رفتن به محتوای اصلی

حکومت اسلامی

نام‌های دیگر: حکومت دینی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

حکومت مبتنی بر احکام و ارزش‌های اسلام، ضرورت، ویژگی‌ها و وظایف آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

و امّا یک بخش دیگر و یک گوشه‌ی دیگر از این بحث گسترده این است که مردمی بودن حکومت اسلامی به دو معنا است: یکی این است که مردم در اداره‌ی حکومت و تشکیل حکومت و تعیین حاکم و شاید در تعیین رژیم حکومتی و سیاسی نقش دارند. مردمی بودنِ حکومت یعنی نقش دادن به مردم در حکومت. یک معنای دیگر برای مردمی بودنِ حکومت اسلامی این است که حکومت اسلامی در خدمت مردم است؛ آنچه برای حاکم اسلامی مطرح است، منافع عامّه‌ی مردم است؛ نه منافع اشخاص معین یا قشر معین و طبقه‌ی معین. اسلام به هر دو معنا دارای یک حکومت مردمی است؛ امّا مادامی که حکومت مردمی به معنای اوّلی تأمین نشود، یعنی مردم نقشی در حکومت نداشته باشند، نمیشود گفت که حکومت به معنای دوّمی - یعنی آن حکومت در خدمت مردم است - مردمی است. نمیشود از هر حکومتی در دنیا این ادّعا را باور کرد که در خدمت مردم خود است. امروز در دنیا حکومتهایی که ادّعا میکنند در خدمت مردمند، زیادند؛ هم حکومتهای وابسته به بلوک شرق که خود را مردمی، سوسیالیستی، وابسته‌ی به عموم افراد جامعه قلمداد میکنند، درحالیکه مردم در تعیین این حکومت، در تشکیل این نظام، هیچ نقشی نداشته‌اند. مردم خبر ندارند که بعد از حاکمی که مرده است، چه کسی قرار است به حکومت برسد! اگر خبر هم داشته باشند، از او چیزی نمیدانند، تمایلی به او و به حکومت او ندارند، و شاید و به گمان قوی رضایتی هم از کارهای او ندارند. امروز [اگر] شما مثلاً از ملّت بزرگ شوروی بپرسید آیا به اشغال افغانستان راضی هستند؟ آیا به صرف میلیاردها برای نگهداشتن یک حکومت تحمیلی در یک کشور همسایه راضی‌اند؟ یقیناً یا به احتمال زیاد، اکثر مردم کشور پهناور شوروی از این قضیه یا خبر ندارند - چون در چنین کشورهایی اطلاع هم درست به مردم داده نمیشود - یا اگر خبر دارند، از آن سودی نمیبرند و راضی نیستند. همچنین در کشورهای غربی که ادّعا میکنند در خدمت مردم و برای مردمند، مردم هیچ اراده‌ای، اختیاری در کاری که دستگاه حکومت انجام میدهد، ندارند. این ادعا که حکومتی بدون اینکه با مردم خود ارتباط مستقیم داشته باشد، بدون اینکه به آرای مردم متّکی باشد، ادّعا کند که در خدمت مردم است، ادّعای پذیرفته‌ای نیست. این سخنی است که همه‌ی مدّعیان حکومت مردمی بر زبان جاری میکنند، امّا نمیتوانند ثابت کنند که مردمی‌اند؛ همه‌ی حکومتهای تحمیلی هم خودشان را مردمی به حساب می‌آورند. پس مادامی که مردم با حکومت و با دستگاه حاکم همکاری نکرده باشند، در صحنه‌های فعّالیت اجتماعی در کنار این دستگاه حاضر نباشند، این ادّعا پذیرفته نیست که دولتی و رژیمی بگوید ما مردمی هستیم؛ [امّا ]حکومت اسلامی به معنای واقعی کلمه یک حکومت مردمی است.
ما البتّه در آینده تبادل نظر و همفکرى و همکارى ‌-مستمرّاً- با شما برادران خواهیم داشت. من اجمالاً عرض بکنم: شما خوب میدانید که در اسلام، مسئولیّت و تکلیف، یک‌جانبه نیست. وقتى کسانى بر مردمى حکومت میکنند به معناى اسلامىِ حکومت ‌-نه به معناى طاغوتى و رایج بین افکار و ذهنهاى جاهلى، بلکه حکومت به همان معنایى که در اسلام هست- یعنى مدیریّت کشور را بر عهده میگیرند و بار سنگین مسئولیّت را بر دوش میکشند، یک وظیفه‌ی طرفینى، یک مسئولیّت طرفینى بین آنها و مردم به وجود می‌آید. از امروز حقّى شما بر مردم دارید و حقّى مردم بر شما دارند. حقّ مردم بر شما این است که با همه‌ی وجودتان براى این مردم کار کنید. این چیز تازه‌اى براى شما نیست؛ شما این امتحان را همیشه داده‌اید و براى مردم کار کرده‌اید. این نصیحتى است در درجه‌ی اوّل براى خودِ من و بعد هم براى شما و همه‌ی کسانى که مسئولیّتى بر دوش دارند. ما واقعاً با همه‌ی وجود باید کار کنیم. هرچه ظرفیّت در جسم ما و ذهن ما و ابتکار ما وجود دارد، باید صرف کنیم براى اینکه امور کشور اداره بشود و کار مردم به راه بیفتد و مردم زندگى خودشان را به سمت یک زندگى اسلامى ادامه بدهند.
خب حالا مطلب اوّل مربوط به کارگزاران است. وقتى ما گفتیم «حکومت اسلامى»، یک چیزهایى را متعهّد شدیم در زندگى مردم، در نظام اجتماعى، در وضع عامّه‌ى مردم، در افکار، در فرهنگ، در همه‌ى مناسبات اجتماعى، از جمله در روش و منش کارگزار حکومت اسلامى. این حکومت اسلامى یک معناى خاصّى دارد؛ حکومت اسلامى غیر از حکومت سلطنتى است، غیر از حکومت دنیایى است، غیر از حکومت طاغوتى است، غیر از سلطه‌ى بر مردم است، غیر از زندگى به‌ صورتِ اغتنامِ فرصتِ شهوات براى کسانى است که دستشان میرسد و میتوانند. حکومت اسلامى یعنى کارگزارانِ آن براى اسلام و براى خدا کار میکنند، نه براى خود. ما باید خودمان را خدمتگزار واقعى مردم بدانیم به‌ معناى واقعى کلمه، نه به معناى تعارفى کلمه. در هر سطحى از سطوح که ما هستیم، باید این فکر را که حالا میتوانیم از امکاناتى که در اختیار ما هست، براى تأمین خواسته‌هاى خودمان و هوسهاى خودمان استفاده کنیم، بکلّى دور بیندازیم. مسئولین کشور باید از لحاظ قناعت، از لحاظ زهد به‌ معناى واقعى کلمه ــ یعنی از لحاظ بى‌رغبتى به زخارف[14] دنیایى ــ سرمشق دیگران باشند؛ حدّ آن هم حدّ ورع است.

شاهدها (۱۴ پاراگراف)

تفاوت با حکومت سلطنتی و طاغوتی؛ کار کارگزاران برای خدا نه برای خود

خب حالا مطلب اوّل مربوط به کارگزاران است. وقتى ما گفتیم «حکومت اسلامى»، یک چیزهایى را متعهّد شدیم در زندگى مردم، در نظام اجتماعى، در وضع عامّه‌ى مردم، در افکار، در فرهنگ، در همه‌ى مناسبات اجتماعى، از جمله در روش و منش کارگزار حکومت اسلامى. این حکومت اسلامى یک معناى خاصّى دارد؛ حکومت اسلامى غیر از حکومت سلطنتى است، غیر از حکومت دنیایى است، غیر از حکومت طاغوتى است، غیر از سلطه‌ى بر مردم است، غیر از زندگى به‌ صورتِ اغتنامِ فرصتِ شهوات براى کسانى است که دستشان میرسد و میتوانند. حکومت اسلامى یعنى کارگزارانِ آن براى اسلام و براى خدا کار میکنند، نه براى خود. ما باید خودمان را خدمتگزار واقعى مردم بدانیم به‌ معناى واقعى کلمه، نه به معناى تعارفى کلمه. در هر سطحى از سطوح که ما هستیم، باید این فکر را که حالا میتوانیم از امکاناتى که در اختیار ما هست، براى تأمین خواسته‌هاى خودمان و هوسهاى خودمان استفاده کنیم، بکلّى دور …

تلاش برای حاکمیت اسلام در افغانستان و قانع نشدن به کمتر از آن

… هم غالباً با هم درگیرى داشتند در طول این تاریخ دویست، دویست‌‌‌‌وپنجاه‌‌ساله‌‌‌‌اى که ما میدانیم، از لحاظ قومى هم شیعه و سنّى با هم اختلافات داشتند. باید همه‌‌‌‌ى اینها را در هم هضم کنید؛ فقط اسلام را در همه‌‌‌‌ى این گروه‌‌‌‌ها و دسته‌‌‌‌جات مختلف حاکم کنید. در رأس آن هم شما آقایان که هر کدام بحمدالله‌‌‌‌ جمعیّتى را دنبال سر خودتان دارید ــ اعم از شیعه‌‌‌‌ یا سنّى‌‌‌‌ ــ در جهت حکومت اسلامى، در جهت حاکمیّت اسلام در افغانستان [تلاش کنید] و به کمتر از این هم بایستى قانع نشوید، راضى نشوید. یک حکومت لائیک، یک حکومت نسبت به مذهب بى‌‌‌‌طرف، مردم افغانستان را راضى نخواهد کرد؛ چهار روز میگذرد یک مشکل بزرگ‌‌‌‌ترى به‌‌‌‌ وجود مى‌‌‌‌آید. حکومتى که دولتها و قدرتها و سیاستهاى بزرگ بخواهند یک چیزى را هُل بدهند، درست کنند، به درد نمیخورد؛ [درست] میشود، …

اطاعت از پیامبر و برپایی قسط هدف انبیا و دلیل لزوم حاکمیت اسلام

نکته‌ى دوّم این است که این وحدت باید در خدمت و در جهت حاکمیّت اسلام باشد وَالّا پوچ خواهد بود، بى‌معنى خواهد بود. اگر علماى اسلام قبول میکنند که قرآن فرموده است: وَ مآ اَرسَلنا مِن رَسولٍ اِلّا لِیُطاعَ بِاِذنِ الله؛[7] پیغمبر نیامد که یک نصیحتى بکند، یک حرفى بزند، مردم هم کار خودشان را بکنند، به او هم یک احترامى بگذارند؛ آمد تا مورد اطاعت قرار بگیرد، جامعه را هدایت کند، زندگى را هدایت کند، نظام را تشکیل بدهد، انسانها را به سمت اهداف زندگى درست پیش ببرد؛ اگر قبول دارند که قرآن کریم میفرماید: لَقَد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّنٰتِ وَ اَنزَلنا مَعَهُمُ الکـِتٰبَ وَ المیزانَ لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسط،[8] اقامه‌ى قسط و عدل و رفع ظلم و زندگى صحیح براى بشر، هدف ادیان است، اگر اینها را قبول دارند که همه قبول دارند، پس باید حرکت به سمت حاکمیّت اسلام باشد و حاکمیّت اسلام در کشورها و جوامع اسلامى امرى است ممکن.

اثبات امکان تشکیل نظام اسلامی در جهان اسلام با انقلاب اسلامی

پانزده سال قبل تردید بود که آیا اصلاً حاکمیّت اسلام ممکن است یا نه؟ انقلاب اسلامى و تشکیل نظام اسلامى در ایران، و حرکت حیات‌بخش و عظیم امام (رضوان الله‌ تعالى علیه) و قدرتى که آن مرد الهى و ملکوتى در مقابل قدرتهاى مادّى از خود نشان داد و ثابت کرد که قدرت دین و معنویّت از مادّیّت و پول و سلاح بیشتر است، تردید را باید از ذهنها زدوده باشد. بله، تشکیل نظام اسلامى در اقطار[9] عالم اسلامى، امرى است ممکن.

لزوم مظهر قدرت، عدالت، رحمت و حکمت الهی بودن حاکم

و امّا آن کسى که این ولایت را از طرف خداوند عهده‌دار میشود، باید یک نمونه‌ى ضعیفى، یک پرتویى، یک سایه‌اى از آن ولایت الهى را تحقّق ببخشد و نشان بدهد، یا بگوییم در او باشد؛ که از خصوصیّات ولایت الهى قدرت است، حکمت است، عدالت است، رحمت است. آن شخصى یا آن دستگاهى که اداره‌ى امور مردم را بر عهده میگیرد، باید مظهر قدرت خدا و عدالت خدا و رحمت خدا و حکمت الهى باشد. این، فارقِ[4] بین جامعه‌ى اسلامى و همه‌ى جوامع دیگرى است که به شکلهاى دیگرى اداره میشوند. جهالتها، شهوات نفسانی، هوا و هوس، سلایق شخصىِ متّکى به نفع و سود شخصى یا گروهى، هیچ‌ کدام از اینها این حق را ندارند که زندگى مردم و مسیر امور مردم را دستخوش خود قرار …

اتصال دستگاه حاکم به مردم و حاکم به‌عنوان ولی و برادر مردم

… دوران رژیم منحوس پهلوى در کشور ما بود و امروز در خیلى از کشورهاى دیگر هست ــ مصالح مردم یک چیز دیگر است؛ مصالح مردم در این است که آن دستگاه حاکم را، آن نوکران و پیوستگان بیگانه را از سر راه کمال خودشان بردارند؛ [یعنی] بکلّى مصالح این دو در دو جهت قرار دارد؛ لکن در نظام اسلامى [این طور] نیست؛ در نظام اسلامى، حاکم، ولىّ است، دوست است، سرپرست است، برادر است، مرتبط است، براى مردم است؛ و این یکى از افتخارات جمهورى اسلامى است که توانسته ولایت اسلامى را پیاده کند.

تبدیل نهضت اسلام به حکومت و نظام سیاسی در مدینه

بعد از سیزده سال با تعلیمات پیغمبر، با شعارهایى که داد، با سازمان‌‌دهى‌‌اى که کرد، با فداکارى‌‌اى که شد، با مجموع عواملى که وجود داشت، این تفکّر تبدیل شد به یک حکومت، یک نظام سیاسى، به نظام زندگى یک ملّت و یک امّت، و آن هنگامى بود که رسول خدا تشریف آوردند به مدینه و آنجا را پایگاه خودشان قرار دادند و حکومت اسلامى را در آنجا گستردند و اسلام از شکل یک نهضت تبدیل شد به شکل یک حکومت؛ این دوره‌‌ى دوّم. و این ادامه پیدا کرد تا دوران زندگى نبىّ اکرم و ده سالى که آن بزرگوار حیات داشتند و بعد از ایشان دوران خلفاى چهارگانه تا زمان امام مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام) و تا خلافت آن بزرگوار که شش ماه تقریباً طول کشید؛ اسلام به شکل حکومت ظاهر شد. …

سربلندی حکومت اسلامی در گرو حفظ حدود الهی

… وَمَن یَتَعَـدَّ حُـدودَ اللهِ فَاُولَـٰٓئِکَ هُمُ الظٰلِمون؛[9] تعدّى از حدود الهى جایز نیست. خط‌کشى‌ها را دقیق اسلام معیّن کرده؛ اگر هم کسى فکر کند که اسلام خط‌کشى نکرده در یک مسئله‌اى، در یک امرى، باید خود را ملامت کند، باید برود معلومات خود را زیاد کند. حکومت اسلامى و نظام جمهورى اسلامى آن ‌وقتى سربلند است که بتواند حدود الهى را حفظ کند.

پایداری و استقرار حکومت اسلامی با کارگزاران الگو

… نمونه و الگو شدن از لحاظ ایمانى پیش بروند؛ یعنى نمونه‌ى انسان متدیّنِ انقلابىِ مسلّطِ بر نفْس و عامل براى خدا؛ این، آن چیزى است که اگر در بین توده‌ى مردم ما افراد زیادى از این قبیل هستند، باید به این سمت برویم که در کارگزاران حکومت ما، همه این‌جورى باشند. این لازمه‌ى حکومت اسلامى است و حکومت اسلامى با این پایدار خواهد شد و استقرار خواهد یافت.

معیار شدن احکام الهی در قانون، دولت و کارگزاران

… از فریب، از حاکم کردن نفْس و خواهشهاى نفسانى بر زندگى خود ــ از این چیزها ــ پرهیز کنیم. یاد خدا و ذکر خدا و توجّه به خدا و مبارزه‌ى با نفْس و عبادت واقعى و اتّصال حقیقى با خدا را روزبه‌روز در عمل شخصى و فردى خودمان تقویت کنیم؛ این وظیفه‌ى یکایک ما است. وظیفه‌ى جمعى ما به ‌عنوان یک جامعه، به ‌عنوان یک نظام، به‌ عنوان یک دولت و یک حکومت این است که احکام الهى را در سطح جامعه معیار و ملاک عملِ عمومى قرار بدهیم: قانون بر اساس دین خدا ــ همچنان ‌که بحمدالله‌ مجلس شوراى اسلامىِ ما و شوراى نگهبان این مسئولیّت را داشته‌اند و همیشه هم رعایت شده ــ دولت در خطّ دین خدا، کارگزاران دولتى همه در سایه‌ى دین الهى و دستورات الهى. همین برادرانى که اینجا هستید ــ برادران مربوط به مسائل تربیتى ــ تربیت بر اساس دین و معیارهاى دین را برنامه‌ى خودشان قرار بدهند و کوچک‌ترین کوتاهى و سستى در این راه را روا ندارند.

بی‌سابقه بودن حاکمیت اسلام و قرآن در تاریخ ایران و لزوم حفظ این نعمت

… این راه و ادامه‌ى این راه پُرافتخار. ما براى اداره‌ى این کشور بیش از همه چیز به نیروى انسانى احتیاج داریم، و نیروى انسانى زمینه‌ى بسیار کم‌نظیرى در کشور ما دارد؛ براى کسانى که روى ملّتها مطالعه میکنند، کمترملّتى به استعداد و هوشیارى ملّت ما شناخته شده؛ و بحمدالله‌ در تاریخ ایران هیچ روزى مثل این دوران و این عهد نبوده که اسلام در حاکمیّت باشد، پرچم قرآن برافراشته باشد، عمل به اسلام ارزش به حساب بیاید، قوانین، متّخذ از اسلام و قرآن باشد. ما چه میخواهیم؟ ما بیش از این، بزرگ‌تر از این نعمت چه میخواهیم از خدا؟ تمام تلاشمان را بایستى مبذول کنیم که این نعمت ارزشمند را و بى‌نظیر را و بى‌سابقه را براى این ملّت حفظ کنیم. این با تلاش مخلصانه ممکن است؛ باید انگیزه‌ى حرکت ما در هر سطحى که هستیم، انگیزه‌ى الهى باشد. علاج همه‌ى دردهاى ما اخلاص است؛ اگر اخلاص باشد، همه‌ی چیزهایى که فعلاً نظام ما و جامعه‌ى ما از آنها متأذّى است، بر طرف خواهد شد. اخلاصِ در عمل موجب خواهد شد …

حکومت مسئلهٔ اساسی اسلام و لزوم معنوی و الهی بودن آن

… و آله و سلّم) که بنا به وحى الهى یک موقعیّت استثنائى را، روز گرمى را، جایگاه سختى را انتخاب کرد تا اهمّیّت قضیّه را نشان بدهد و چه روایات ما و ائمّه‌ى اطهار (علیهم ‌السّلام) که این روز را این‌ قدر اهمّیّت دادند ــ به‌ خاطر این است که مسئله‌ى ولایت مهم است؛ مسئله‌ى حکومت در اسلام مسئله‌ى اساسى است. اگر اسلام که دین خدا است و زندگى مردم را بر اساس ارزشهاى الهى میخواهد اداره بکند، در امر حکومت دچار یک وضعیّت دنیایى شد، دچار همان چیزى شد که جوامع دیگر دچار آن هستند، بکلّى مصالحِ مترتّب بر نظام اسلامى از آن سلب خواهد شد. یک نظام معنوى و الهى باید در دستگاه اداره‌کننده و مدیریّت و حاکمیّت باشد.

رابطهٔ ولایی و جدایی‌ناپذیر حاکم و مردم بر خلاف سلطنت و کودتا

«ولایت» یعنى پیوند، ارتباط و اتّصال؛ یعنی به‌ هم‌ پیچیده‌ شدن دو چیز؛ یعنی به‌ هم ‌جوشیدگى و به‌ هم‌ پیوستگى کسانى که با یکدیگر ولایت دارند؛ این است معناى ولایت؛ و در شکل ولایت و مفهوم ولایت در جامعه‌ى اسلامى و نظام اسلامى، از این جهت کلمه‌ى ولایت به حکومت اطلاق میشود که این رابطه بین ولىّ و مردم یک رابطه‌ى ولایتى است؛ ارتباط و اتّصالِ غیر قابل انفکاک است؛ تمام اجزاى این جامعه با یکدیگر متّصلند، از هم جدا نیستند؛ قضیّه مثل دستگاه‌هاى سلطنت، دستگاه‌هاى قدرت، [یا] کودتاچى‌هایى که بر یک جامعه‌اى مسلّط میشوند نیست.

حکومت دین و احیای ارزش‌های اسلامی به‌عنوان معجزهٔ الهی قرن پانزدهم

… معارضه با جمهورى اسلامى بودند، این امید را پنهان نکردند که جمهورى اسلامى در غیاب پدیدآورنده و پروراننده‌ى خود، نیروى دفاع و رشد را از دست بدهد و چون کودک بى‌صاحبى، احساس ضعف و درماندگى کند؛ یا بکلّى از پاى درآید و یا بناچار به زیر دامان این و آن پناه گیرد! در محاسبات تنگ‌نظرانه‌ى دشمنان که همه بى‌استثنا اسیر محاسبات صد درصد مادّى و از فهم روابط معنوى و برکات ایمان و تقوا بى‌نصیبند، نمیگنجید که معجزه‌ى الهى در طلیعه‌ى قرن پانزدهم هجرى ــ یعنى حکومت صلاح و دین و حیات دوباره‌ى ارزشهاى اسلامى ــ آن قلّه‌ى مرتفعى باشد که دست آلوده‌ى بندگان هوا و هوس به آن نرسد و دیپلماسى زر و زور از به دام افکندن آن عاجز بماند. امّا اراده‌ى الهى این بود، و همان شد که اراده‌ى الهى بود.