رفتن به محتوای اصلی

حکومت اسلامی

نام‌های دیگر: حکومت دینی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

حکومت مبتنی بر احکام و ارزش‌های اسلام، ضرورت، ویژگی‌ها و وظایف آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

و امّا یک بخش دیگر و یک گوشه‌ی دیگر از این بحث گسترده این است که مردمی بودن حکومت اسلامی به دو معنا است: یکی این است که مردم در اداره‌ی حکومت و تشکیل حکومت و تعیین حاکم و شاید در تعیین رژیم حکومتی و سیاسی نقش دارند. مردمی بودنِ حکومت یعنی نقش دادن به مردم در حکومت. یک معنای دیگر برای مردمی بودنِ حکومت اسلامی این است که حکومت اسلامی در خدمت مردم است؛ آنچه برای حاکم اسلامی مطرح است، منافع عامّه‌ی مردم است؛ نه منافع اشخاص معین یا قشر معین و طبقه‌ی معین. اسلام به هر دو معنا دارای یک حکومت مردمی است؛ امّا مادامی که حکومت مردمی به معنای اوّلی تأمین نشود، یعنی مردم نقشی در حکومت نداشته باشند، نمیشود گفت که حکومت به معنای دوّمی - یعنی آن حکومت در خدمت مردم است - مردمی است. نمیشود از هر حکومتی در دنیا این ادّعا را باور کرد که در خدمت مردم خود است. امروز در دنیا حکومتهایی که ادّعا میکنند در خدمت مردمند، زیادند؛ هم حکومتهای وابسته به بلوک شرق که خود را مردمی، سوسیالیستی، وابسته‌ی به عموم افراد جامعه قلمداد میکنند، درحالیکه مردم در تعیین این حکومت، در تشکیل این نظام، هیچ نقشی نداشته‌اند. مردم خبر ندارند که بعد از حاکمی که مرده است، چه کسی قرار است به حکومت برسد! اگر خبر هم داشته باشند، از او چیزی نمیدانند، تمایلی به او و به حکومت او ندارند، و شاید و به گمان قوی رضایتی هم از کارهای او ندارند. امروز [اگر] شما مثلاً از ملّت بزرگ شوروی بپرسید آیا به اشغال افغانستان راضی هستند؟ آیا به صرف میلیاردها برای نگهداشتن یک حکومت تحمیلی در یک کشور همسایه راضی‌اند؟ یقیناً یا به احتمال زیاد، اکثر مردم کشور پهناور شوروی از این قضیه یا خبر ندارند - چون در چنین کشورهایی اطلاع هم درست به مردم داده نمیشود - یا اگر خبر دارند، از آن سودی نمیبرند و راضی نیستند. همچنین در کشورهای غربی که ادّعا میکنند در خدمت مردم و برای مردمند، مردم هیچ اراده‌ای، اختیاری در کاری که دستگاه حکومت انجام میدهد، ندارند. این ادعا که حکومتی بدون اینکه با مردم خود ارتباط مستقیم داشته باشد، بدون اینکه به آرای مردم متّکی باشد، ادّعا کند که در خدمت مردم است، ادّعای پذیرفته‌ای نیست. این سخنی است که همه‌ی مدّعیان حکومت مردمی بر زبان جاری میکنند، امّا نمیتوانند ثابت کنند که مردمی‌اند؛ همه‌ی حکومتهای تحمیلی هم خودشان را مردمی به حساب می‌آورند. پس مادامی که مردم با حکومت و با دستگاه حاکم همکاری نکرده باشند، در صحنه‌های فعّالیت اجتماعی در کنار این دستگاه حاضر نباشند، این ادّعا پذیرفته نیست که دولتی و رژیمی بگوید ما مردمی هستیم؛ [امّا ]حکومت اسلامی به معنای واقعی کلمه یک حکومت مردمی است.
ما البتّه در آینده تبادل نظر و همفکرى و همکارى ‌-مستمرّاً- با شما برادران خواهیم داشت. من اجمالاً عرض بکنم: شما خوب میدانید که در اسلام، مسئولیّت و تکلیف، یک‌جانبه نیست. وقتى کسانى بر مردمى حکومت میکنند به معناى اسلامىِ حکومت ‌-نه به معناى طاغوتى و رایج بین افکار و ذهنهاى جاهلى، بلکه حکومت به همان معنایى که در اسلام هست- یعنى مدیریّت کشور را بر عهده میگیرند و بار سنگین مسئولیّت را بر دوش میکشند، یک وظیفه‌ی طرفینى، یک مسئولیّت طرفینى بین آنها و مردم به وجود می‌آید. از امروز حقّى شما بر مردم دارید و حقّى مردم بر شما دارند. حقّ مردم بر شما این است که با همه‌ی وجودتان براى این مردم کار کنید. این چیز تازه‌اى براى شما نیست؛ شما این امتحان را همیشه داده‌اید و براى مردم کار کرده‌اید. این نصیحتى است در درجه‌ی اوّل براى خودِ من و بعد هم براى شما و همه‌ی کسانى که مسئولیّتى بر دوش دارند. ما واقعاً با همه‌ی وجود باید کار کنیم. هرچه ظرفیّت در جسم ما و ذهن ما و ابتکار ما وجود دارد، باید صرف کنیم براى اینکه امور کشور اداره بشود و کار مردم به راه بیفتد و مردم زندگى خودشان را به سمت یک زندگى اسلامى ادامه بدهند.
خب حالا مطلب اوّل مربوط به کارگزاران است. وقتى ما گفتیم «حکومت اسلامى»، یک چیزهایى را متعهّد شدیم در زندگى مردم، در نظام اجتماعى، در وضع عامّه‌ى مردم، در افکار، در فرهنگ، در همه‌ى مناسبات اجتماعى، از جمله در روش و منش کارگزار حکومت اسلامى. این حکومت اسلامى یک معناى خاصّى دارد؛ حکومت اسلامى غیر از حکومت سلطنتى است، غیر از حکومت دنیایى است، غیر از حکومت طاغوتى است، غیر از سلطه‌ى بر مردم است، غیر از زندگى به‌ صورتِ اغتنامِ فرصتِ شهوات براى کسانى است که دستشان میرسد و میتوانند. حکومت اسلامى یعنى کارگزارانِ آن براى اسلام و براى خدا کار میکنند، نه براى خود. ما باید خودمان را خدمتگزار واقعى مردم بدانیم به‌ معناى واقعى کلمه، نه به معناى تعارفى کلمه. در هر سطحى از سطوح که ما هستیم، باید این فکر را که حالا میتوانیم از امکاناتى که در اختیار ما هست، براى تأمین خواسته‌هاى خودمان و هوسهاى خودمان استفاده کنیم، بکلّى دور بیندازیم. مسئولین کشور باید از لحاظ قناعت، از لحاظ زهد به‌ معناى واقعى کلمه ــ یعنی از لحاظ بى‌رغبتى به زخارف[14] دنیایى ــ سرمشق دیگران باشند؛ حدّ آن هم حدّ ورع است.

شاهدها (۱۲ پاراگراف)

معنای حکومت: احقاق حق و برپایی عدل

اصلاً معناى حکومت چیست؟ معناى حکومت این است که انسان حقّى را احقاق کند؛ عدلى را برپا بدارد. امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) در آن صحبتى که معروف است و همه شنیده‌اید، فرمودند که این حکومت، به ‌قدر این کفش یا بندِ این کفش براى من ارزش ندارد؛ بعد فرمودند «اِلّا اَن اُقیمَ حَقّاً»؛[4] مگر اینکه من حقّى را اقامه کنم. در این راه، انسان هر چه بکشد و …

حکومت قرآنی یعنی قوانین بر اساس حکم دینی و حاکم منطبق با معیارهای دینی

… مختلف در ایران و عراق و شامات و بقیّه جاها را نمیگویم؛ اینها دنبال دنیاى خودشان بودند، ولو در دنیاى اسلام زندگى میکردند ــ نهضتهاى صحیحى که به وجود آمده است، براى این به وجود مى‌آمد که بلکه بتوانند یک حکومتى تشکیل بدهند که این حکومت بر پایه‌ى قرآن باشد؛ یعنى چه بر پایه‌ى قرآن؟ یعنى قوانین و مقرّرات در آن جامعه و عمل نظام عمومى و جمعى در آن جامعه، بر اساس حکم دینى باشد؛ این یک؛ و آن کسى هم که در رأس حکومت قرار میگیرد، منطبق باشد با معیارهاى دینى براى حکومت؛ این دو؛ این معناى حکومت اسلامى و حکومت قرآنى است. البتّه مراتب دارد؛ یک وقت کسى که در رأس حکومت قرار میگیرد، یک شخصیّتى است در حدّ معصوم یا دون معصوم، یک وقت هم نوبت برسد به روسیاه‌هایى امثال بنده؛ به ‌هر حال ترکیب و قواره کلّى نظام همان است؛ البتّه اشخاص کم و زیاد دارند، کوچک و بزرگ دارند، [امّا] براى این …

رد ادعای زیان حکومت اسلامی برای دعوت اسلامی با استناد به حکومت پیامبر

اوج عظمت اسلام در همه‌ى دنیا با پدید آمدن جمهورى اسلامى شده است. و آنها درست بعکس، میخواهند بگویند که جمهورى اسلامى، تشکیل حکومت اسلامى، پدید آمدن مشت کوبنده‌ى قرآن و اسلام علیه دشمنان، به ضرر اسلام است؛ خب، اگر این‌ جور است، پیغمبر هم باید حکومت تشکیل نمیداد، امیرالمؤمنین هم باید حکومت تشکیل نمیداد، خلفاى صدر اسلام هم باید به خانه‌هایشان میرفتند؛ حکومت دیگر چرا؟ اگر حکومت اسلامى مضرِّ براى دعوت اسلامى است، پیغمبر چرا این ‌قدر زحمت کشید، این ‌همه جنگ کرد، این‌ قدر آدم کشته شدند؟ ببینید چقدر اینها از اسلام بى‌خبرند. حالا یک وقت رادیوى فلان گروه بدنام کریه‌المنظر دنیا است یک حرفى میزند، او حالا خب خبر ندارد، یا لااقل در این جمعیّت نیست؛ بعضى‌ها همین(جا) در داخل این میهن اسلامى از این حرفهاى بى‌معنى بر زبانشان جارى میشود.

شجاعت گفتن حق و نترسیدن از آمریکا و قدرت‌های متحد

… باطل، جز زور نامشروع هیچ چیز برایشان مطرح نیست، انسان منزوى خواهد شد. اِن یَتَّخِذونَکَ اِلّا هُزُوًا؛[13] خب معلوم است. پیغمبر مگر وقتى ‌که دعوت را آورد منزوى نبود؟ مگر امام بزرگوار ما در خانه‌ى خودش غریب و منزوى نبود در دوران سلطه‌ى طاغوت؟ منزوى یعنى چه؟ حکومت اسلامى این جوانمردى را و این رشادت را دارد که آنچه را حق است بگوید و از آمریکا نترسد، از قدرتهاى متّحد در دنیا نترسد؛ فرق ما با آن کشور ضعیف وابسته در همین است. آن دولتهایى میترسند که به ملّتهایشان وصل نیستند. آنها هم اگر به ملّتهایشان متّصل بودند، این جرئت را داشتند که مافى‌الضّمیر خودشان را بگویند. ما به ملّتمان وصلیم، ما یک دولت بى پشت و پناه نیستیم مثل یک پرده‌ى پوشش که …

عظمت تشکیل حکومت قرآن و فقه آل محمد (ص) و احتمال درک نکردن آن از سوی برخی معممین

… فراتر از این چیزها است. کارى به یکایک آحاد روحانى نداریم؛ مجموعه‌ى دستگاه روحانیّت، امروز یک داستان دیگرى است. امروز به پایمردى و همّت یک مرجع تقلید و عالم بزرگ در طول چند سال، البتّه با کمک دیگران ــ لکن محور یک نفر بود ــ یک نظام اسلامى به ‌وجود آمده است. من گاهى این شک در ذهنم به ‌وجود مى‌آید که بعضى از ما معمّمین عمق عظمت این جمله را درست متوجّه نشویم: تشکیل یک حکومتى بر اساس اسلام؛ یعنى حکومت قرآن و احکام اسلامى، حکومت فقه آل محمّد (علیهم افضل صلوات الله‌) که این یک چیز بسیار عظیمى است. انسان وقتى در وسط یک ماجرایى است، عظمت آن را حس نمیکند، درک نمیکند.

آرزوی تشکیل حکومت در برخی از علمای بزرگ

حتّى بنده در حالات بعضى از علماى بزرگ دیده‌ام که آرزو و امیدِ تشکیل حکومت در آنها هم بوده است؛ از جمله مرحوم سیّد رضى (رضوان الله‌ تعالى علیه) است که از بعضى از اشعار او و از مُنافسات[14] او با خلیفه‌ى عبّاسى ــ که با خلیفه‌ى عبّاسىِ زمان مُنافسه میکند ــ این معنا به‌ دست مى‌آید؛ معلوم میشود که آرزو و طموح[15] حکومت و خلافت را آن بزرگوار داشته است؛ بعد …

هدف نظام اسلامی تحقق ارادهٔ الهی در جامعه مانند هدف امیرالمؤمنین

برادرها! ما امروز براى این داریم حرکت میکنیم؛ هدف ما این است. نبادا کسى در فهم هدف حکومت اسلامى و نظام اسلامى دچار اشتباه بشود؛ هدف این است. ابزارها با زمان امیرالمؤمنین فرق کرده است، روشها فرق کرده است، دنیا فرق کرده است، خیلى از واسطه‌ها فرق کرده است امّا هدفها فرق نکرده است. آن روز هم هدف امیرالمؤمنین این بود که جامعه را قلمرو اراده‌ى الهى کند، که مظهر اعلاى آن هم عدالت است. اینجا ما نباید خودمان را فریب بدهیم؛ آن جامعه‌اى الهى است که در آن عدالت باشد، وَالّا جامعه‌اى که در آن عدالت نبود، فاصله‌هاى عمیق طبقاتى وجود داشت، عدم برخوردارىِ یک جمع کثیرى از مردم به سود برخوردارى‌هاى نابحقّ دیگران وجود داشت، این جامعه اسلامى نیست، این …

زمینه‌سازی قرن‌ها تلاش علما و متفکران برای حکومت قرآنی

عزیزان من! از بعد از آن حادثه هر کار شده است، مقدّمه بوده است براى امروز شما. این‌همه علما، این‌همه متفکّرین، این‌همه فلاسفه، این‌همه متکلّمین، این‌همه زحمت و تلاش، این‌همه جنگهاى صلیبى، همه اسلام را نگه داشت و آماده کرد اوضاع و احوال را تا امروز حکومتى بر اساس حاکمیّت ارزشهاى الهى و قرآنى به‌ وجود بیاید. بخت و اقبال با شما و با ملّت ایران بود که خداى متعال این بار را اوّل‌بار روى دوش اینها گذاشت. البتّه بخت که میگوییم به‌ معناى اتّفاق نیست؛ این اقبال بلند را خداى متعال مفت و بیهوده به کسى نمیدهد. ملّت ایران خیلى کارها کردند، خداى متعال این را بالاخره به آنها …

نبود حکومت قرآنی با حاکم عادل از صلح امام حسن (ع) تا جمهوری اسلامی

شما ملاحظه بفرمایید که بعد از سال ۴۰ یا ۴۱ ــ یعنی سال صلح امام مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام) ــ تا دوران تشکیل نظام جمهورى اسلامى، [حتّی] یک روز حکومتى بر پایه‌ى قرآن در حالى ‌که یک شخص عادلى هم در رأس آن حکومت باشد، تشکیل نشده بود؛ این شوخى است؟ یعنى همّت امام صادق (علیه الصّلاة و السّلام) و امام باقر و امام موسى‌بن‌جعفر و ائمّه‌ى بعد از حادثه‌ى عاشورا (علیهم سلام الله‌)، بر طبق آنچه انسان از مجموع حالات اینها به دست مى‌آورد، این بوده است که یک نظام اسلامى را به ‌وجود بیاورند؛ حالا بعضى …

درست نبودن همهٔ کارها حتی در حکومتی با موازین کامل

… کرد، یاوه بسراید که حالا هم مثل زمان فلان است؟ این ناشى از نفهمیدن آنچه واقع شده است، نیست؟ این ناشى از عدم معرفت نعمت خدا نیست؟ یا خداى نکرده ناشى از انکار نعمت خدا است؛ یَعرِفونَ نِعمَتَ اللهِ ثُمَّ یُنکِرونَها.[21] این جفا نیست به این حرکت به این عظمت؟ مگر وقتى حکومت درست شد، صحیح شد، موازین حکومت موازین کاملى شد، در تمام شَراشِر[22] این حکومت، همه‌ى کارها درست خواهد بود؟ از کجا چنین چیزى ثابت شده؟ زمان امیرالمؤمنین که مثال عدل و تقوا است ــ دیگر شما از امیرالمؤمنین کسى را دارید که اَعدل و اتقىٰ و اَصلب[23] فى احکام الله‌ و اخشن[24] فى ذات الله‌ باشد؟ ــ همه‌ى این حکّامى که بر ولایات مسلّط بودند و خود امیرالمؤمنین فرستاده بود، ابوذر و سلمان بودند؟ نه …

مبارزهٔ چهارده‌قرنی ائمه (ع) و علما برای برپایی حکومت قرآن

… بشود؛ همه‌ى این فداکارى‌ها براى این بود. این هدف بزرگ، آن‌قدر بزرگ است که جان حسین‌بن‌على (علیه‌ السّلام) هم در راه آن قربانى میشود. پیغمبر هم خود را سرباز قرآن و اسلام میداند؛ امیرالمؤمنین هم خود را در معرض شهادت قرار میدهد تا حکومت قرآن و اسلام زنده بماند. چهارده قرن مسلمانان غیور و رهبران بزرگ و ائمّه‌ى معصومین (علیهم‌ السّلام) مبارزه کردند تا چنین حکومتى بر سر پا بشود. چهارده قرن علماى بزرگ گفتند و نوشتند و تدریس کردند و تعلیم کردند تا شاید قرآن حکومت پیدا کند؛ و این توفیق را هیچ بزرگى مگر آن بزرگ باعظمت، آن امام بى‌نظیر، آن انسان والاى زمان ما، امام بزرگوار و راحل ما، امام خمینى (رضوان الله‌ علیه)، و هیچ ملّتى جز ملّت ایران نیافت.

استقرار حکومت الهی در بسیاری از مناطق جهان به مرور زمان

… تکرار کردند امّا دشمن که بر روى این قضیّه پافشارى کرده است و باز هم میکند، درحقیقت میخواهد یک چیزى را در ذهنها مسجّل کند و آن، این است که لازمه‌ى فاصله گرفتن از مبدأ انقلاب، کم‌رنگ شدن ارزشهاى انقلاب است؛ آیا این درست است؟ این برخلاف منطق کمال بشرى است؛ این برخلاف آن منطقى است که تشکیل نظام اسلامى را الزامى میکرد، و ما معتقدیم که باز هم در دنیا این معنا الزامى است و در بسیارى از مناطق عالم، بمرور زمان حکومت الهى و اسلامى مستقر خواهد شد.