رفتن به محتوای اصلی

خلافت

نام‌های دیگر: خلافت و سلطنت، خلیفة‌الله

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

جانشینی پیامبر اکرم (ص) و نهاد حکومت خلفا در تاریخ اسلام.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم افتتاحیه‌ کنگره جهانى حضرت رضا (علیه‌السلام) در مشهد— ۱۳۶۵/۰۴/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۳۸۶
۱۳۶۵۱۳۸۶

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مقدمتاً باید دانست که دستگاه خلافت در اسلام، ازاین‌جهت با همۀ دستگاه‌های دیگر حکومت متفاوت است که این فقط یک تشکیلات سیاسی نیست؛ بلکه یک رهبری سیاسی‌مذهبی است. نام و لقب «خلیفه» برای حاکم اسلامی، نشان‌دهندۀ همین حقیقت است که وی بیش از یک رهبر سیاسی است؛ جانشین پیامبر است و پیامبر، آورندۀ یک دین و آموزندۀ اخلاق و البته درعینِ‌حال حاکم و رهبر سیاسی است. پس خلیفه در اسلام، به‌جز سیاست، متکفل امور دینی مردم و پیشوای مذهبی آنان نیز هست.
نظام امامتی و خلافتی از اسمش پیداست. امامت یعنی پیشوایی، رهبری، مردم را به سمتی کشاندن، مردم را در جهتی که این دستگاه آن را تکامل می‌داند، سوق‌دادن. ببینید، خود اسم نشان‌دهندۀ مبنا و استخوان‌بندی حکومت است؛ امامت یا خلافت. مبنای حکومت خلافتی بر این است که تشکیلات حاکم، خلیفۀ پیغمبر است؛ یعنی بساط، بساط پیغمبری است. البته اینجا توجه بکنید، خلافتی که گفته می‌شود، مراد خلافت خدا نیست، خلافت پیغمبر است؛ خلافت رسول‌الله است، نه خلافت الله. اگرچه خود پیغمبر، خلیفۀ خداست و انسان‌ها به یک معنا همه خلیفۀ خدا هستند در زمین. خدا اینها را خلیفه قرار داده برای اینکه زمین را آباد کنند. جانشین و خلیفه که در قرآن هست، بعضی گفتند مراد خلیفۀ خداست، بعضی گفتند مراد خلیفۀ نسل‌های گذشته است؛ اما به‌هرحال در نظام خلافت، وقتی به کسی که در رأس حکومت است، گفته می‌شود خلیفه، مراد خلیفۀ پیغمبر است نه خلیفۀ خدا.

شاهدها (۳۸ پاراگراف)

خلافت در اسلام به‌عنوان رهبری سیاسی‌ـ‌مذهبی و جانشینی پیامبر (ص)

مقدمتاً باید دانست که دستگاه خلافت در اسلام، ازاین‌جهت با همۀ دستگاه‌های دیگر حکومت متفاوت است که این فقط یک تشکیلات سیاسی نیست؛ بلکه یک رهبری سیاسی‌مذهبی است. نام و لقب «خلیفه» برای حاکم اسلامی، نشان‌دهندۀ همین حقیقت است که وی بیش از یک رهبر سیاسی است؛ جانشین پیامبر است و پیامبر، آورندۀ یک دین و آموزندۀ اخلاق و البته درعینِ‌حال حاکم و رهبر سیاسی است. پس خلیفه در اسلام، به‌جز سیاست، متکفل امور دینی مردم و پیشوای مذهبی آنان نیز هست.

خلافت در نظام حکومت به معنای جانشینی پیامبر نه جانشینی خدا

نظام امامتی و خلافتی از اسمش پیداست. امامت یعنی پیشوایی، رهبری، مردم را به سمتی کشاندن، مردم را در جهتی که این دستگاه آن را تکامل می‌داند، سوق‌دادن. ببینید، خود اسم نشان‌دهندۀ مبنا و استخوان‌بندی حکومت است؛ امامت یا خلافت. مبنای حکومت خلافتی بر این است که تشکیلات حاکم، خلیفۀ پیغمبر است؛ یعنی بساط، بساط پیغمبری است. البته اینجا توجه بکنید، خلافتی که گفته می‌شود، مراد خلافت خدا نیست، خلافت پیغمبر است؛ خلافت رسول‌الله است، نه خلافت الله. اگرچه خود پیغمبر، خلیفۀ خداست و انسان‌ها به یک معنا همه خلیفۀ خدا هستند در زمین. خدا اینها را خلیفه قرار داده برای اینکه زمین را آباد کنند. جانشین و خلیفه که در قرآن هست، بعضی گفتند مراد خلیفۀ خداست، بعضی گفتند مراد خلیفۀ نسل‌های گذشته است؛ اما به‌هرحال در …

تهی شدن ارزش‌های اسلامی از محتوا در خلافت اموی و عباسی

دوران خلافت مروانى و سفیانى و عبّاسى دورانى بود که ارزشهاى اسلامى از محتواى واقعى خودشان خالى شدند؛ یک صورتهایى باقى ماند؛ محتواها تبدیل شدند به محتواهاى جاهلى و شیطانى. آن دستگاهى که انسانها را عاقل، متعبّد، خاضع عندالله‌‌ و متکبّر در مقابل متکبّرین، مؤمن، آزاد و دور از آلایشها میخواست بسازد و تربیت کند ــ که همان دستگاه مدیریّت اسلامى بود و بهترین [شکل] آن در زمان پیغمبر بود ــ تبدیل شد به دستگاهى که انسانها را با تدابیر گوناگون، اهل دنیا و اهل هوا و اهل شهوات و اهل تملّق و اهل دورى از معنویّات و انسانهاى بى‌‌شخصیّت و انسانهاى فاسق و فاسدى میساخت و رشد میداد. در تمام دوران خلافت اموى و عبّاسى متأسّفانه این‌‌جور بود. چیزهایى در کتابهاى تاریخ نوشته‌‌اند که [اگر] بخواهیم آنها را بگوییم، خیلى طول میکشد. از زمان خود معاویه هم شروع شد. معاویه معروف است ــ یعنى مورّخین و تاریخ‌‌نویس‌‌ها معروفش کردند ــ به اینکه آدمى بوده …

کناره‌گیری امیرالمؤمنین (ع) از معارضه با حکومت پس از بیعت مردم با ابوبکر

… امیرالمؤمنین مشغول انجام وظیفه شد. نه این‌که نمیدانست یک اجتماعی وجود دارد یا ممکن است وجود داشته باشد که سرنوشت قدرت و حکومت را در دنیای اسلام، آن اجتماع تعیین خواهد کرد. مسأله این نبود برای امیرالمؤمنین. مسأله این است که برای او آن‌چه مطرح نیست، خود است. بعد از آنی ‌که مسأله‌ی خلافت استقرار پیدا کرد و مردم با ابیبکر بیعت کردند و همه چیز تمام شد، امیرالمؤمنین کناره گرفت. هیچ جمله‌ای، کلمه‌ای، بیانی که حاکی باشد از معارضه‌ی امیرالمؤمنین با دستگاه حکومت، دیگر از او شنیده نشد. آن روزهای اول چرا؛ تلاش میکرد شاید بتواند آن چیزی را که به عقیده‌ی او حق است و باید انجام بگیرد، او را به کرسی بنشاند. بعد که دید نه، مردم بیعت کردند، قضیه تمام شد و ابیبکر شد خلیفه‌ی مسلمین، این‌جا امیرالمؤمنین به عنوان یک انسانی که ولو معترض است، هیچ‌گونه …

نزاع شاعران بر سر خلافت به‌عنوان جنگ حقیقی فرهنگی و سیاسی

میگوید چطور چنین چیزی میشود که دخترزادگان، ارث عمو را ببرند؟ خب عموی پیغمبر، عبّاس، ارث دارد، و چرا دخترزاده‌ها که اولاد فاطمه هستند، میخواهند ارث او را ببرند؟ ببینید! دعوا سر خلافت است؛ یک جنگ حقیقی فرهنگی است، جنگ سیاسی است. در مقابلش فوراً شاعر طائیِ شیعیِ معروف -ظاهراً جعفر‌بن‌عفّان طائی- جواب میدهد میگوید:

اعلام شایسته‌تر بودن خود و تسلیم تا هنگام سلامت امور مسلمین

… بگیرد آن را به کرسی بنشاند؛[10] بعد که دید نه، مردم بیعت کردند، قضیه تمام شد و ابی‌بکر شد خلیفۀ مسلمین، اینجا امیرالمؤمنین به‌عنوان یک انسانی که ولو معترض است، هیچ‌گونه از قِبل او برای این دستگاه ضرری و خطری و تهدیدی وجود ندارد، در تاریخ اسلام شناخته می‌شود. امیرالمؤمنین در این دوران ـ که خیلی هم نبود، مدت کوتاهی این دوران طول کشید ـ فرمود: «لَقَد عَلِمتُمِ اَنّی اَحَقُّ النّاسِ بِها مِن غَیری»[11] گفت می‌دانید که من از همۀ مردم به خلافت شایسته‌ترم. این را خود شماها هم می‌دانید، راست هم می‌گفت امیرالمؤمنین، می‌دانستند. «وَ وَاللهِ لَأُسْلِمَنَّ» و سوگند به خدا دست روی دست خواهم گذاشت و تسلیم خواهم شد، «ما سَلِمَت اُمورُ المُسلمینَ» تا وقتی‌که احساس می‌کنم که امور مسلمین با سلامت در جریان است، تا وقتی می‌بینم کسی مورد ظلم قرار نمی‌گیرد. «وَ لَمْ یَکُنْ فیها جَورُ اِلّا عَلَیَّ خاصَّةً» تا وقتی‌که به مردم ظلم نمی‌شود و در جامعه ظلم و جوری وجود ندارد، فقط من مظلوم واقع شدم در جامعه، تا این‌طور است، من هیچ کاری به کار کسی ندارم، هیچ مزاحمتی، هیچ اعتراضی نخواهم کرد.

تمایز بنیادین دو جریان خلافت و سلطنت در ادارهٔ جامعهٔ اسلامی

خلاصه، این حادثه عبارت است از تبدیل جریان خلافت اسلامی به سلطنت. جمله، خیلی پرمغز و پربار است اگر ما در آن تأمل کنیم. خلافت نوعی از حکومت است، سلطنت نوعی دیگر؛ و اینها باهم تمایزشان در یک خصوصیت و دو خصوصیت و پنج خصوصیت نیست. دو جریان جداگانه و به‌کلی متمایز از یکدیگر در اداره و حکمرانی بر مسلمین و بر کشور و بر جامعۀ اسلامی وجود دارد، یکی جریان سلطنت و یکی جریان خلافت. و در این حادثه قطار عظیم تاریخ اسلام و زندگی اسلامی خط عوض کرد؛ مثل خط عوض‌کردن‌هایی که شما می‌بینید یک جاهایی یک قطاری دارد طرف شمال می‌رود، در یک نقطۀ خاصی سوزن‌بان با جابه‌جا کردن خطوط صدو‌هشتاد درجه مسیر حرکت قطار را عوض می‌کند، قطار را روانه می‌کند …

تکرار آن در اشعار شاعران از زمان عبدالملک تا فراموشی خلافت از پیامبر

این را خالد‌بن‌عبدالله‌قسری می‌گفت، دیگران هم می‌گفتند. بنده در اشعار شعرای دوران بنی‌امیه که نگاه کردم، دیدم از زمان عبدالملک، تعبیر «خلیفةالله» در اشعار این‌قدر تکرار شده، که آدم یادش می‌رود که خلیفه، خلیفۀ پیغمبر هم هست! تا زمان بنی‌عباس هم ادامه د‌اشت.

کاربرد آن حتی در هجو خلیفه و در مدایح شاعرانی چون جریر و فرزدق

حتی آن‌وقتی هم که می‌خواست خلیفه را هجو بکند، باز خلیفةالله می‌گفت! و همه‌جا در اشعار شعرای معروف آن زمان، مثل جَریر و فَرَزدَق و کُثَیِّر و دیگرانی که بودند، صدها شاعر معروف و بزرگ هستند، وقتی در مدح خلیفه حرف می‌زنند، خلیفةالله است، خلیفۀ رسول‌الله نیست. این یک نمونه است. اعتقادات مردم این‌گونه حتی نسبت به مبانی دینی سست شده بود. اخلاق مردم به‌شدت خراب شده بود.

بی‌نصیبی خلفا از دانش به‌عنوان دلیل نداشتن حق حکومت

در مذاکرات و آموزش‌های امام به یاران و نزدیکانش، بهره‌گیری از عامل «بی‌نصیبی خلفا از دانش» به‌عنوان دلیلی بر اینکه ازنظر اسلام، آنان را حق حکومت‌کردن نیست، به وضوح مشاهده می‌شود؛ یعنی اینکه امام همان مضمون متعرضانه‌ای را که درس فقه و قرآن او دارا بوده، صریحاً نیز در میان می‌گذارده است.

اصرار خلفا بر نسبت دادن امامت به خود و حساسیت شیعه در مخالفت با آن

مسئلۀ دیگر اصرار خلفاست بر اینکه امامت را به خودشان نسبت بدهند؛ و حساسیت شیعه که با این امر مخالفت کنند است. مثلاً به این نمونه که نظایری هم دارد، توجه کنید؛ «کُثَیِّر» که از شعرای بزرگ طراز اول دورۀ نخستین اموی است ـ یعنی ردیف فرزدق و جَریر و اَخطَل و نُصَیب و غیرهم ـ شیعه و از علاقه‌مندان امام باقر علیه‌السلام بوده است. روزی آمد خدمت امام باقر، حضرت با حالت اعتراض …

عهد پیامبر با علی (ع) برای پذیرش حکومت با رضایت مردم و بی‌تشنج

از قول امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام نقل شده، حضرت در نامه‌ای به دوستان خودشان می‌فرمایند که «عَهِدَ اِلَیَّ عَهداً»[25] پیغمبر به من یک دستوری داد، یک پیمانی از من گرفت، که در آن دستور این‌طور آمده؛ ازجمله: «فَاِن وَلَّوکَ فی عافِیَةٍ وَ رَجَعوا عَلَیکَ بِالرِّضا فَقُم بِاَمرِهِم» یعنی در آنجا پیغمبر گفته: علی جان، اگر امّت بر تو اتفاقِ نظر پیدا کردند و دور تو را گرفتند و از تو خواستند و مشکلی به‌وجود نیامد ـ توجه کنید به اینکه چطور مصالح مهمی وجود دارد، که حتی این مسئله را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد؛ مثل وحدت عالم اسلام و وحدت امّت اسلامی در‌آنجایی‌که نبودن وحدت، کیان اسلام را تهدید می‌کند، که در زمان امیرالمؤمنین این‌طور بود ـ «فَاِن وَلَّوکَ فی عافِیَةٍ» اگر با حرز[26] عافیت، بدون اینکه مشکلی باشد، تشنّجی باشد، اختلاف کلمه‌ای به‌وجود بیاید، جنگ داخلی‌ای درست بشود، مردم دور تو را گرفتند و از تو خواستند، آن‌وقت: «فَقُم بِاَمرِهِم» آنجا قیام به کار مردم بکن و زمام امور آنها را در دست بگیر. (66/4/12)

نصب عمر به وصیت ابوبکر بدون انتخاب و شورا

در قضیۀ خلافت عمر، ابی‌بکر عمر را نصب کرد، یعنی مسئلۀ انتخاب و شورا و مشورت نبود، ابی‌بکر وصیت کرد که بعد از من با عمر بیعت کنید؛ بعد هم وصیت ابی‌بکر را خواندند و گفتند که ایشان دستور دادند که ما با جناب عمربن‌الخطاب بیعت کنیم. خب دستور خلیفه بود، مردم هم آمدند بیعت کردند.

تعیین عثمان در شورای شش‌نفرهٔ منصوب عمر

در قضیۀ عثمان، شورای شش نفری تشکیل شد. رفتند در خانه و نشستند و بحث کردند، همان‌طورکه گفته شد، و عبدالرحمان‌بن‌عوف بالاخره عثمان را بر علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام ترجیح داد. آمدند بیرون گفتند که این شورای شش‌نفره‌ای که جناب عمر معیّن کرده بودند، ایشان عثمان را معیّن کردند، بازهم آمدند به‌خاطر شورا و به‌خاطر امر عمر، با عثمان بیعت کردند.

لزوم خصلت‌های پیامبرگونه نه پادشاه‌گونه در نظام خلافت

خب، پس نظام خلافت معنایش این است که ما خلیفۀ پیغمبر هستیم؛ یعنی خصلت‌های ما، خصلت‌های پیامبرگونه است، نه خصلت‌های پادشاه‌گونه. خصلت‌های پیغمبرها معلوم است؛ پیغمبرها از ظلم و جور پرهیز می‌کردند، از تکبر پرهیز می‌کردند، با مردم عادی از نزدیک در ارتباط بودند. امیرالمؤمنین می‌فرماید: «وَ کانوا اَقواماً مُستَضعَفینَ»[6] پیغمبران جزو طبقات مستضعف جامعه بودند. مستضعف، نه به‌معنای فقیر و …

لزوم خلق‌وخوی پیامبری و تواضع مدعی خلافت در برابر مؤمنان

خب، پس نظام خلافتی، معنایش این است که آن‌کسی‌که ادعای خلافت می‌کند، باید همین خلق و خوی پیغمبری را داشته باشد، باید درمقابل مؤمنین تواضع بکند، باید درمقابل مؤمنین، اصلاً کبریا و استکبار نداشته باشد. باید همۀ آن خصوصیاتی را که در قرآن برای پیغمبر و یاران پیغمبر ذکر شده، اینها را داشته باشد. مثلاً «اَذِلَّةٍ عَلَی المُؤمِنینَ اَعِزَّةٍ عَلَی الکافِریَ»[7] درمقابل کفار، اینها سربلند و عزیزند، یعنی احساس ضعف و ذلت درمقابل کفار مطلقاً در اینها نیست. درمقابلِ مؤمنین، احساس ذلت و خواری می‌کنند، یعنی در دل، خودش را درمقابل مؤمنین خوار می‌بیند؛ حقیقتاً …

تغذیهٔ جریان فکری و فرهنگی برای سازگار کردن اسلام با خلافت بنی‌امیه و بنی‌عباس

… شعرا هم در موارد زیادی سیل ملامت را سرازیر می‌کردند، که این را هم شما در شرح احوال ائمه علیهم‌السلام زیاد می‌توانید پیدا کنید، که مثلاً امام به کُثیّر که یکی از بزرگان شعرای زمان عبدالملک بود، چه فرمودند و به بعضی از شعرای دیگر چه گفتند، به فرزدق چه گفتند. این نشان‌دهندۀ این است که یک جریان فکری و فرهنگیِ بسیار پرکار و پرتلاشی ازطرف دستگاه خلافت، تغذیه می‌شد، و دست‌اندرکار این بود که اسلام را، به شکلی آرایش بدهد و سازمان بدهد و معرفی کند که با خلافت دستگاه بنی‌امیه و بنی‌عباس سازگار باشد...این حدیثی که از قول امیرالمؤمنین نقل شده که «لُبِسَ الاِسلامُ لُبسَ الفَروِ مَقلوباً»[3]، این تحقیقاً در دوران زندگی ائمه در جامعۀ اسلامی مصداق داشت. [حضرت] خبر داده بود که یک روزی جامۀ اسلام را می‌پوشند، اما مثل پوشیدن یک پوستین به‌صورت پشت‌ورُو؛ این را می‌پوشند اما درست مثل‌اینکه یک نفری پوستین را پشت‌ورُو پوشیده باشد. خب پوستین پشت‌ورُو همان پوستین است، اما وقتی انسان پوستین را درست پوشید، هم گرم‌کننده …

آگاهی از کار امام صادق (ع) و تبعید و زندان آن حضرت

… نمی‌دانستند، هرچند آنجا فی‌المجلس درمقابل او از روی تقیّه افطار هم می‌کردند. (68/2/16) تقیّه یعنی همین حفظ ظاهر؛ تقیّه یعنی نگاه‌داشتن جمع خود و جان خود و کار خود و راه خود، در حصاری از سکوت، یا کارهایی و شیوه‌هایی که دشمن را فریب می‌دهد. این معنی تقیّه است. درعین‌حال، دستگاه می‌فهمید که امام صادق دارد چه‌کار می‌کند. لذا بود امام صادق را تبعید می‌کردند، امام صادق را زندان می‌بردند. بارها امام صادق را تبعید کردند. که البته متأسفانه سال‌شمار زندگی امام صادق مثل بقیۀ ائمه، در دست نیست. این یکی از همان نقاط تحقیقی است که باید نگاه کنید، ببینید حضرت که در حیره[4] بود، در مدین بود، حضرت که در فلان شهر دیگر بود، کِی بوده، چگونه بوده، در چه سالی بوده. از قرائن و تصادفات …

حق دانستن خلافت از سوی امیرالمؤمنین (ع) و اقدام و دعوت برای آن

پیغمبر که از دنیا رفت، امیرالمؤمنین حق خلافت را متعلق به خودش میدانست؛ برای این کار اقدام هم کرد، حرف هم زد، ابلاغ دعوت هم کرد؛ بعد که دید نمیشود، بعد که دید اگر او وارد میدان شود و کار دعوت به خود را ادامه دهد، اجتماع مسلمانان از هم میپاشد، کنار کشید. «فصبرت و فی العین قذی و فی الحلق شجا». بیست و پنج سال، امیرالمؤمنین به خاطر وحدت امت اسلامی و انسجام جامعه‌ی اسلامی و برقراری حکومت …

تناقض نام خلافت پیامبر با عمل پادشاهی ستمگرانهٔ خلفای اموی، عباسی، فاطمی و عثمانی

… و مرکز حکومتشان آن جا بود و همه این کشورهای عربی هم تقریباً تحت حکومت آنها بودند، همگی خود را خلیفه پیغمبر میخواندند. بعضی از آنها از این هم قدم بالاتر میگذاشتند و میگفتند خلیفةاللَّه: ما خلیفه خداییم؛ جانشین خداییم! این اسمشان بود؛ اما عملشان چه بود؟ عملشان، عمل به همان رسوم حکومتهای پادشاهىِ ستمگرانه‌ای بود که قبل از آنها هم در دنیا بود؛ در زمان آنها هم در نقاط دیگر دنیا بود؛ بعد از آنها هم تا امروز در همه جای دنیا چنین حکومتهایی بوده است. اسم، خلافت پیغمبر بود، اما رسم و عمل و رفتار، چیز دیگری بود. اینها چه کسانی هستند؟ اسم مناسب اینها چیست؟ منافق؛ یعنی کسی که ادّعای چیزی را میکند، وعده چیزی را میدهد، پرچم چیزی را بلند میکند؛ اما در رفتار خود، در عمل خود و در راه خود، ملتزم و پایبند به آن چیز نیست. یک چیز دیگر، یک راه دیگر و یک عمل دیگر بر رفتار و گفتار …

اعلام شایسته‌تر بودن امیرالمؤمنین (ع) برای خلافت

امیرالمؤمنین در این دوران، که خیلی هم نبود، مدت کوتاهی این دوران طول کشید، شاید چند ماهی، من دقیقاً الان یادم نیست، فرمود: «لَقَد عَلِمتُم أنّی أحَقُّ النّاسِ بِها مِن غَیری»[5] گفت: میدانید که من از همه‌ی مردم به خلافت شایسته‌ترم. این را خود شماها هم میدانید. راست هم میگفت امیرالمؤمنین، میدانستند. و واللَّه، سوگند به خدا؛ لأَسْلِمَنَّ یا لأُسَلِّمَنَّ یا لأُسْلِمِنَّ. من دست روی دست خواهم گذاشت و تسلیم خواهم شد «ما سَلِمَتْ أمورُ المُسلِمینَ» تا وقتی که احساس میکنم که امور مسلمین باسلامت در جریان است. تا وقتی میبینم کسی مورد ظلم قرار نمیگیرد، «وَ لَم …

رواج تعبیر خلیفة‌الله در اشعار دوران اموی و عباسی

… میفرستید به یک جایی؟ خب پیدا است آن کسی که در خانه‌ی خودتان میگذارید و خلیفه‌ی شما است، او نزدیک‌تر است به شما پس خلیفه‌ی خدا -که خلیفه‌ی رسول‌الله‌ هم نمیگفتند- «خلیفة‌الله» بالاتر از رسول‌الله‌ است؛ این را خالدبن‌عبداللهِ قسری میگفت، دیگران هم میگفتند. و بنده در اشعار شعرای دوران بنی‌امیّه و بنی‌عبّاس که نگاه کردم، دیدم از زمان عبدالملک، تعبیر خلیفة‌الله‌ در اشعار این‌قدر تکرار شده که آدم یادش میرود که خلیفه، خلیفه‌ی پیغمبر هم هست؛ تا زمان بنی‌عبّاس هم ادامه داشته. در شعر بشّار [میگوید] بلند شوید ببینید که «خلیفة‌الله‌ بین الزّقّ و العود»؛

به‌کارگیری خلیفة‌الله به جای خلیفهٔ رسول‌الله در مدح شاعران

حتّی آن وقتی هم که میخواست خلیفه را هجو بکند، باز خلیفة‌الله‌ میگفت؛ و همه‌جا در اشعار شعرای معروف آن زمان مثل جریر و فرزدق و کُثیّر و دیگرانی که بودند -صدها شاعر معروف و بزرگ [در آن زمان] هستند- در مدح خلیفه وقتی حرف میزنند، خلیفة‌الله‌ است، خلیفة رسول‌الله‌ نیست؛ این یک نمونه است. اعتقادات مردم این‌جور حتّی نسبت به مبانی دینی سست شده بود، اخلاق مردم بشدّت خراب شده بود.

دعوای فرهنگی و سیاسی شاعران و حساسیت بر داعیهٔ ائمه

جواب میدهد، میگوید خب دختر نصف مال پدر را میبرد، عمو از مال آن انسانی که دختر دارد، چه میبرد؟ پس شما ارثی ندارید که او را طلب میکنید؛ ببینید! بین شعرا دعوای فرهنگی است، دعوای سیاسی است؛ این حسّاسیّت روی داعیه‌های ائمّه است که این هم قابل توجّه است.

ادعای جانشینی پیامبر (ص) از سوی حاکمان آلوده به گناه

کار مهم دیگر، تبیین مسئلۀ امامت بود. امامت یعنی زمامداری جامعۀ اسلامی. مسئلۀ عمده‌ای که برای مسلمان‌ها آن روز روشن نبود و عملاً و از لحاظ تئوری دچار تحریف شده بود، مسئلۀ امامت بود؛ امامت جامعۀ اسلامی با چه کسی است؟ کار به جایی رسیده بود که کسانی که به اغلب احکام اسلامی عمل نمی‌کردند و بیشترِ محرمات را علناً انجام می‌دادند، ادعا می‌کردند جانشین پیغمبرند و می‌نشستند در مسند پیغمبر و خجالت هم نمی‌کشیدند! یعنی این‌طور هم نبود که مردم ندانند، مردم می‌دیدند که یکی به نام خلیفه، مست و لایعقِل به محل نمازجمعه می‌آید و پیش‌نماز مردم می‌شود و به او هم اقتدا می‌کردند. مردم می‌دانستند که یزیدبن‌معاویه دچار بیماری‌های بزرگ اخلاقی و عاملِ به گناهان بزرگ است، درعین‌حال وقتی به آنها گفته می‌شد که علیه یزید قیام کنید، می‌گفتند ما با یزید بیعت کردیم، نمی‌شود قیام کنیم. مسئلۀ امامت برای مردم روشن نبود. مردم خیال می‌کردند که امام …

بی‌بهرگی زمامداران پس از نخستین خلفا از آگاهی دینی

این حقیقتِ مسلّم موجب شد که پس از نخستین سلسلۀ خلفای اسلامی، زمامداران بعدی که از آگاهی‌های دینی، بسیار کم‌نصیب و گاه به‌کلی بی‌نصیب بودند، در صدد برآیند که این کمبود را به‌وسیلۀ رجال دینی وابسته به خود تأمین کنند و با الحاق فقها و مفسران و محدثان مزدور به دستگاه حکومت خود، این دستگاه را بازهم ترکیبی از دین و سیاست سازند.

غصب جامعه و کشور اسلامی، نه باغستان فدک، به دست هارون

… ساده‌لوحانه است. مسئلۀ ما آن روز هم، مسئلۀ چند تا نخلستان و باغستان فدک نبود، مسئلۀ خلافت پیغمبر بود، مسئلۀ حکومت اسلامی بود. منتها آن روز، آن چیزی که فکر می‌شد ما را از این حق به‌کلی محروم خواهد کرد، گرفتن فدک بود؛ لذا ما درمقابل این مسئله پافشاری می‌کردیم. امروز آن چیزی که درمقابل ما، تو غصب کردی باغستان فدک نیست؛ که ارزشی ندارد. آنچه که تو غصب کردی، جامعۀ اسلامی است، کشور اسلامی است. حدود چهارگانه‌ای را ذکر می‌کند موسی‌بن‌جعفر علیه‌الصلاةوالسلام می‌گوید این فدک است، یاالله حالا اگر می‌خواهی بدهی این را بده.[32] یعنی صریحاً مسئلۀ داعیۀ حاکمیت و خلافت را آنجا امام موسی‌بن‌جعفر مطرح می‌کند. (1364/1/23)

ادعای خلافت امیرالمؤمنین (ع) و امتحان او پس از پیامبر

بعد نوبت امتحان پیش آمد و مسئلۀ خلافت مطرح شد. به مسئلۀ حق و باطل و وصیت و اینها کاری نداریم، آنچه مسلّم است اینکه امیرالمؤمنین مدعی خلافت بود. (75/9/5) اگر امیرالمؤمنین علیه‌السلام در سقیفۀ بنی‌ساعده شرکت می‌کرد، شاید سرنوشت دنیای اسلام و سرنوشت خلافت طور دیگری می‌شد. آنجایی که همه در فکر اینند که حکومت دست چه کسی خواهد افتاد، علی خود را از میانه کنار می‌کشد، آنجا که همه حاضرند تا ببینند چه …

کنار گذاشتن حق خلافت از بیم به خطر افتادن دین

… همۀ آن تعریف‌ها، تمجیدها، استحقاق‌ها، و همۀ آنچه را که برای خود قائل بود و هزارها نفر شنیده بودند و می‌دانستند، لای محفظه‌ای از فراموشی موقت پیچید و کنار گذاشت. البته اینها که فراموش نمی‌شد و فراموش که نمی‌شود، تا ابدالدّهر هم باقی است؛ لیکن مطرح نکرد. یعنی همۀ آن چیزی را که در امر خلافت و ریاست دنیای اسلام و مسئولیتی بزرگ، برای او مطرح بود، چون احساس خطر کرد، کنار گذاشت. فرمود: «وقتی دیدم اوضاع خطرناک است و ممکن است دین پیغمبر به خطر بیفتد، دست بستم و کنار نشستم».

تسلط مطلق خلیفهٔ اموی بر عالم اسلام در زمان امام سجاد (ع)

در زمان عبدالملک ـ که خلیفۀ مقتدر اموی بوده است ـ عالم اسلام در یک یکپارچگی قرار گرفت. او همۀ رقبای خود را از بین برد؛ عبدالله زبیر، مصعب‌بن‌زبیر، و همۀ کسانی را که سر بلند کرده بودند، در طول چند سال سرکوب کرد، و جَو عالم اسلام به‌طور خالص و یک‌سره و مطلق در اختیار خلیفۀ اموی قرار گرفت. و خلیفه‌ای که بیشتر معاصر با امام سجاد بوده، همین عبدالملک بوده است. خود عبدالملک هم یک مرد سیاست‌مدارِ بسیار پخته و زیرکی بوده که شاید در تمام خلفای بنی‌امیه، بعد از معاویةبن‌ابی‌سفیان، هیچ خلیفه‌ای به پختگی و زرنگی و کیاست عبدالملک نبوده ـ این‌هم نکته‌ای است که باید به این توجه داشت ـ برخلاف خلفای بعدی که غالباً هرکدامی از …