رفتن به محتوای اصلی

خلافت

نام‌های دیگر: خلافت و سلطنت، خلیفة‌الله

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

جانشینی پیامبر اکرم (ص) و نهاد حکومت خلفا در تاریخ اسلام.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم افتتاحیه‌ کنگره جهانى حضرت رضا (علیه‌السلام) در مشهد— ۱۳۶۵/۰۴/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۳۸۶
۱۳۶۵۱۳۸۶

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مقدمتاً باید دانست که دستگاه خلافت در اسلام، ازاین‌جهت با همۀ دستگاه‌های دیگر حکومت متفاوت است که این فقط یک تشکیلات سیاسی نیست؛ بلکه یک رهبری سیاسی‌مذهبی است. نام و لقب «خلیفه» برای حاکم اسلامی، نشان‌دهندۀ همین حقیقت است که وی بیش از یک رهبر سیاسی است؛ جانشین پیامبر است و پیامبر، آورندۀ یک دین و آموزندۀ اخلاق و البته درعینِ‌حال حاکم و رهبر سیاسی است. پس خلیفه در اسلام، به‌جز سیاست، متکفل امور دینی مردم و پیشوای مذهبی آنان نیز هست.
نظام امامتی و خلافتی از اسمش پیداست. امامت یعنی پیشوایی، رهبری، مردم را به سمتی کشاندن، مردم را در جهتی که این دستگاه آن را تکامل می‌داند، سوق‌دادن. ببینید، خود اسم نشان‌دهندۀ مبنا و استخوان‌بندی حکومت است؛ امامت یا خلافت. مبنای حکومت خلافتی بر این است که تشکیلات حاکم، خلیفۀ پیغمبر است؛ یعنی بساط، بساط پیغمبری است. البته اینجا توجه بکنید، خلافتی که گفته می‌شود، مراد خلافت خدا نیست، خلافت پیغمبر است؛ خلافت رسول‌الله است، نه خلافت الله. اگرچه خود پیغمبر، خلیفۀ خداست و انسان‌ها به یک معنا همه خلیفۀ خدا هستند در زمین. خدا اینها را خلیفه قرار داده برای اینکه زمین را آباد کنند. جانشین و خلیفه که در قرآن هست، بعضی گفتند مراد خلیفۀ خداست، بعضی گفتند مراد خلیفۀ نسل‌های گذشته است؛ اما به‌هرحال در نظام خلافت، وقتی به کسی که در رأس حکومت است، گفته می‌شود خلیفه، مراد خلیفۀ پیغمبر است نه خلیفۀ خدا.

شاهدها (۳۸ پاراگراف)

برگزیدن و تکریم عالم همراه با خود به‌جای استادان او

خیلی‌ها بودند که محمدبن‌شهاب شاگرد آنها بود و آنها استادش محسوب می‌شدند، اما دستگاه خلافت این را می‌خواست. دستگاه خلافت محمدبن‌شهاب را پسندیده بود، او را انتخاب کرده بود. با آقایی مکه می‌آورد، با آقایی به شام می‌برد، با عزت و احترام اسمش را می‌آورد، با عزت و احترام حرفش را گوش می‌کرد، و با عزت و احترام خطش را می‌خواند. و بلای بزرگ این بود که محمدبن‌شهاب زُهری با عبدالملک رفیق بود، با عبدالملک‌ها خوب بود. جزو کسانی بود که امید عبدالملک‌ها به‌دست آنها بود؛ امثال محمدبن‌شهاب زُهری هم در جامعۀ اسلامیِ آن روز بودند.

حق‌بودن حکومت و خلافت برای اهل‌بیت (ع) به بیان امام باقر (ع)

بعد یک شرحی بیان می‌کنند برای اولویت[داشتن] خودشان برای حکومت و خلافت. امام باقر در مواقع حساس این را بیان می‌کند که حکومت و خلافت حق ماست؛ یک استدلالی است که حالا آن را کاری ندارم. بعد وقتی‌که این حرف‌ها تمام می‌شود، مرد که سخت به هیجان آمده، می‌گوید به خدا قسم، من به شما مهر می‌ورزم یابن‌رسول‌الله، شما را دوست می‌دارم. و امام می‌بیند این آدم آماده است، زمینه‌اش آماده شده، تا مرز ولایت رسیده. …

حساسیت به درس و علم امام صادق (ع) برخلاف دیگر دستگاه‌های جور

… نابود می‌شود. و می‌خواهد نگذارد که این انجام بگیرد. معارف امام صادق، درس و بحث امام صادق این بود. حدیث او، بیان فقه او، بیان کلام او، بیان تفسیر او، جمع‌کردن شاگرد او، در این چهارچوب و با این مبنا بود. او را با [استاد] یک حوزۀ علمیۀ معمولی، اشتباه نکنید. به همین دلیل بود که دستگاه خلافت روی درس و بحث و علم و تعلیم امام صادق هم حساس بود، برخلاف دستگاه‌های جور عالَم که اگر کسی مشغول علم باشد، سرش در کار علم باشد، می‌گویند خب، هرچه می‌خواهی بگو، هرچه می‌خواهی بخوان، هرچه می‌خواهی درس بده، فقط کارت به کار ما نباشد! که در دوران اختناق، خود ماها شاهد بودیم که کسانی را آزاد می‌گذاشتند تا درس بدهند، بحث بگویند، منبر بروند، صحبت بکنند، تبلیغات کنند؛ برایشان مشکلی نبود. اما از کسان دیگری، کمترین چیز را ایراد می‌گرفتند؛ چون جهت‌گیری آنها را ملاحظه می‌کردند.

حساسیت فوق‌العادهٔ خلفا به تبیین مسئلهٔ امامت

… می‌شود، معنا و نام امامت پیدا می‌کند. امامت جوهره‌اش خلافت الهی بر روی زمین و بر مردم است. و این به مسائل زندگی مردم خلاصه نمی‌شود؛ بلکه دل مردم، روح مردم، جهت‌دهی مردم، هدف‌گیری تلاش‌های مردم، و قالب‌گیری مجموعۀ زندگی مردم نیز در آن مندرج است. این خط دوم. که به‌خصوص روی این قضیه، خلفا فوق‌العاده حساس بودند. و مهم‌ترین کار ائمه علیهم‌السلام در میدان مبارزه، همین بود که مسئلۀ امامت را معنا کنند؛ یا معنا کنند یا مصداق را معیّن کنند. همیشه هم ائمه نمی‌توانستند این کار پیچیده و دشوار را انجام بدهند؛ شرایط سیاسی ویژه‌ای لازم بود؛ مثل اواخر دوران بنی‌امیه. امام صادق در …

پرداخت پول‌های گزاف خلفای اموی و عباسی به شاعران برای مدح خود

رفتار ائمه علیهم‌السلام این‌گونه بود که دعوت شعری را تقویت می‌کردند. فقط ائمه هم نبودند که این کار را می‌کردند؛ نقطۀ مقابلشان هم همین‌طور بودند. یعنی خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس، برای پیشرفت کار خود، محتاج شعر بودند و به شعرا پول‌های گزاف می‌دادند تا برای آنها شعر بگویند. شعرا هم می‌گفتند...خلفا به شاعران پول می‌دادند، برای اینکه مثلاً در مدح بنی‌امیه یا بنی‌عباس، و در باب اینکه اینها برحقند، شعر بگویند. (68/10/28)

نزدیک شدن سه‌بارهٔ تحقق حکومت اهل‌بیت (ع) به روایت امام صادق (ع)

لذا امام علیه‌السلام دربارۀ کتمان، مفصّل حرف می‌زند تا می‌رسد به اینجا، می‌فرماید: «فَلا تَعجَلوا»[15] عجله نکنید. یکهو فشارهای زمانه، شما را به کار بی‌قاعده‌ای وا ندارد. شتاب‌زدگی نکنید. لا تَعجَلوا، معنایش این است. «فَلا تَعجَلوا» شتاب‌زدگی نکنید. «فَوَالله ِ» سوگند به خدا، «لَقَد قَرُبَ هَذَا الاَمرُ ثَلاثَ مَرّاتٍ» سه مرتبه آن ایده‌آل عزیز ما نزدیک شد. سه مرتبه این امر، یعنی امر خلافت، یعنی امر حکومت نزدیک شد. تعبیر امر در کلمات اهل‌بیت علیهم‌السلاام [مانند]: «اَمرَنا اَهلَ البَیتِ»، اِذاعۀ[16] امر ما، کتمان امر ما؛ یعنی مسئلۀ خلافت ما، مسئلۀ حق الهی ما، که مسلّم و مسجّل و ثابت است.

از موارد استثنایی روی خوش ائمه (ع) به دستگاه خلافت

… روایتی‌ست که در نوع کتب معتبرۀ شیعه، این روایت ذکر شده. مربوط به زمان امام باقر‌ صلوات‌الله‌علیه است که سکۀ عالَم اسلام را از کشور روم می‌آوردند و او یک تهدیدی کرد و اینها ماندند درمانده؛ آن‌وقت امام علیه‌السلام ارشاد کرد دستگاه خلافت را. خیلی عجیب است ها! این تنها نکته‌ای‌ست ـ یکی، دو مورد استثنایی ـ که بنده می‌بینم که ائمۀ هدی علیهم‌السلام مختصر روی خوشی به دستگاه خلافت نشان دادند. یکی‌اش اینجاست. امام راهنمایی کرد دستگاه خلافت را و فرمود که سکه را این‌جوری می‌ریزید. بلد نبودند سکه زدن را، اندازه نقره‌ها را نمی‌دانستند از کجا فراهم کنند و چه‌جوری تأمین کنند، اندازۀ یک درهم و نیم درهم و اینهایی که بایستی بر‌طبقش سکه زده بشود؛ امام راهنمایی‌شان کرد.

خلافت پس از صلح در معنا سلطنت

راجع به صلح از ابعاد مختلف صحبت کرده‌‌ایم؛ حالا مسئله این است که بعد از صلح امام حسن مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام) کار به شکلى هوشمندانه و زیرکانه تنظیم شد که جریان اسلامى وارد کانال آلوده‌‌اى که به نام خلافت ــ و در معنا سلطنت ــ به‌‌ وجود آمده بود نشود؛ این هنر امام حسن مجتبىٰ (علیه‌‌السّلام) بود. امام حسن مجتبىٰ کارى کرد که جریان اصیل اسلام که از مکّه شروع شد و به حکومت اسلامى رسید و به زمان امیرالمؤمنین و به زمان خود او رسید، در یک مجراى دیگرى جریان پیدا بکند، منتها اگر نه به شکل حکومت ــ زیرا ممکن نیست ــ …