رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

قدرت سیاسی و ادارهٔ جامعه، ماهیت، انواع و دشواری‌های آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در اولین کنگره بین‌المللی نهج‌‌البلاغه— ۱۳۶۰/۰۲/۲۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۲
۱۳۶۰۱۴۰۲

فقط سال ۱۳۶۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

در امیرالمؤمنین عدالت شخصی در حدّ اعلی بود؛ همان چیزی که از آن به تقوا تعبیر میکنیم. همین تقواست که در عمل سیاسی او، در عمل نظامی او، در تقسیم بیت‌المال توسط او، در استفاده او از بهره‌های زندگی، در هزینه کردن بیت‌المال مسلمین، در قضاوت او و در همه شؤونِ او خودش را نشان میدهد. در واقع در هر انسانی، عدالت شخصی و نفسانی او، پشتوانه عدالت جمعی و منطقه تأثیر عدالت در زندگی اجتماعی است. نمیشود کسی در درون خود و در عمل شخصىِ خود تقوا نداشته باشد، دچار هوای نفس و اسیر شیطان باشد، اما ادّعا کند که میتواند در جامعه عدالت را اجرا کند. چنین چیزی ممکن نیست. هرکس که بخواهد در محیط زندگی مردم منشأ عدالت شود، اوّل باید در درونِ خود تقوای الهی را رعایت کند. تقوا - به همان معنایی که در ابتدای خطبه عرض کردم - یعنی مراقبت برای خطا نکردن. البته معنای این حرف آن نیست که انسان خطا نخواهد کرد؛ خیر. بالأخره هر انسانِ غیر معصومی دچار خطا میشود؛ اما این مراقبت، یک صراط مستقیم و یک راه نجات است و از غرق شدن انسان جلوگیری میکند و به انسان قدرت میبخشد. انسانی که مراقب خود نیست و در عمل و کلام و زندگی شخصىِ خود دچار بیعدالتی و بیتقوایی است، نمیتواند در محیط جامعه منشأ عدالت اجتماعی باشد. این جاست که امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام درس همیشگی خودش را به همه کسانی که در امور سیاسی جامعه خود نقشی دارند، بیان کرده است: «من نصب نفسه للنّاس اماما فلیبدأ بتعلیم نفسه قبل تعلیم غیره»؛[1] هر کس که خود را در معرض ریاست، امامت و پیشوایىِ جامعه میگذارد - در هر محدوده‌ای - اوّل باید شروع به تأدیب و تربیت خود کند؛ بعد شروع به تربیت مردم کند. یعنی اوّل خودش را اصلاح کند، بعد به سراغ دیگران برود. میفرماید: «ولیکن تأدیبه بسیرته قبل تأدیبه بلسانه»؛[2] اگر میخواهد دیگران را تربیت کند، باید با سیره و روش و رفتارِ خود تربیت کند؛ نه فقط با زبان خود. به زبان بسیار چیزها میشود گفت؛ اما آن چیزی که میتواند انسانها را به راه خدا هدایت کند، سیره و عمل کسی است که در محدوده‌ای - چه در آفاق یک جامعه و، چه در محدوده‌های کوچکتر - او را به عنوان پیشوا و معلّم و کسی که مردم بناست از او پیروی کنند، منصوب کنند. بعد میفرماید: «و معلّم نفسه و مؤدّبها احقّ بالأجلال من معلّم النّاس و مؤدّبهم»؛[3] کسی که خود را تعلیم میدهد و تأدیب میکند، بیشتر مستحقِ‌ّ اجلال و تکریم است، از آن کسی که میخواهد دیگران را تأدیب کند، در حالی که خودش را تأدیب نکرده است. این، منطق و درس امیرالمؤمنین است. حکومت، فقط فرمانروایی نیست. حکومت، نفوذ در دلها و مقبولیت در ذهنهاست. کسی که در چنین موقعیتی قرار میگیرد یا خود را قرار میدهد، اوّل باید در درونِ خود به صورت دائمی مشغول تأدیب باشد؛ خود را هدایت کند، به خود تذکّر دهد و خود را موعظه نماید.
بعد می‌فرماید: «وَ مُعَلِّمُ نَفسِهِ وَ مُؤَدِّبُها اَحَقُّ بِالاِجلالِ مِن مُعَلِّمِ النّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ» آن‌کسی‌که خود را تعلیم می‌دهد، خود را تأدیب می‌کند، این بیشتر از آن‌کسی‌که دیگران را می‌خواهد تأدیب کند، مستحقِ اجلال و تکریم است، در‌حالی‌که خودش را تأدیب نکرده است. این منطق امیرالمؤمنین، درس امیرالمؤمنین است. آن‌کسی‌که می‌خواهد بر مردم حکومت کند ـ چون حکومت، فقط فرمانروایی‌کردن نیست؛ حکومت، نفوذ در دل‌هاست، حکومت، مقبولیت در ذهن‌هاست ـ کسی که در یک‌چنین موقعیتی قرار می‌گیرد یا خود را قرار می‌دهد، اول باید در درونِ خود، در وجودِ خود، به‌صورت دائمی مشغول تأدیب باشد؛ خود را تأدیب کند، خود را هدایت کند، به خود تذکر بدهد، خود را موعظه بکند.
..همۀ نابسامانی‌ها، به هواها و هوس‌ها برمی‌گردد؛ هواها و هوس‌ها وقتی‌که تعیین‌کنندۀ وضع زندگی انسان‌ها شدند، زندگی انسان‌ها به این بدبختی و تیره‌روزی امروز دنیا درمی‌آید. و توحید می‌آید این هواوهوس را تحت‌الشعاع امر خدا قرار می‌دهد. کسی که برای خاطر خدا کار می‌کند، دنبال هوس خودش نیست، دنبال حکومت خودش نیست. حکومتی که برای خاطر خدا کار می‌کند، اگر یک‌وقتی دید که این حکومت‌کردنِ او برخلاف امر خداست، خودش می‌بوسد می‌رود کنار. آن حکومتی که برای انسان‌ها ارزش قائل است، اگر یک روز این مردم گفتند آقا ما شما را نمی‌خواهیم؛ می‌آید کنار، مقاومت نمی‌کند. اجبار و زور به‌وجود نمی‌آید. لذا در حکومت الهی استبداد نیست، دیکتاتوری و تحمیل و فشار بر مردم نیست. اما هیچ حکومت طاغوتی‌ای، این‌طور عمل نکرده و نمی‌کند. حکومت الهی چنین حکومتی است که فقط برطبق امر خدا و فرمان الهی است. آنجایی که خدا می‌گوید بکن، انسانی که بندۀ خداست می‌کند؛ آنجایی که می‌گوید نکن، نمی‌کند. آنجایی که مصلحت اسلام و عالم اسلامی می‌داند، بیست‌وپنج سال از حق قطعی خودش هم دست برمی‌دارد. امام مجتبی صلوات‌الله‌علیه آنجایی که مصلحت مسلمین و مصلحت اسلام می‌داند، بعد از شش ماه حکومتی که مردم هم آن حکومت را خواسته بودند، کنار می‌کِشد؛ و ده سال ـ تا وقتی به شهادت می‌رسد ـ به‌طرف حکومت نمی‌رود. انسانی که برای خدا کار می‌کند، این‌طوری است. پس ببینید؛ تمام نابسامانی‌ها، رنج‌ها، بدبختی‌ها، جنگ‌ها، نزاع‌ها، گرسنگی‌ها، فقرها، و جهل‌ها ناشی از این است که کسانی از انسان‌ها، تابعِ هواوهوس خودشان هستند و می‌خواهند این هواوهوس را بر مردم تحمیل کنند. درحالی‌که خدا انسان‌ها را برده و بندۀ هواوهوس این‌وآن قرار نداده. لااله‌الاالله یعنی این. لااله‌الاالله یعنی انسان‌ها بردۀ هواوهوس طاغوت‌ها و بت‌ها و ظالم‌ها و ستمگرها نیستند. حکومت بر مردم از سوی خداست و شایسته‌ترین انسان‌ها باید بر مردم حکومت کنند. صالح‌ترینِ انسان‌ها حق دارد زمام کار مردم را به‌دست بگیرد. و تازه همان‌طوری‌که در اسلام و فرهنگ اسلامی هست، حکومت به‌معنای سلطه‌مندی و سلطه‌گری نیست. حکومت یعنی یک خدمت سطح بالاتر، یک خدمت سنگین‌تر و مشکل‌تر، یک مسئولیت بزرگ‌تر.

پرسش از تفاوت معنای حکومت در نهج‌البلاغه با فرمانروایی و سلطه

معنای حکومت در نهج‌البلاغه. ابتدا باید دید که آیا حکومت از دیدگاه امام، به معنای آن چیزی است که در فرهنگ رائج متداول جهان کُهَن و نیز جهان امروز از این کلمه فهمیده میشود فرمانروایی، سلطه، تحکم، و احیاناً برخورداری حاکم یا حاکمان از امتیازاتی در زندگی، یا نه، حکومت در فرهنگ نهج‌البلاغه مفهوم دیگری دارد. در این باب از چند سرنخ مشخص در نهج‌البلاغه استفاده میکنیم. عنوان امام و والی و ولی امر برای حاکم و عنوان رعیت برای مردم.

به‌کار نرفتن سلطان و ملک برای حاکم اسلامی در نهج‌البلاغه

مسأله‌ی اول مسأله‌ی مفهوم حکومت است. در تعبیرات رائج در زبان عربی برای حاکم این تعبیرات وجود داشته و دارد، سلطان، مَلِک. کلمه‌ی سلطان در بطن خود متضمن مفهوم سلطه در حاکم است، یعنی آن کسی که حاکم هست این از این بُعد سلطه‌گری او مورد توجه است، دیگران نمیتوانند در شئون مردم و در امور مردم دخالت کنند، او میتواند. ملک، ملوکیت، مالکیت، متضمن مفهوم تملک مردم یا سرنوشت مردم است. در نهج‌البلاغه به عنوان ملک یا سلطان هرگز از حاکم جامعه‌ی اسلامی سخنی گفته نشده، این تعبیرات در نهج‌البلاغه هست: امام، پیشوا و رهبر. مفهوم رهبر با مفهوم راهنما هم فرق دارد؛ رهبر آن کسی است که اگر جمعیتی را، امتی را به دنبال خود میکشاند خود پیشقراول و طلایه‌دار این حرکت است، مفهوم حرکت و پیشروی و پیشگامی در این خطی که مردم حرکت میکنند در کلمه‌ی امام وجود دارد.

نبود سلطه‌گری و امتیازطلبی در حکومت از نگاه نهج‌البلاغه

… و عملاً هیچگونه امتیازی به او تعلق هم نمیگیرد؛ از لحاظ وضع زندگی، از لحاظ برخورداری‌های مادی. اگر بتواند وظیفه‌ی خودش را خوب انجام بدهد به اندازه‌ای که این وظیفه و انجام آن برای او جلب حیثیت معنوی بکند به همان اندازه حیثیت متعلق به او میشود؛ بیش از آن نه. این مفهوم حکومت در نهج‌البلاغه است. حکومت بنا بر این تعبیر در نهج‌البلاغه هیچ نشانه‌ای و اشاره‌ای از سلطه‌گری ندارد، هیچ بهانه‌ای برای امتیازطلبی ندارد.

حاکم، مکلف و حامل سنگین‌ترین مسئولیت و نه سلطه‌گر و زورمدار

به طور خلاصه وقتی در نهج‌البلاغه میخواهیم مفهوم حکومت را به دست بیاوریم از آن طرف نگاه میکنیم میبینیم آن‌که در رأس حکومت است والی است، ولی امر است، متصدی کارهای مردم است، یک وظیفه‌دار و مکلف بزرگ است، یک انسانی است که بیشترین بار و سنگین‌ترین مسؤولیت بر دوش اوست و در سوی دیگر انسانها قرار دارند که باید با همه‌ی ارزشهایشان، با همه‌ی آرمانهایشان، با همه‌ی عناصر مشکله‌ی شخصیتشان مورد رعایت قرار بگیرند؛ این مفهوم حکومت است، نه سلطه‌گری است، نه زورمداری است، نه افزون‌طلبی است. امیرالمؤمنین در بخشهای مهمی از نهج‌البلاغه به حیطه‌ی حکومت اشاره میکند. شاید دهها جمله در نهج‌البلاغه میتوان نشان داد که مفهوم شریف حکومت را از نظر علی بن ‌ابی طالب علیه‌السلام مشخص میکند. از جمله در ابتدای فرمان مالک اشتر « ولاه مصر جبایة خراجها و جهاد عدوها …