رفتن به محتوای اصلی

خوارجگروه و سازمان

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

گروهی که در جنگ صفین از سپاه امیرالمؤمنین (ع) جدا شدند و کاربرد این عنوان برای جریان‌های مشابه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات به مناسبت شب بیست‌و‌یکم ماه مبارک رمضان— ۱۳۵۸/۰۵/۲۴

سیر زمانی

از ۱۳۵۸ تا ۱۳۹۷
۱۳۵۸۱۳۹۷

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

خارجی معنایش این نیست که اینها از کشورِ خارج آمده‌اند. آن زمان، اصطلاح خارجی، به معنای امروز به کار نمیرفت. خارجی یعنی جزو خوارج. یعنی خروج کننده. در اسلام، فرهنگی است معتنی به این‌که، اگر کسی علیه امام عادلْ خروج و قیام کند، مورد لعن خدا و رسول و مؤمنین و نیروهای مؤمنین قرار میگیرد. پس، خارجی یعنی کسی که علیه امامِ عادل خروج میکند. لذا، همه‌ی مردم مسلمان، آن روز از خارجیها، یعنی خروج‌کننده‌ها، بدشان میآمد.
خوارج را درست بشناسید: کسانی با تمسّکِ ظاهر به دین، با تمسّک به آیات قرآن، حفظ کردن قرآن، حفظ کردن نهج‌البلاغه(البته آن روز فقط قرآن بود؛ ولی در دوره‌های بعد، هر چه که مصلحت باشد و ظاهر دینىِ آنها را حفظ کند) به برخی از امور دینی ظاهراً اعتقاد داشتند؛ اما با آن لُبّ و اساس دین مخالفت میکردند و بر روی این حرف تعصّب داشتند. دم از خدا میزدند؛ اما نوکرىِ حلقه به گوش شیطان را داشتند. دیدید که منافقین یک روز آن طور ادّعاهایی داشتند؛ بعد هم وقتی لازم شد، برای مبارزه با انقلاب و امام و نظام جمهوری اسلامی، با امریکا و صهیونیستها و صدّام و با هر کس دیگر حاضر بودند کار کنند و نوکریشان را انجام دهند! خوارج، این طور موجوداتی بودند. آن وقت امیرالمؤمنین در مقابل آنها با قاطعیت ایستاد. این، همان علی است. «اشدّاء علی الکفّار و رحماء بینهم».[2]
جبهه سوم، جبهه مارقین بود. مارق، یعنی گریزان. در تسمیه اینها به مارق، این‌گونه گفته‌اند که اینها آن‌چنان از دین‌گریزان بودند که یک تیر از کمان گریزان میشود! وقتی شما تیر را در چلّه کمان میگذارید و پرتاب میکنید، چطور آن تیر میگریزد، عبور میکند و دور میشود! اینها همین‌گونه از دین دور شدند. البته اینها متمسّک به ظواهر دین هم بودند و اسم دین را هم میآوردند. اینها همان خوارج بودند؛ گروهی که مبنای کار خود را بر فهمها و درکهای انحرافی - که چیز خطرناکی است - قرار داده بودند. دین را از علی بن ‌ابی طالب که مفسّر قرآن و عالم به علم کتاب بود یاد نمیگرفتند؛ اما گروه شدنشان، متشکّل شدنشان و به اصطلاح امروز، گروهک تشکیل دادنشان سیاست لازم داشت. این سیاست از جای دیگری هدایت میشد. نکته مهم این‌جاست که این گروهکی که اعضای آن تا کلمه‌ای میگفتی، یک آیه قرآن برایت میخواندند؛ در وسط نماز جماعت امیرالمؤمنین میآمدند و آیه‌ای را میخواندند که تعریضی به امیرالمؤمنین داشته باشد؛ پای منبر امیرالمؤمنین بلند میشدند آیه‌ای میخواندند که تعریضی داشته باشد؛ شعارشان «لاحکم الا للَّه» بود؛ یعنی ما حکومت شما را قبول نداریم، ما اهل حکومت اللَّه هستیم؛ این آدمهایی که ظواهر کارشان این‌گونه بود، سازماندهی و تشکّل سیاسیشان، با هدایت و رایزنی بزرگان دستگاه قاسطین و بزرگان شام - یعنی عمروعاص و معاویه - انجام میگرفت! اینها با آنها ارتباط داشتند. اشعث بن قیس، آن‌گونه که قرائن زیادی بر آن دلالت میکند، فرد ناخالصی بود. یک عدّه مردمان بیچاره ضعیف از لحاظ فکری هم دنبال اینها راه افتادند و حرکت کردند. بنابراین، گروه سومی که امیرالمؤمنین با آنها مواجه شد و البته بر آنها هم پیروز گردید، مارقین بودند. در جنگ نهروان ضربه قاطعی به اینها زد؛ منتها اینها در جامعه بودند، که بالاخره هم حضورشان به شهادت آن بزرگوار منتهی شد.

شاهدها (۷۳ پاراگراف)

تمسک به ظواهر دین بدون ریشهٔ معرفتی و ناتوانی از نجات خود از انحراف

به اشتباه، مارقین را افراد مقدس‌مآب می‌نامند. مسأله مقدس‌مآبی نیست - در بین اصحاب امیرالمؤمنین کسانی بودند که از آنها خیلی مقدستر بودند - مسأله این است که کسانی تفکر و دیدی دارند که با ظواهر دین هم سازگار است، اما ریشه معرفتی ندارد و عمیق نیست. اینها شناخت ندارند تا بتوانند در موارد اشتباه، خود را از انحراف نجات دهند. یکجا آن‌قدر تند می‌ایستند که می‌گویند چون قرآن سرِ نیزه است، نباید به آن تیراندازی کرد؛ زیرا قرآن مقدس است. در جنگ صفین به‌مجرد این‌که با حیله شامیها قرآنها سرِ نیزه شد - چون احساس شکست کرده بودند، مجبور شدند قرآنها را سر نیزه کنند - اینها آن‌قدر نسبت به قرآن …

معنای مارقین و دوری آنان از دین با تمسک به ظواهر

جبهه سوم، جبهه مارقین بود. مارق، یعنی گریزان. در تسمیه اینها به مارق، این‌گونه گفته‌اند که اینها آن‌چنان از دین‌گریزان بودند که یک تیر از کمان گریزان میشود! وقتی شما تیر را در چلّه کمان میگذارید و پرتاب میکنید، چطور آن تیر میگریزد، عبور میکند و دور میشود! اینها همین‌گونه از دین دور شدند. البته اینها متمسّک به ظواهر دین هم بودند و اسم دین را هم میآوردند. اینها همان خوارج بودند؛ گروهی که مبنای کار خود را بر فهمها و درکهای انحرافی - که چیز خطرناکی است - قرار داده بودند. دین را از علی بن ‌ابی طالب که مفسّر قرآن و عالم به علم کتاب بود یاد نمیگرفتند؛ اما گروه شدنشان، متشکّل شدنشان و به اصطلاح امروز، گروهک تشکیل دادنشان سیاست لازم داشت. این سیاست از جای دیگری هدایت میشد. نکته مهم این‌جاست که این گروهکی که اعضای آن تا کلمه‌ای …

جریان شورش‌طلب و بحران‌ساز با مبنا، ابزار و هدف باطل

من در سال گذشته عرض کردم که در شناخت خوارج اشتباه نشود. بعضی خوارج را به خشکِ مقدّسها تشبیه میکنند؛ نه. بحث سرِ «خشکِ مقدّس» و «مقدّس‌مآب» نیست. مقدس مآب که در کناری نشسته است و برای خودش نماز و دعا میخواند. این‌که معنای خوارج نیست. خوارج آن عنصری است که شورش طلبی میکند؛ بحران ایجاد میکند، وارد میدان میشود، بحث جنگ با علی دارد و با علی میجنگد؛ منتها مبنای کار غلط است؛ جنگ غلط است؛ ابزار غلط است؛ هدف باطل است. این سه گروه بودند که امیرالمؤمنین با اینها مواجه بود.

تمسک ظاهری به دین همراه با مخالفت متعصبانه با اساس دین

خوارج را درست بشناسید: کسانی با تمسّکِ ظاهر به دین، با تمسّک به آیات قرآن، حفظ کردن قرآن، حفظ کردن نهج‌البلاغه(البته آن روز فقط قرآن بود؛ ولی در دوره‌های بعد، هر چه که مصلحت باشد و ظاهر دینىِ آنها را حفظ کند) به برخی از امور دینی ظاهراً اعتقاد داشتند؛ اما با آن لُبّ و اساس دین مخالفت میکردند و بر روی این حرف تعصّب داشتند. دم از خدا میزدند؛ اما نوکرىِ حلقه به گوش شیطان را داشتند. دیدید که منافقین یک روز آن طور ادّعاهایی داشتند؛ بعد هم وقتی لازم شد، برای مبارزه با انقلاب و امام و نظام جمهوری اسلامی، با امریکا و صهیونیستها و صدّام و با هر کس دیگر حاضر بودند کار کنند و نوکریشان را …

معنای خارجی در آن زمان: خروج‌کننده بر امام عادل

خارجی معنایش این نیست که اینها از کشورِ خارج آمده‌اند. آن زمان، اصطلاح خارجی، به معنای امروز به کار نمیرفت. خارجی یعنی جزو خوارج. یعنی خروج کننده. در اسلام، فرهنگی است معتنی به این‌که، اگر کسی علیه امام عادلْ خروج و قیام کند، مورد لعن خدا و رسول و مؤمنین و نیروهای مؤمنین قرار میگیرد. پس، خارجی یعنی کسی که علیه امامِ عادل خروج میکند. لذا، همه‌ی مردم مسلمان، آن روز از خارجیها، یعنی خروج‌کننده‌ها، بدشان میآمد.

مارقین یعنی گریزان از دین مانند تیر از کمان با تمسک به ظواهر

جبهۀ سوم، جبهۀ مارقین بودند. مارق، یعنی گریزان. در تسمیۀ اینها به مارق، این‌طور گفتند که اینها آن‌چنان از دین گریزانند، آن‌سانی‌که، آن‌چنانی‌که یک تیر از کمان گریزان می‌شود! یعنی وقتی شما تیر را می‌گذارید در چلۀ کمان و پرتاب می‌کنید، چطور این تیر می‌گریزد، عبور می‌کند، دور می‌شود؛ اینها همین‌طور از دین دور شدند. البته متمسک به ظواهر دینی هم بودند، اسم دین را هم می‌آوردند؛ اینها همان خوارج بودند. گروهی که مبنای کار خود را بر فهم‌ها و درک‌های انحرافی قرار داده بودند؛ فهم انحرافی از دین، که چیز خطرناکی است. دین را از علی‌بن‌ابی‌طالبی که مفسر قرآن بود و عالم به علم کتاب …

تفاوت خوارج با خشک‌مقدسان؛ شورش و بحران‌آفرینی با مبنا و هدف باطل

اشتباه نشود در شناخت خوارج. بعضی خوارج را تشبیه می‌کنند به خشک‌مقدس‌ها؛ نه، بحث، سرِ خشک‌مقدس‌مآب نیست. خب مقدس‌مآبی که کناری نشسته است، برای خودش نماز می‌خواند، دعا می‌خواند، اینکه خوارج نیست. خوارج آن عنصری است که شورش‌طلبی می‌کند، بحران ایجاد می‌کند، وارد میدان می‌شود، با علی می‌جنگد، بحث جنگِ با علی دارد؛ منتها مبنای کار، غلط؛ جنگ، غلط؛ ابزار، غلط؛ هدف، باطل؛ این خوارج است. امیرالمؤمنین با این سه دسته مواجه بود.

جمعیت متعبد و متعصب بدون ریشهٔ معرفتی درست در اعتقاد دینی

یک جناح هم، یک عده افراد مقدس و متعبد و خشک. (63/4/1) مارقین! یعنی آن جمعیت افراطی و متعصب در نظرات خود، منتها بدون اینکه اعتقاد دینی آنها ریشۀ معرفتی درستی داشته باشد. (82/8/23)

فریب خوردن از قرآن بر نیزه به سبب نگاه نکردن

… نجات خودشان اندیشیدند، این بود که قرآنها را بر روی نیزه‌ها کنند و بیاورند وسط میدان. ورقه‌های قرآن را سر نیزه کردند، آوردند وسط میدان، با این معنا که قرآن بین ما و شما حکم باشد. گفتند بیائید هرچه قرآن میگوید، بر طبق آن عمل کنیم. خوب، کار عوام‌پسند قشنگی بود. یک عده‌ای که بعدها خوارج شدند و روی امیرالمؤمنین شمشیر کشیدند، از میان لشکر امیرالمؤمنین نگاه کردند، گفتند این که حرف خوبی است؛ اینها که حرف بدی نمیزنند؛ میگویند بیائیم قرآن را حکم کنیم. ببینید، اینجا فریب خوردن است؛ اینجا لغزیدن به خاطر این است که انسان زیر پایش را نگاه نمیکند. هیچ کس انسان را نمی‌بخشد اگر بلغزد، به خاطر اینکه زیر پایش را نگاه نکرده، پوست خربزه را زیر پای خودش ندیده. آنها نگاه نکردند. آنها اگر میخواستند حقیقت را بفهمند، حقیقت جلوی چشمشان بود. این کسی که …

نهی از جنگ با خوارج؛ تفاوت طالب حق خطاکار با طالب باطل

… ایستاد. یعنی آنجائی که کسانی بخواهند با ظواهر دینی کار بکنند و پیش بروند، امیرالمؤمنین میایستاد؛ حالا چه معاویه بود، چه خوارج بود؛ تفاوتی نمیکرد. اما در عین حال یک جور با اینها برخورد نمیکرد. ایستادگی بود، اما نصیحت امیرالمؤمنین و رفتار خود او همیشه این بود. لذا فرمود «لاتقاتلوا الخوارج بعدی»؛ بعد از من با خوارج نجنگید؛ جنگ با خوارج نکنید؛ «فلیس من طلب الحقّ فاخطأه کمن طلب الباطل فأدرکه»؛[11] آن کسی که دنبال حق هست، منتها اشتباه میکند - دنبال حق است؛ از روی جهالت، از روی قشریگری خطا میکند، اشتباه میکند - او مثل کسی نیست که دنبال باطل میرود و به باطل میرسد؛ اینها یک جور نیستند.

بهره‌گیری از شعار «لا حکم الا لله» برای خلع امیرالمؤمنین (ع) از حکومت

یک نمونه دیگر، باز در همان جنگ اتّفاق افتاد. بعد از آن‌که حکمیّت بر امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام تحمیل شد، عدّه‌ای از داخل اردوگاه آن حضرت - اینها دیگر خودی بودند؛ از بیرون نبودند - بلند شدند و شعار دادند: «لا حکم الّا لِلَّه»؛[14] یعنی حکومت فقط از آنِ خداست. آری؛ معلوم است و در قرآن هم هست که حکومت از آنِ خداست؛ اما اینها چه میخواستند بگویند؟ اینها میخواستند با این شعار، امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام‌را از حکومت خلع کنند. آن حضرت، نقشه آنها را افشاء کرد و گفت حُکم و حکومت مال خداست؛ اما اینها این را نمیخواهند بگویند. اینها میخواهند بگویند «لا امرة»؛[15] میخواهند بگویند بایستی خدا بیاید مجسّم شود و امور زندگی شما را اداره کند. یعنی امیرالمؤمنین نباشد! این شعار، عدّه‌ای را از …

رد تعبیر خوارج به خشکه‌مقدس‌ها و معرفی منافقین به‌عنوان نمونهٔ امروزی آنان

«خوارج» را درست ترجمه نمیکنند. من میبینم که متأسفانه در صحبت و شعر و سخنرانی و فیلم و همه چیز، خوارج را به خشکه مقدّسها تعبیر میکنند. این، غلط است. خشکه مقدّس کدام است!؟ در زمان امیرالمؤمنین خیلی بودند که برای خودشان کار میکردند. اگر میخواهید خوارج را بشناسید، نمونه‌اش را من در زمان خودمان به شما معرفی میکنم. گروه منافقین که یادتان هست؟ آیه‌ی قرآن میخواندند، خطبه‌ی نهج‌البلاغه میخواندند، ادّعای دینداری میکردند، خودشان را از همه مسلمانتر و انقلابی‌تر میدانستند؛ آن وقت بمب‌گذاری میکردند و ناگهان یک خانواده، بزرگ و کوچک و بچه و صغیر و همه کس را به هنگام افطارِ ماه …

جهل مرکب و خشونت خوارج و نادرستی تشبیه آنان به مقدس‌مآبان گوشه‌گیر

… کنید، خودشان گفتند ما را بفرست مرزبانى؛ یک عدّه‌اى از آنها را فرستاد طرف خراسان؛ همین ربیع‌بن‌خثیم ــ همین خواجه ربیع معروف مشهد ــ ظاهراً آن‌طور که نقل میکنند، جزو اینها است. با مقدّس‌مآب‌هاى این‌جورى که امیرالمؤمنین آن‌جور بداخلاقى نمیکرد؛ ولشان کرد بروند. اینها مقدّس‌مآبِ آن‌جورى نبودند؛ اینها جهل مرکّب داشتند؛ یک چیزى را طبق یک بینش بسیار تنگ‌نظرانه و غلط، براى خودشان دین اتّخاذ کرده بودند و در راه آن دین، میزدند، میکشتند، مبارزه میکردند؛ این‌جورى بودند. البتّه رؤسایشان خودشان را عقب میکشیدند. اشعث‌بن‌قیس‌ها و محمّدبن‌اشعث‌ها همیشه عقب جبهه‌اند. یک عدّه آدمهاى نادان، یک عدّه آدمهاى ظاهربین جلو [هستند] که مغز اینها را پُر کردند از مطالب غلط، شمشیر هم دادند دستش، میگویند برو جلو؛ این هم مى‌آید …

تندی و صراحت خوارج و مجذوب شدن افراد بی‌بصیرت به آنان

… کند! ببینید، این‌جور اینها خشن و صریح و روشن حرف میزدند. حجّاج با خونسردى گفت: خب، تو کشته خواهى شد، خدا را چگونه ملاقات خواهى کرد؟ گفت: اَلقَى اللهَ بِعَمَلى وَ تَلقاهُ اَنتَ بِدَمى؛[12] من خدا را با عملم ملاقات میکنم، و تو خدا را با خون من ملاقات میکنی. ببینید، برخورد با این تیپ آدمها، مگر آسان بود؟ آدمهاى عوام، گیر یک چنین آدمى بیفتند مجذوبش میشوند؛ آدمهاى غیر اهل بصیرت، یک چنین انسانى را ببینند، محوش میشوند؛ کمااینکه در زمان امیرالمؤمنین شدند دیگر.

قرآن‌خوانی سوزناک همراه با جنگ با امیرالمؤمنین (ع) به‌عنوان قرآن مجسم

… هم بودند؛ در جنگ جمل با هم بودند؛ هم‌جبهه بودند؛ هم‌سنگر بودند؛ منتها آنها ذهنهایشان اشتباه کرده بود. حضرت با یک تأثّرى با اصحابش در میان کشته‌ها راه میرفتند. اینها همین‌طور دمر روى زمین افتاده بودند؛ حضرت میگفت اینها را برگردانید، بعضى‌ها را میگفت بنشانید؛ مرده بودند، [امّا] حضرت با آنها حرف میزد ــ در این حرف‌زدن‌ها، یک دنیا حکمت و اعتبار در کلمات امیرالمؤمنین هست ــ بعد رسیدند به یک نفرى، حضرت او را برگرداند، یک نگاهى کرد، رویش را کرد به آن کسى که آن شب با حضرت بود، فرمود این شخص را می‌شناسى؟ گفت، نه یا امیرالمؤمنین؛ گفت این همان کسى است که آن شب داشت آن آیه را آن‌جور سوزناک میخواند و تو آرزو کردى که یک مویى از بدن او باشى! آن‌جور سوزناک قرآن میخوانَد امّا با قرآن مجسّم، با امیرالمؤمنین، مبارزه میکند! آن‌وقت علىّ‌بن‌ابى‌طالب با اینها جنگید، اینها را قلع و قمع کرد. البتّه خوارج به طور کامل قلع و قمع نشدند، ریشه‌کن نشدند، امّا همیشه به صورت یک اقلّیّت محکوم و مطرودى باقى ماندند؛ این‌جور نبود که بتوانند تسلّط پیدا کنند. هدف آنها بالاتر از این حرفها بود. خب، …

عبادت پرشور خوارج که حتی یاران امیرالمؤمنین (ع) را تحت تأثیر قرار می‌داد

همین خوارجی که این ایّام، اسمشان را زیاد شنیدید، بعضی آن‌چنان عبادت میکردند و آیات قرآن و نماز را با حال میخواندند که حتّی اصحاب امیرالمؤمنین را تحت تأثیر قرار میدادند! در همان ایّام جنگ [نهروان] یکی از یاران امیرالمؤمنین عبور میکرد؛ دید یکی از اینها دارد نصفه‌شب عبادت میکند و با صدای خوشی دارد این آیات را میخواند: اَمَّن هُوَ قانِتٌ ءانآءَ الَّیل؛[10] منقلب شد؛ آمد پیش امیرالمؤمنین. حتّی انسانهای هوشمند و زیرک و آگاه هم ــ اصحاب نزدیک امیرالمؤمنین غالباً این‌‌جوری بودند ــ اشتباه میکردند و خواص را حتّی متزلزل میکرد. بیخود نیست که امیرالمؤمنین فرمود که هیچ ‌کس نمیتوانست این کاری را که من کردم [بکند] و این فتنه را …

شعار «لاحکم الا لله» برای نفی حکومت امام علی (ع)

… الا لله» را برایشان معنا میکند و اشتباه آنها را به آنها نشان میدهد. باور نمیکنیم ما که اشعث‌بن‌قیس هم که رئیس خوارج است دچار اشتباه بوده و باور نمیکنیم که دستهای سیاستمدار رقیبان موذی علی علیه‌السلام در ایجاد این گرایش علیالظاهر الهی و توحیدی نقش نداشتند. اینها میگفتند «لاحکم الا لله» یعنی حکومت نمیخواهیم. منظور از حکومت نمیخواهیم، یعنی مقصود واقعی این بود که حکومت علی را نمیخواهیم. آن روزی که علی تسلیم این مغلطه‌ی واضح میشد یا تسلیم هیجان اجتماعی مردمی که ساده‌دلانه این سخن باطل را قبول کرده بودند میشد و از صحنه کنار میرفت آن وقت همانهایی که گفته بودند ما حکومت لازم نداریم مدعیان حکومت میشدند و قدم در صحنه میگذاشتند. امیرالمؤمنین میگوید …

متهم کردن برترین مسلمانان به نام اسلام؛ خطی باقی تا امروز

… کشانید، [با علی] مخالفت میکند. آیا انگیزه‌ى واقعى او هم دفاع از اسلام است؟ تردید باید داشت، امّا ظاهراً به نام اسلام بزرگ‌ترینِ مسلمانها را متّهم به سازش‌کارى میکند، متّهم به ارتجاع میکند؛ چون على را مرتجع میداند، پس خود مدّعىِ ترقّى‌خواهى و انقلابىگرى است. با نام اسلام، با نام قرآن، با نام انقلابى بودن، با نام پارسایى و پایبندی به اسلام و اخلاق اسلامى، با نام قاطعیّت، مسلمان‌ترین، پارساترین، قاطع‌ترین، مفیدترین، ارزنده‌ترین و بزرگ‌ترین پیروان اسلام را به خاک و خون میکشد. خوارج نهروان یک چنین گره مشکل و معضلى بودند در زمان على، و این خط همیشه باقى است و امروز هم هست. در تمام دورانهاى صدر اوّل اسلام تا قرن دوّم و سوّم که ردّ پاى خوارج پیدا است، آنها را با همین چهره، با همین نما، مى‌بینیم؛ با ادّعاى اسلام، با متّهم کردن فرزندان راستین اسلام، با دشمنى کردن با مغزها و لُبهاى اسلام و قرآن.

فاجعهٔ وجود خطی که بی‌درک از اسلام به نام اسلام انقلابی به جان بهترین خلق می‌افتد

امیرالمؤمنین شهیدِ یک فاجعه است، شهیدِ یک توطئه است، شهیدِ یک غلط بزرگ در متنِ جامعه‌ى اسلامىِ آن روز؛ آن غلط چیست؟ آن غلط این است که کسانى مانند ابن‌ملجم که بویى از اسلام نشنیده‌اند، هیچ از اسلام درک نکرده‌اند، با نام اسلام، آن هم اسلامِ انقلابى و اسلامِ تند و تیز، به جان بهترین خلق خدا بیفتند؛ خودِ این یک فاجعه است. اگر علىّ‌بن‌ابی‌طالب را هم نمیکشتند، خودِ وجودِ این چنین خطّى یک فاجعه‌ى بزرگ و تأسّف‌انگیز است؛ امروز ما عمق این فاجعه را درک میکنیم. البتّه در کنار این، حرفهاى دیگر هم هست؛ در کنار این، این حرف هم هست که همین مسلمانِ به ‌اصطلاح انقلابىِ ‌آیه‌ى قرآن خوان، از معاویه پول گرفته است، به وسیله‌ى معاویه تحریک شده و ترور نافرجام معاویه و عمروعاص یک صحنه‌سازى …

قالب شدن اسلام برای گرایش‌های جنایت‌کارانهٔ جناح‌های ضداسلامی

[اینها] احتمالاتى است که هست و معقول هم هست؛ چرا بى‌دلیل رد کنیم این احتمالات را؟ وجود یک چنین خطّى و یک چنین فکرى به معناى این است که اسلام، قالبى بشود و پوششى بشود براى گرایشهاى جنایت‌کارانه که از سوى جناحهاى ضدّاسلامى تعقیب میشود؛ و على (علیه السّلام) پیشواى بزرگ و رهبر عظیم‌الشّأن مسلمانان، شهید این چنین فاجعه‌اى شد. بنابراین، امشب ما اگر به عزاى علىّ‌بن‌ابی‌طالب مى‌نشینیم، عمق فاجعه را لمس میکنیم و درک میکنیم.

سازماندهی سیاسی خوارج با هدایت و رایزنی سران شام

… را می‌خواندند که تعریض[44] به امیرالمؤمنین داشته باشد؛ پای منبر امیرالمؤمنین بلند می‌شدند آیه‌ای می‌خواندند که تعریض داشته باشد؛ شعارشان «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ»[45] بود، یعنی حکومت شما را قبول نداریم ما، ما اهل حکومت الله هستیم، حکومت تو را قبول نداریم؛ یعنی این آدم‌هایی که ظواهر کارشان این‌طوری بود، سازماندهی‌شان، تشکّل سیاسی‌شان، با هدایت و رایزنی بزرگانِ دستگاه قاسطین، بزرگان شام انجام گرفت؛ یعنی عمروعاص[46] و معاویه و اینها با آنها ارتباط داشتند. و اشعث‌بن‌قیس[47]، آن‌طوری‌که قراین زیادی بر آن دلالت می‌کند، فرد ناخالصی بود. یک عده مردمان بیچارۀ ضعیف از لحاظ فکری هم دنبال اینها راه افتادند و حرکت کردند. اینها هم، گروه سومی که امیرالمؤمنین با اینها هم مواجه شد، البته بر اینها پیروز شد. در جنگ نهروان …

فریب‌خوردن آنان از دعوت به حکمیت قرآن

عده‌ای که بعدها خوارج شدند و روی امیرالمؤمنین شمشیر کشیدند، از میان لشکر امیرالمؤمنین نگاه کردند، گفتند اینکه حرف خوبی است؛ اینها که حرف بدی نمی‌زنند؛ می‌گویند بیاییم قرآن را حکم کنیم. ببینید! اینجا فریب‌خوردن است؛ اینجا لغزیدن به‌خاطر این است که انسان زیر پایش را نگاه نمی‌کند. هیچ‌کس انسان را نمی‌بخشد اگر بلغزد به‌خاطر اینکه زیر پایش را نگاه نکرده، پوست خربزه را زیر پای خودش ندیده. آنها نگاه نکردند. آنها اگر می‌خواستند حقیقت را بفهمند، حقیقت جلوی چشمشان بود. این کسی که …

پیدایش جریان خوارج از معترضان به حکمیتی که خود تحمیل کرده بودند

در روایتی از امام صادق علیه‌الصلاةوالسلام نقل شده است که اگر امیرالمؤمنین با اهل قبله نمی‌جنگید، تکلیفِ اهل قبلۀ بد و طغیانگر تا آخر معلوم نمی‌شد. این علی‌بن‌ابی‌طالب بود که این راه را باز کرد و به همه نشان داد که چه‌کار باید کرد. (69/2/6) خودِ همین حکمیت که امیرالمؤمنین زیر فشار آنها قبول کرده بود، بهانه شد برای یک عده‌ای. همان عده مقدسینی که فشار آورده بودند روی امیرالمؤمنین که بایستی حکمیت را، باید آتش‌بس را قبول کنی، همان‌ها فشار آوردند که چرا حکمیت را قبول کردی؟ یک جریانی شد، «جریان خوارج». (63/4/1)

فتنهٔ خوارج مهم‌ترین و خطرناک‌ترین فتنهٔ دوران حکومت امیرالمؤمنین (ع)

از سه فتنۀ بزرگی که پیش آمد، مهم‌تر و خطرناک‌تر از همه به نظر من، این آخری است؛ یعنی فتنۀ خوارج و نهروانی‌ها. اگرچه به ظاهر که انسان نگاه می‌کند، آن دوتا فتنۀ دیگر دشوارتر به نظر می‌آید، خونین‌تر، بزرگ‌تر، هولناک‌تر؛ در فتنۀ اول صحابۀ بزرگ پیغمبر، چهره‌های موجّه و معروف اسلام، همسر محترم پیغمبر و دیگران درمقابل امیرالمؤمنین صف‌آرایی کردند،..یک عده کسانی بودند که خب، …

لغزش خودی‌ها و مؤمنان سابق، علت خطرناک‌تر بودن فتنهٔ خوارج

با وجود اینها به نظر من، فتنۀ خوارج از این دوتا مهم‌تر بود. چرا؟ زیراکه در آن دو، مخالفین امیرالمؤمنین، عمدتاً مخالفینی بودند که دنبال خواست‌های سیاسی و قدرت‌طلبی خودشان به راه افتاده بودند؛ نوعی بیگانگی در میان آنها و امیرالمؤمنین وجود داشت. اما در ماجرای نهروان نه، خودی‌ها، بچه‌مسلمان‌ها، علی‌دوست‌ها، کسانی که برای حفظ جان علی و در کنار او با معاویه و با اهل جمل جنگیده بودند، (67/2/17) کسانی که آیات قرآن را حفظ داشتند، کسانی که در راه اعتقاد و ایمانشان کشته می‌شدند، (65/3/12) اینها لغزیدند؛ این مهم‌تر از آن است. (67/2/17) این دردآور است. و این، آن فتنۀ غلیظِ کورِ تاریک است. این است که خطرناک است.

ایمان صادقانهٔ بدنهٔ خوارج جز سران خبیث و مغرض آنان

[آن] دو فتنه، دو فتنه‌ای بودند که درگیری و اصطکاک در آن، قلبی و عمیق، و برخورد بین دو ایمانِ صادقانه نبود. [اما] مسئلۀ نهروان به‌عکس بود؛ در نهروان، در مسئلۀ خوارج، اگر از آن عده آدم‌هایی که در رأس کار بودند ـ که آدم‌های خبیث و فاسد و مغرضی بودند ـ صرف‌نظر کنیم، بقیۀ کسانی که درمقابل علی قرار گرفتند، صف‌آرایی کردند، و روی علی شمشیر کشیدند،کسانی بودند که واقعاً دارای ایمان صادقانه بودند؛..لذاست که به نظر من مسئلۀ نهروان بیشتر درخور این هست که ما به آن توجه کنیم، روی آن موشکافی کنیم، و روی آن دقت کنیم.

درک ناقص از اسلام همراه با تعصب کور، اساس انحراف خوارج

… مسلمان‌ها، یکهو خودش را رساند به پیغمبر، صدا زد: «یا رَسولَ اللهِ اِعدِل» عدالت را مراعات کن. پیغمبر اکرم یک نگاه شماتت‌باری به او کردند، گفتند: خب، اگر من عدالت را مراعات نکنم، چه کسی مراعات خواهد کرد؟ این چه حرفی است؟ ببینید! این یک گوشه است، یک نمونه است؛ درکی از اسلام که ناقص است، ناتمام است، غلط است، بخشی از حقیقت است؛ و آن‌وقت ایمان متعصبانه‌ای نسبت به همین درک ناقص، و همراه با یک تعصب کور و کر که حاضر نیست چیزی را از کسی هم بشنود و خودش را تصحیح کند، اصلاح کند.[1] این پایه و اساس این انحراف بزرگ است.

اقدام هیجانی دو نوجوان در صفین، نمونهٔ روح حاکم بر خوارج

… گفته معلوم نیست. این یکی از آن نکات عبرت‌انگیز است که اول‌بار معلوم نیست این شعار از دهان چه کسی درآمد، مشکوک است قضیه. اما این دوتا بچه یاد گرفتند، فریاد کشیدند: «لا حُکمَ اِلّا لِلّٰهِ»، حکومت و حاکمیت نیست، مگر از آن خدا، ما قبول نمی‌کنیم این عهدنامه را! شمشیرهایشان را کشیدند، زدند به قلب لشکر شام و کشته شدند هر دو. این‌هم یک نمونۀ دیگر است. ببینید، این دوتا جوان را! روح کلی حاکم بر خوارج این بود.

تبدیل شدن به گروهک مسلح سفاک آمادهٔ کشتن امیرالمؤمنین (ع)

… از دین، اما ناقص و نه کامل؛ ایمان سرسخت به آن اطلاعات، و آنگاه مطلق‌کردن خود که ناشی از خودخواهی است، و قبول‌نکردن هیچ‌کس درمقابل خود، حتی علی‌بن‌ابی‌طالب! و همان‌طورکه در قضیۀ آن آقای ذوالثدیّه عرض کردم، حتی پیغمبر! یعنی روی پیغمبر هم علامت سؤال می‌گذارد! وقتی‌که این چیزها همراه شد با یک مقدار گرایش‌های سیاسی و فعالیت و تلاش سازمانی و یک سازماندهی قوی، تبدیل می‌شود به چه؟ به یک گروهکِ محاربِ اسلحه‌به‌دستِ ظالمِ سفّاک که حتی علی‌بن‌ابی‌طالب را حاضر است برای خاطر عقاید خودش از بین ببرد. این فتنه است.

احساسات اسلامی بدون آگاهی اسلامی، اساس مسئلهٔ خوارج به بیان شهید مطهری

[شهید مطهری] دربارۀ خوارج بحث بسیار خوبی کردند در کتاب [سیری در سیرۀ ائمۀ اطهار]، که حقیقتاً جای این است که مورد تأمل و تعمّق قرار بگیرد. ایشان می‌گویند مسئلۀ خوارج، مسئلۀ نومسلمان‌هایی بود که احساسات اسلامی داشتند، اما آگاهی‌های اسلامی نداشتند، اساس قضیه این است. پیغمبر اکرم چه در دوران سیزده سال مکه، چه در دوران ده سال مدینه، مسلمان‌ها را تربیت می‌کرد؛ لحظه‌به‌لحظه. معلمِ وحی بالای سر مسلمان‌ها بود، قدم‌به‌قدم آنها را نسبت به معارف اسلامی، نسبت به انطباق آن معارف با عمل مردم، نسبت به جهت‌گیری جامعۀ اسلامی، نسبت به …