برویم کار اینها را یک‌سره کنیم. حضرت آمد نهروان و کار نهروانی‌ها را در ظرف مدت کوتاهی یک‌سره کرد و پیروزمندانه برگشت به کوفه. وقتی برگشت، دستور داد که اردوگاه در خارج از کوفه در نُخَیله برقرار باشد، نیروها آنجا باشند تا چند روزی را بگذرانیم و راه بیفتیم به‌طرف شام برای مبارزۀ با معاویه؛ که در همین چند روزِ کوتاه، ماجرای شهادت امیرالمؤمنین پیش آمد. یعنی حضرت در آستانۀ سفر به شام بود …

گروه افراطی و متعصب بدون ریشهٔ معرفتی درست

… کسانی‌که علی را می‌شناختند و به او اعتقاد داشتند. بعضی از آنها حتی در روی کارآمدن امیرالمؤمنین هم نقش داشتند و با او بیعت کرده بودند؛ اما طاقت عدالت امیرالمؤمنین را نیاوردند و با او درافتادند؛ چون دیدند آن حضرت به آشنایی و سابقه و رفاقت توجهی نمی‌کند. یک گروه هم مارقین بودند؛ یعنی آن جمعیت افراطی و متعصب در نظرات خود؛ بدون این‌که اعتقاد دینی آنها ریشه معرفتیِ درستی داشته باشد.

ایستادگی امیرالمؤمنین (ع) در برابر کج‌روی و کج‌فهمی آنان

… را از استانداری شام عزل نکنید؛ زیر بار نرفت. صلابت امیر‌المؤمنین در مقابل آن دو صحابی قدیمی و موجّه و بسیار آبرومند که توقّعاتی داشتند و چیزهایی میخواستند که به نظر امیرالمؤمنین نا‌به‌حق بود؛ زیر بار توقّعات آنها نرفت و با کمال صلابت و ایستادگی، مقاومت کرد. در برابر خوارج که مدّعی اسلام بودند و در مقابل امیرالمؤمنین که میزان حقیقی اسلام بود، ایستاده بودند، در مقابل اینها و کج‌روی‌های اینها و کج‌فهمی‌های اینها، امیرالمؤمنین در نهایت استحکام و صلابت ایستاد. از یک طرف، یک‌چنین صلابتی را انسان از این انسان والا و ولیّ بزرگ خدا مشاهده میکند.

ناآگاهانی که موقعیت انقلاب و جبهه‌بندی دشمن را نفهمیدند؛ نمونهٔ داعش و منافقین

… جنگ برای دستیابی به حطام[6] دنیوی! در بین آنها هم همه‌جور [بودند]؛ در زمان امیرالمؤمنین، هم امثال طلحه و زبیر بودند، هم افراد کوچکی در این جمع ناکثین وجود داشتند. در زمان امام هم قضیّه همین بود و امام بزرگوار در مقابل این جبهه‌ی گسترده‌ی وسیعِ متنوّع ایستاد. مارقین -ناآگاه‌ها- آن‌ کسانی بودند که در مقابل امام بزرگوار ما، موقعیّت کشور را، موقعیّت انقلاب را، موقعیّت ملّت ایران را نفهمیدند، جبهه‌بندی دشمنان را نشناختند، شیوه‌های دشمنیِ دشمنان را درک نکردند، به چیزهای کوچک سرگرم شدند، عظمت حرکت امام را نتوانستند تشخیص بدهند. اگر نمونه‌هایی را بخواهیم مشاهده کنیم، در این دورانِ ما امثال گروه‌های داعش و مانند اینها، و در اوّل انقلاب، گروه‌های منافقین و اشباه آنها [بودند] که رؤسایشان خائن و زیردست‌هایشان -طبقات پایینشان- جاهل و فریب‌خورده بودند.

عبادت پرجلوهٔ خوارج و قاری خوش‌صدای کشته در نهروان

… دوست میزند؛ همان نماز جماعت را که تو اردوگاه امیرالمؤمنین میخواندند، تو اردوگاه طرف مقابل هم - در جنگ جمل و صفین و نهروان - میخواندند. حالا شما باشید، چه کار میکنید؟ به شما میگویند: آقا! این طرفِ مقابل، باطل است. شما میگوئید: اِ، با این نماز، با این عبادت! بعضیشان مثل خوارج که خیلی هم عبادتشان آب و رنگ داشت؛ خیلی. امیرالمؤمنین از تاریکی شب استفاده کرد و از اردوگاه خوارج عبور کرد، دید یکی دارد با صدای خوشی میخواند: «أمّن هو قانت ءاناء اللّیل»[4] - آیه‌ی قرآن را نصفه شب دارد میخواند؛ با صدای خیلی گرم و تکان دهنده‌ای - یک نفر کنار حضرت بود، گفت: یا امیرالمؤمنین! به به! خوش به حال این کسی که دارد این آیه را به این قشنگی میخواند. ای کاش من یک موئی در بدن او بودم؛ چون او به بهشت میرود؛ حتماً، یقیناً؛ من هم با برکت او به بهشت میروم. این گذشت، …

شباهت خوارج به انقلابی‌نماهای افراطی که جز خود را قبول ندارند

… اینها مبارزه کرد، آنهایى که قبل از زمان خلافتش، در زمان خلافتش، دست از آنها برنداشت، [چون] که دشمن دین بودند، مگر قدرت نداشتند؟ قدرتهاى سیاسى داشتند، قدرتهاى نظامى داشتند، بعضى قدرتهاى مردمى داشتند، نفوذ داشتند، ادّعاى معنویّت میکردند، بعضى مقدّس‌مآب بودند؛ بعضى مثل خوارج، شبیه یک عدّه از آن انقلابى‌نماهاى افراطى ما بودند که هیچ‌کس را هم قبول نداشتند؛ خودشان را فقط قبول داشتند و طرف‌دار دین میدانستند؛ هیچ‌کس دیگر را هم قبول نداشتند؛ مثل آن کسانى که اوّل انقلاب، امام را هم به انقلابىگرى قبول نداشتند! امیرالمؤمنین با اینها روبه‌رو شد، تارومارشان کرد و فرمود اگر من با اینها درنمى‌افتادم، هیچ‌کس جرئت نمیکرد با اینها دربیفتد.[6] خب، طرفهاى امیرالمؤمنین این‌جور کسها بودند. یک عدّه‌اى امروز بگویند بله، او امام ما است امّا حاضر نباشند به استکبار، به قدرت مسلّط …

پیدایش فتنهٔ خوارج بر اثر نبود تحلیل سیاسی در مردم

… مرد زمان خودش نیست. دانشجو باید احساس سیاسى داشته باشد، درک سیاسى داشته باشد، تحلیل سیاسى داشته باشد. بنده مکرّراً در قضایاى تاریخ اسلام این مطلب را گفته‌ام؛ آن چیزى که امام حسن مجتبىٰ را شکست داد، نبودن تحلیل سیاسى در مردم بود؛ مردم تحلیل سیاسى نداشتند. آن چیزى که فتنه‌ى خوارج را به ‌وجود آورد و امیرالمؤمنین را آن‌جور زیر فشار قرار داد و قدرتمندترین آدم تاریخ را آن‌جور مظلوم کرد و على شد مظلوم، نبودن تحلیل سیاسى در مردم بود؛ وَالّا همه‌ى مردم که بى‌دین نبودند؛ [آنها] تحلیل سیاسى نداشتند. یک شایعه‌اى دشمن مى‌انداخت، فوراً این شایعه همه‌جا پخش میشد و همه قبول میکردند؛ خب چرا باید این‌جور باشد؟ اگر ملّت، هشیارى لازم را داشته باشد، شایعه‌ى دشمن مثل برفى و یخى است زیر آفتاب؛ چه کسى …

گواهی امیرالمؤمنین بر دین‌داری خوارج پیش از خروج

گروه دوم «وَ مَرَقَت اُخرَی» یعنی یک گروهی مانند تیری که از چلّۀ کمان بیرون می‌آید، از دین به‌سرعت بیرون رفتند. از دین بیرون رفتند، آن‌هم با آن سرعت، مثل تیری از چلّۀ کمان! پس پیداست دین‌دار بودند. این جمله را امیرالمؤمنین دربارۀ طلحه و زبیر نمی‌گوید، شهادت به دین‌داری طلحه و زبیر نمی‌دهد، اما شهادت به دین‌داری خوارج، قبل از خروج می‌دهد. می‌گوید از دین خارج شدند، پس پیداست توی دین بودند. خوارج، مردمی که واقعاً به دین معتقدند، واقعاً متدیّنند، پایبندند، پای دین ایستادند. آقا خمس بده، بفرما؛ سهم بده، بفرما؛ مکه برو، چشم؛ هر کار بگویی و بدانند از دین است، انجام می‌دهند. خب، پس یک‌چنین آدمی عیبش چیست؟ عیبش این است که نمی‌فهمد، عیبش این است که بازی می‌خورَد، عیبش این است که چشمش بسته است، عیبش این است که یک‌وقتی شمشیری را که علی …

شتاب به‌سوی جهنم به گمان رضای خدا

همین مردی که خروج کرده بر علی علیه‌السلام ـ یکی از خوارج ـ نیزه در شکمش فرورفته، نیزه را سرباز علی زده توی شکمش، این می‌آید جلو تا نیزه هی از پشتش بیرون برود و بیشتر فرو رود در شکم و اَمعایش، همین‌طور می‌آید جلو و می‌گوید: «وَ عَجِلتُ اِلَیکَ رَبِّ لِتَرضیٰ»[7] خدایا به‌سوی تو شتاب گرفتم تا تو خشنود بشوی. خاک بر سرت! به‌سوی جهنم شتاب گرفتی نه به‌سوی خدا. عیبش این است. بله، متدیّن، مقدس، مؤمن، خوش‌اخلاق، اهل تضرع، اهل گریه و زاری، اینها را می‌دانم، اما نادان، کج‌فکر، متعبدِ بدون دانش، که امام علیه‌السلام فرمود: «اَلمُتَعَبِّدُ بِغَیرِ عِلمٍ کَحِمارِ الطّاحونَةِ»[8] آن‌کسی‌که بدون دانش و بدون آگاهی عبادت …

فریب‌خوردن از معاویه و جنگ با امیرالمؤمنین بر اثر کج‌فکری

… قرآنی و اسلامی می‌سنجد، اگر قابل قبول بود روی چشم می‌گذارد، اگر قابل قبول نبود رد می‌کند؛ اینها اگر چنانچه عبادت خدا بکنند، پیش می‌روند. مثل آن‌کسی‌که سوار اسب تیزپایی شده و دارد می‌تازد به‌سوی مقصدی معیّن در راهی روشن. طبقۀ دوم و گروه دوم هم اینها بودند. این بدبخت‌های نادان با علی جنگیدند، البته اول بر اثر یک غفلت و اشتباه که از خود آنان سر زد، فریب معاویه را خوردند...[بعد] بر اثر همین اشتباه و خطا و این حالت [کج‌فکری] که دارند، با علی به هم می‌زنند.[9] این گروه دوم.

جبههٔ داخلی خودی‌های فریب‌خورده در برابر حکومت علوی

سه جبهه درمقابل حکومت علوی وجود داشت: قاسطین و مارقین و ناکثین. مارقین و ناکثین، جبهۀ داخلی بودند، جبهۀ خودی بودند؛ منتها خودی‌های فریب‌خورده، خودی‌های به‌دام‌افتاده؛ یا به دام ثروت‌طلبی و مقام‌خواهی و عقده‌های خودشان، یا به دام جهالت‌ها و حماقت‌ها و تعصب‌های خودشان.

تربیت پیروان با همان ایمان ناقص سران

عین همین ایمان را ما در پایین‌دست‌ها و افراد کوچکشان هم می‌بینیم، یعنی آن‌کسانی‌که را زیر دستشان بودند، همین‌طور تربیت کردند. اینی‌که مردم می‌گویند فلانی نصفِ علم است، نصف علم یعنی همین؛ یک چیزی شنیده به قول ما طلبه‌ها «حَفِظتَ شَیئاً وَ غابَت عَنکَ اَشیاءُ»[2]؛ یک آیه‌ای به گوشش خورده، معنای آیه را یاد گرفته، یک حدیثی را شنیده، یک معرفتی از معارف اسلامی را می‌داند، و چون این معرفت …

ردپای جاه‌طلبی و مقام‌پرستی در سران خوارج

..اشعث‌بن‌قیس که خوارج خودشان را بالاخره به او منتهی کردند و به او چسباندند، یکی از آن کسانی بود که مخالفتش با امیرالمؤمنین و نفاقش درمقابل جریان حق، بر همه آشکار و ثابت شد، و خودش و فرزندانش ـ یکی از آن پسرهایش همان محمدبن‌اشعث است که در کربلا جزو قتلۀ امام حسین بود ـ و اصلاً خانواده، یک خانوادۀ خبیث و بدی هستند.[4] در رأس که نگاه می‌کنید، ردپای این جاه‌طلبی‌ها، این خودخواهی‌ها، این مقام‌پرستی‌ها، اینها را هم می‌بیند انسان. امیرالمؤمنین درمقابل یک‌چنین جریانی قرار گرفت. (65/3/12)

پیوستن جوانان و عوام بی‌اطلاع در زمینهٔ افسردگی لشکر

… یواش‌یواش «لا حُکمَ اِلّا لِلّٰهِ» معنایش این شد که اصلاً حکومت چه معنی دارد؟ خلافتی که علی و معاویه بر سر آن دارند باهم اختلاف می‌کنند، اصلاً معنایش چیست؟ حکومت برای خداست، خدا باید بیاید حکومت کند، نه علی، نه معاویه! یعنی شعار، جنبۀ انحرافی به خودش گرفت. خب، یک عده جوان و عوام و بی‌اطلاع و علی‌نشناس و دین‌نشناس هم دیدند یک شعاری است، و چون آن افسردگی و ضربۀ روانی هم بود، متصل شدند به این جمعیت، شعار «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ» را دادند. پس ببینید زمینه‌های گوناگون روانی و انسانی و خارجی، با یک انحراف در شعار و یک شعار تحریف‌شده، نتیجه را این‌طوری به بار آورد.

رد برداشت خوارج مبنی بر نفی هرگونه زمامداری بشری

آن‌وقت امیرالمؤمنین به آنها می‌گفت، شما جملۀ «لا حُکمَ اِلّا لِلّٰهِ» را می‌گویید، اما مرادتان این است که «لا اِمرَةَ اِلّا لِلّٰهِ» یعنی در جامعه، حاکم فقط خداست؛ یعنی زمامدار جامعه، آن‌کسی‌که عملاً بر جامعه حکمرانی می‌کند، او خداست. یعنی خدا باید مجسم بشود ـ العیاذبالله ـ بیاید یکی را بگیرد، یکی را بزند، یکی را تشویق کند، به یکی پول بدهد، تقسیم حقوق بکند، دستگاه اداری راه بیندازد؛ هر بنی‌بشری اگر آمد این کارها را کرد، این غلط است! مقصود شما این است، درحالی‌که چنین چیزی معنا ندارد. «لا بُدَّ لِلنّاسِ مِن اَمیرٍ»، بالاخره جامعه یک حاکمی لازم دارد، یک زمامدار لازم دارد، یک نفری باید امور جامعه را اداره کند، خدای متعال که مجسم نمی‌شود در شکلِ بشر تا جامعه را اداره کند؛ خدای متعال دستور ادارۀ جامعه را می‌دهد، یک بشری باید بالاخره این کار را …