رفتن به محتوای اصلی

حکومت اسلامی

نام‌های دیگر: حکومت دینی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

حکومت مبتنی بر احکام و ارزش‌های اسلام، ضرورت، ویژگی‌ها و وظایف آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

و امّا یک بخش دیگر و یک گوشه‌ی دیگر از این بحث گسترده این است که مردمی بودن حکومت اسلامی به دو معنا است: یکی این است که مردم در اداره‌ی حکومت و تشکیل حکومت و تعیین حاکم و شاید در تعیین رژیم حکومتی و سیاسی نقش دارند. مردمی بودنِ حکومت یعنی نقش دادن به مردم در حکومت. یک معنای دیگر برای مردمی بودنِ حکومت اسلامی این است که حکومت اسلامی در خدمت مردم است؛ آنچه برای حاکم اسلامی مطرح است، منافع عامّه‌ی مردم است؛ نه منافع اشخاص معین یا قشر معین و طبقه‌ی معین. اسلام به هر دو معنا دارای یک حکومت مردمی است؛ امّا مادامی که حکومت مردمی به معنای اوّلی تأمین نشود، یعنی مردم نقشی در حکومت نداشته باشند، نمیشود گفت که حکومت به معنای دوّمی - یعنی آن حکومت در خدمت مردم است - مردمی است. نمیشود از هر حکومتی در دنیا این ادّعا را باور کرد که در خدمت مردم خود است. امروز در دنیا حکومتهایی که ادّعا میکنند در خدمت مردمند، زیادند؛ هم حکومتهای وابسته به بلوک شرق که خود را مردمی، سوسیالیستی، وابسته‌ی به عموم افراد جامعه قلمداد میکنند، درحالیکه مردم در تعیین این حکومت، در تشکیل این نظام، هیچ نقشی نداشته‌اند. مردم خبر ندارند که بعد از حاکمی که مرده است، چه کسی قرار است به حکومت برسد! اگر خبر هم داشته باشند، از او چیزی نمیدانند، تمایلی به او و به حکومت او ندارند، و شاید و به گمان قوی رضایتی هم از کارهای او ندارند. امروز [اگر] شما مثلاً از ملّت بزرگ شوروی بپرسید آیا به اشغال افغانستان راضی هستند؟ آیا به صرف میلیاردها برای نگهداشتن یک حکومت تحمیلی در یک کشور همسایه راضی‌اند؟ یقیناً یا به احتمال زیاد، اکثر مردم کشور پهناور شوروی از این قضیه یا خبر ندارند - چون در چنین کشورهایی اطلاع هم درست به مردم داده نمیشود - یا اگر خبر دارند، از آن سودی نمیبرند و راضی نیستند. همچنین در کشورهای غربی که ادّعا میکنند در خدمت مردم و برای مردمند، مردم هیچ اراده‌ای، اختیاری در کاری که دستگاه حکومت انجام میدهد، ندارند. این ادعا که حکومتی بدون اینکه با مردم خود ارتباط مستقیم داشته باشد، بدون اینکه به آرای مردم متّکی باشد، ادّعا کند که در خدمت مردم است، ادّعای پذیرفته‌ای نیست. این سخنی است که همه‌ی مدّعیان حکومت مردمی بر زبان جاری میکنند، امّا نمیتوانند ثابت کنند که مردمی‌اند؛ همه‌ی حکومتهای تحمیلی هم خودشان را مردمی به حساب می‌آورند. پس مادامی که مردم با حکومت و با دستگاه حاکم همکاری نکرده باشند، در صحنه‌های فعّالیت اجتماعی در کنار این دستگاه حاضر نباشند، این ادّعا پذیرفته نیست که دولتی و رژیمی بگوید ما مردمی هستیم؛ [امّا ]حکومت اسلامی به معنای واقعی کلمه یک حکومت مردمی است.
ما البتّه در آینده تبادل نظر و همفکرى و همکارى ‌-مستمرّاً- با شما برادران خواهیم داشت. من اجمالاً عرض بکنم: شما خوب میدانید که در اسلام، مسئولیّت و تکلیف، یک‌جانبه نیست. وقتى کسانى بر مردمى حکومت میکنند به معناى اسلامىِ حکومت ‌-نه به معناى طاغوتى و رایج بین افکار و ذهنهاى جاهلى، بلکه حکومت به همان معنایى که در اسلام هست- یعنى مدیریّت کشور را بر عهده میگیرند و بار سنگین مسئولیّت را بر دوش میکشند، یک وظیفه‌ی طرفینى، یک مسئولیّت طرفینى بین آنها و مردم به وجود می‌آید. از امروز حقّى شما بر مردم دارید و حقّى مردم بر شما دارند. حقّ مردم بر شما این است که با همه‌ی وجودتان براى این مردم کار کنید. این چیز تازه‌اى براى شما نیست؛ شما این امتحان را همیشه داده‌اید و براى مردم کار کرده‌اید. این نصیحتى است در درجه‌ی اوّل براى خودِ من و بعد هم براى شما و همه‌ی کسانى که مسئولیّتى بر دوش دارند. ما واقعاً با همه‌ی وجود باید کار کنیم. هرچه ظرفیّت در جسم ما و ذهن ما و ابتکار ما وجود دارد، باید صرف کنیم براى اینکه امور کشور اداره بشود و کار مردم به راه بیفتد و مردم زندگى خودشان را به سمت یک زندگى اسلامى ادامه بدهند.
خب حالا مطلب اوّل مربوط به کارگزاران است. وقتى ما گفتیم «حکومت اسلامى»، یک چیزهایى را متعهّد شدیم در زندگى مردم، در نظام اجتماعى، در وضع عامّه‌ى مردم، در افکار، در فرهنگ، در همه‌ى مناسبات اجتماعى، از جمله در روش و منش کارگزار حکومت اسلامى. این حکومت اسلامى یک معناى خاصّى دارد؛ حکومت اسلامى غیر از حکومت سلطنتى است، غیر از حکومت دنیایى است، غیر از حکومت طاغوتى است، غیر از سلطه‌ى بر مردم است، غیر از زندگى به‌ صورتِ اغتنامِ فرصتِ شهوات براى کسانى است که دستشان میرسد و میتوانند. حکومت اسلامى یعنى کارگزارانِ آن براى اسلام و براى خدا کار میکنند، نه براى خود. ما باید خودمان را خدمتگزار واقعى مردم بدانیم به‌ معناى واقعى کلمه، نه به معناى تعارفى کلمه. در هر سطحى از سطوح که ما هستیم، باید این فکر را که حالا میتوانیم از امکاناتى که در اختیار ما هست، براى تأمین خواسته‌هاى خودمان و هوسهاى خودمان استفاده کنیم، بکلّى دور بیندازیم. مسئولین کشور باید از لحاظ قناعت، از لحاظ زهد به‌ معناى واقعى کلمه ــ یعنی از لحاظ بى‌رغبتى به زخارف[14] دنیایى ــ سرمشق دیگران باشند؛ حدّ آن هم حدّ ورع است.

شاهدها (۳۲۴ پاراگراف)

نوید تشکیل حکومت اسلامی در زمان امام صادق بر اثر خیز حرکت ائمه

… یک داعیۀ مشخص مطرح کردیم. و تازه حاکمش را معیّن نمی‌کردیم. پس ببینید، اینکه در زمان امام صادق علیه‌السلام بلند می‌شوند می‌روند در اقصی نقاط کشور اسلامی، مردم را به حکومت امام صادق دعوت می‌کنند، معنایش چیست! آیا معنایش غیر از نزدیک‌شدن زمان موعود است؟ این همان سال 140 است، این همان چیزی است که خیزِ حرکتِ ائمه به‌طور طبیعی، آن را ایجاب می‌کرده و تشکیل حکومت اسلامی در آن دوران را نوید می‌داده است.

ثبوت قطعی قصد ائمه (ع) برای تشکیل نظام اجتماعی اسلامی

[مکرر بیان شد که] هدف از مبارزۀ ائمه، ازجمله امام صادق، دو هدف اصلی بود، یکی حفظ آیین اسلام از تحریف و نگه‌داشتن این ودیعۀ الهی در طول تاریخ، حفظ ایدئولوژی؛ و دوم، تشکیل یک نظام اجتماعی بر اساس آن ایدئولوژی بود، که ما اسم آن را می‌گذاشتیم حکومت علوی. و در خلال زندگی‌نامۀ ائمه علیهم‌السلام به ثبوت قطعی می‌رسد که آن حضرات مقدس، این هدف دوم را داشتند. و اگر کسی این را انکار کند، باید آن را حاکی از قلّت تتبّع یا عدم توجه دانست. ما در همۀ ائمه علیهم‌السلام این خصوصیت را به‌طور بارز می‌بینیم؛ منتها دوران زندگی امام صادق، یکی از پربارترین و طولانی‌ترین و پرماجراترینِ [دوران‌ها از نظر] این قضایا بود. دوران امامت امام صادق سی‌و‌چهار سال طول کشید و در این دوران، ماجراها و فراز و نشیب‌ها و …

ادارهٔ روح و فکر و دل مردم افزون بر امور زندگی

… درست مثل اینکه در دوران حکومت شاهنشاهی، یک نفری ولایت فقیه تدریس کند و ترویج کند. این چقدر بار سیاسی دارد؟ مسئلۀ امامت را [هم] که ائمه از دیدگاه خودشان بیان می‌کردند، در آن روز یک مسئلۀ حادّ سیاسی به‌حساب می‌آمد. (67/8/8) امامت یعنی حکومت، یعنی رهبری. چون حکومت در اسلام، صرف حکومت مادی نیست، ماده و معنا به هم پیچیده است، حاکم فقط امور زندگی مردم را اداره نمی‌کند، بلکه روح و فکر و دل مردم را هم اداره می‌کند. پس حکومت، آن‌وقتی‌که در اسلام مطرح می‌شود، معنا و نام امامت پیدا می‌کند. امامت جوهره‌اش خلافت الهی بر روی زمین و بر مردم است. و این به مسائل زندگی مردم خلاصه نمی‌شود؛ بلکه دل مردم، روح مردم، جهت‌دهی مردم، هدف‌گیری تلاش‌های مردم، و قالب‌گیری مجموعۀ زندگی مردم نیز در آن مندرج است. این خط دوم. که به‌خصوص روی این قضیه، خلفا فوق‌العاده …

تبدیل مبارزه از اعتراض به رژیم پهلوی به هدف برپایی حکومت اسلامی

… دوم مسئلۀ بیان امامت، بیان مسئلۀ خلافت، یا به تعبیر امروزی، ارائۀ نظریه و تِز خود در باب حکومت. کسانی که در روند مبارزات انقلابِ اسلامی وارد بودند، می‌توانند این نکته را بفهمند؛ سال 1347 که از نجف درس‌های امام در باب حکومت اسلامی رسید، مبارزه شکلش عوض شد؛ تا آن روز اعتراضی بود به کارهای دستگاه حاکم و رژیم پهلوی، به ظلمشان، به جورشان، به بدی‌هایشان، مبارزه‌ای هم بود، چند سال با همۀ خصوصیات [ادامه داشت]؛ اما از آن روز مسئله برای خواص، و تدریجاً برای دایرۀ وسیع‌تری، عوض شد؛ مسئله، مسئلۀ این شد که اصلاً اینها بیخود نشستند آنجا، باید حکومت اسلامی در این مملکت به‌وجود بیاید. پس اینی‌که امام صادق در باب حکومت نظرش را بیان کند و حتی بعضی جاها مصداق حاکم را هم بگوید، این یک مبارزۀ بزرگی است...و کار سوم، حرکت برای ایجاد آن جامعه. (68/2/11)

تلاش مستقیم و غیرمستقیم ائمه برای تشکیل آن

[عرض شد] امام باقر، امام صادق، امام موسی‌بن‌جعفر و ائمۀ بعد از حادثۀ عاشورا ـ علیهم‌سلام‌الله ـ بر اساس روایاتی که در این زمینه داریم و برطبق آنچه که انسان از مجموع حالات آنان به‌دست می‌آورد، همتشان این بوده است که یک نظام اسلامی به‌وجود آورند؛ بعضی بالمباشره و بعضی بالتسبیب[1] و برای دوران‌های نزدیک به زمان خودشان.

تربیت معتقدان ثابت‌قدم برای استوار کردن حکومت اسلامی در وقت ممکن

… نمی‌خواهد انحراف به‌وجود بیاید. واِلّ اگر انحراف در فکر به‌وجود آمد، حالا گیرم یک حکومت اسلامی هم بر آن اساس تشکیل شد، چه فایده‌ای دارد! دیگر حلال خدا و حرام خدا و مصالح الهی در جامعه دنبال نخواهد شد. این بخش اگر ازلحاظ عملی مهم‌تر نباشد، در ردیف آنهاست. منتها نکته‌ای در کنار این وجود دارد، و آن این است که آنها به همان اندازه که برای حفظ مکتب و حفظ خط مستقیم شریعت تلاش می‌کردند، برای ایجاد مجموعه‌ای از معتقدان و پایبندانِ ثابتی که بشود روی شانه‌های آنها حکومت اسلامی را، در وقت ممکن استوار کرد، [هم] تلاش می‌کردند. یعنی بدون شک، تشکیلات تشیّع در سرتاسر دنیای اسلام، با برنامه‌ریزی و تدبیر ازطرف ائمه علیهم‌السلام دنبال می‌شد و صرفاً این نبود که بخواهند عده‌ای را هدایت کنند؛ دراین‌باره قراین فراوانی وجود دارد. گوشه‌هایی از کار سیاسیِ عمدۀ ائمه [دراین‌باره] خبرش که به …

پذیرش حکومت الهی، شرط سعادت جامعه‌ها و رهایی مستضعفان

… به‌طرف صفا و مهربانی با یکدیگر سوق داده نمی‌شوند؛ انسان‌ها به خودخواهی و فردیّت کشانده می‌شوند. این همان حکومت بت‌هاست، حکومت طاغوت‌هاست. «وَ الَّذینَ کَفَروا اَولیآؤُهُمُ الطّاغوتُ یخُرِجوَهنُم مِنَ النّورِ اِلَی الظُّلُماِ» به ظلمت‌ها وارد می‌شوند. بنابراین اگر جامعه‌ها بخواهند به سعادت برسند و بخواهند رستگار بشوند و بخواهند از این قیدوبندها و زنجیرها و فشارها که بر روی انسان‌ها و بر روی مستضعفین ـ هرجور مستضعفی ـ وجود دارد برهند، بایستی حکومت الهی را قبول کنند؛ زیرا هرچه بر سر انسان می‌آید، از منیّت و خودپرستی و خودخواهی است. عبادت خدا، انسان را از خود خارج می‌کند. قبولِ خدا، انسان را از حاکمیت خود بیرون می‌آورد؛ هم هوس‌های خود، هم هوس‌های هر خودِ دیگری؛ هم من، هم همۀ من‌های دیگر.

لزوم مرکزیتی قدرتمند به نمایندگی از خدا برای ادارهٔ ثروت‌های عمومی

… که در مالِ خدا تصرف کند. همه ممکن است بگویند این مالِ خداست، ما هم بندۀ خداییم، و به این نام ظاهرپسندِ خوش‌ظاهر، با این نام عامیانۀ جاذب، که این مال، مالِ خداست، ما هم بندۀ خدا هستیم؛ این مالِ عمومی را در مصارف شخصی خودشان مصرف نمایند؛ یک‌چنین چیزی ممکن است. بنابراین مالِ خدا، اگرچه باید به مصالحِ عموم مسلمانان و بندگان واقعی خدا برسد، اما به مصلحت عموم رسیدن، به‌این‌معنا نیست که بَل‌بَشو[2] باشد، هرکه هرچه دلش خواست مصرف بکند. لازم است یک مرکزیتی باشد، یک دست قدرتمندی باشد که نمایندۀ خدا و قیّم امور مردم محسوب بشود؛ او کیست؟ او رسول است. رسول در اینجا به‌عنوان رسالت و نبوت مطرح نیست، به‌عنوان حکومت الهی مطرح است. یعنی وقتی‌که رسول از دنیا رفت، امام همه‌کارۀ انفال است. امام یعنی حاکمِ الهی. در روزگاری که امامِ معصوم بر مردم حکومت نمی‌کند، آن‌کسی‌که از سوی خدا می‌تواند و می‌باید بر …

تسلط حاکم اسلامی بر انفال: پیامبر، امام معصوم و امام عادل

… همه است، غنیمت‌هایی که از دشمن به‌دست می‌آید، برای همه است؛ صوافی‌الملوک[3] برای همه است، از این قبیل موارد و مصادیقی که برای انفال ذکر شده؛ اگرچه برای همگان است، اما بالاخره باید در اختیار یک قدرتمندِ الهی که همان حاکم اسلامی است، قرار داشته باشد. آن کیست؟ در زمان وجود پیغمبر، رسول‌الله، پس از او امام معصوم، اگر امام معصوم نباشد، امامِ عادلِ الهی؛ آن‌کسی‌که زمامِ حکومت اسلامی باید در دست او باشد، او مسلطِ به امر انفال است. این قسمتِ اول آیه که البته مورد بحث ما این قسمت از آیه نبود.

نوشتهٔ متین آیت‌الله خلخالی در باب حکومت اسلامی

… مرحوم آیت‌الله آقای حاج سیدمهدی خلخالی رضوان‌الله‌علیه را به بیت محترم و همه‌ی ارادتمندان و شاگردان ایشان در تهران و مشهد تسلیت عرض میکنم. ایشان فقیهی عالیقدر و مدرّسی بزرگ بودند و خدمات دینی و علمی با ارزشی به حوزه‌های علمیه و به محیط دینی کشور ارائه کردند. نوشته‌ئی متین در باب حکومت اسلامی مانند دیگر نوشتجات فقهی و اصولی از یادگارهای برجسته ایشان است.

پیش‌بینی به حکومت رسیدن افراد با صلاحیت‌های گوناگون در تاریخ اسلام

خوب، اسلام تا ابدالدهر حکومت خواهد داشت؛ انواع و اقسام آدمهائی که صلاحیتهائی در سطوح مختلف دارند، به حکومت خواهند رسید. این، قابل پیش‌بینی بوده از اولِ اسلام. آن کسی که سرچشمه را باید به او سپرد تا طول تاریخ اسلام از این سرچشمه سیراب شود، او باید کسی باشد در تراز امیرالمؤمنین علی بن ‌ابی طالب (علیه‌السّلام)؛ او نمیتواند یک انسانی معمولی باشد. سرچشمه در اختیار اوست؛ لذاست همه‌ی ائمه‌ی ما (علیهم‌السّلام) که خودشان هم …

تکریم تکوینی و تشریعی انسان پایهٔ احکام نظام اسلامی

… شده‌اند که همه مسخّر شمایند. مسخّر یعنی چه؟ یعنی توی مشت شمایند و شما میتوانید از همه آنها به بهترین نحو استفاده کنید. این نشان دهنده آن است که این موجودی که خدا آسمان و زمین و ستاره و شمس و قمر را مسخّر او میکند، از نظر آفرینش الهی بسیار باید عزیز باشد. همین عزیز بودن هم تصریح شده است: «و لقد کرّمنا بنیآدم».[5] این «کرّمنا بنیآدم» - بنیآدم را تکریم کردیم - تکریمی است که هم شامل مرحله تشریع و هم شامل مرحله تکوین است؛ تکریم تکوینی و تکریم تشریعی با آن چیزهایی که در حکومت اسلامی و در نظام اسلامی برای انسان معین شده؛ یعنی پایه‌ها کاملاً پایه‌های انسانی است.

هدف فداییان اسلام و نیاز آن به حرکت عمومی درازمدت

از مسأله فداییان اسلام، غفلت شد. اگر چه شاید آن زمان، آمادگی هم نبود که بخواهند آنچه را که میگفتند - که همان حکومت اسلامی بود - بر سرِ پا کنند. برای این کار، یک حرکت عمومی در درازمدّت لازم بود؛ لیکن سخن اینها در بین فریادها و عربده‌های مستانه دشمنانشان گم شد. اینها مردمانی بودند که «انّهم فتیة امنوا بربّهم».[19] واقعاً جوانانی بودند که به خدا ایمان آوردند و از روی اخلاص، در راه حاکمیت معارف و احکام نورانی اسلام تلاش کردند و در مقابل ظلم و فساد …

مسئولیت سنگین کسانی که علم دین و امارت را با هم دارند

… دینى خالى بوده است و فارغ بوده است از مسئولیّتهاى خطیرى که فوق مسئولیّتهاى مردم معمولى بوده؛ نه، همیشه این‌جور بوده. و این به خاطر طبیعت علم است که: صِنفانِ مِن اُمَّتى اِذا صَلَحا صَلَحَتِ الاُمَّةُ وَ اِذا فَسَدا فَسَدَتِ الاُمَّة؛[5] که اوّلش علما است؛ بعد هم اُمرا است که خب حالا تلفیق این دو هم در زمان ما اتّفاق افتاده است که واویلا است! پس مسئولیّت سنگین بر دوش کسانى [است] که این دو را با هم داشته باشند. در زمانهاى گذشته همیشه این‌جور بوده است و لذا مى‌بینیم علماى بزرگى را از میان ما مسلمین ایران که شئون بسیار تعیین‌کننده‌اى را در امر حرکت تاریخ بر عهده گرفته‌اند. از زمانهاى نزدیک به ما شروع کنید به ملاحظه؛ از دوران مشروطه و بعد از مشروطه و قبل از مشروطه و …

دنبال شدن این روش به‌ویژه در ده سال حکومت پیامبر در مدینه

… همین مطلب است؛ یعنی مردم را پاک کردن، طاهر کردن، پیراسته کردن. مثل یک طبیبی که به مریض خود فقط نمیگوید این کار را بکن و آن کار را نکن؛ بلکه او را در محلّ مخصوصی قرار میدهد و آنچه را لازم دارد به او میدهد و میخوراند و آنچه برای او مضر است، از او باز میگیرد؛ یک چنین وضعیّت و روشی را پیغمبر اسلام در طول ۲۳ سال نبوّت ‌-مخصوصاً در ده سالی که در مدینه زندگی میکردند که ده سالِ حاکمیّت اسلام و تشکیل حکومت اسلامی است- دنبال میکردند.

تشکیل حکومت، نخستین اقدام پیامبر (ص) پس از هجرت

… و همگان باید پیشانى اطاعت بر آستان تفرعن[40] آنها ساییده و در برابر زورگویى و غارتگرى و میل و اراده‌ی بی‌مهار آنان تسلیم باشند و اعتراض نکنند؛ چرا که وعّاظ‌السّلاطین و نوادگان بلعم باعورا فریاد بر خواهند آورد که دخالت در سیاست کردید، و اسلام را چه به سیاست؟ این، همان شرکى است که امروز مسلمانان باید با اعلام برائت، دامن خود و اسلام را از آن تطهیر کنند.آنچه جاى تأسّف است، اینکه سالها غفلت مسلمین و مهجور ماندن قرآن سبب شد که دستهاى تحریف بتوانند به نام دین، هر سخن باطلى را در اذهان جاى داده و بدیهی‌ترین اصل دین خدا را منکر شوند و شرک را جامه‌ی توحید پوشانده و مضمون آیات قرآن را بی‌دغدغه انکار کنند و درحالی‌که قرآن اقامه‌ی قسط را هدف از ارسال رسل میداند ‌-لَقَ‌ـد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّنّْ‌ـتِ وَ اَن‌زَلن‌ـا مَعَهُمُ الکـِتّْبَ وَ ال‌میزانَ لِیَقومَ النّ‌ـاسُ بِالقِسط-[41] و درحالی‌که با خطاب «کونوا قَوّامینَ بِالقِسطِ شُهَداّْءَ لِله»[42] همه‌ی مؤمنین را موظّف به تلاش براى اقامه‌ی قسط میکند، و درحالی‌که آیات کریمه‌ی قرآن اعتماد به ستمگران را ممنوع میسازد و به پیروان خود میفرماید: «وَ لاتَرکَنوا اِلَى الَّذینَ ظَلَموا فَتَمَسَّکُمُ النّار»[43] و گردن نهادن به ظلم طاغوت را منافى با ایمان میشمرد و میگوید: «اَ لَم تَرَ اِلَى الَّذینَ یَزعُمونَ اَنَّهُم ءامَنوا بِمآ اُنزِلَ اِلَیکَ وَ مآ اُنزِلَ مِن قَبلِکَ یُریدونَ اَن یَتَحاکَموا اِلَى الطّاغوتِ وَ قَد اُمِروا اَن یَکفُروا بِه»[44] و کفر به طاغوت را در کنار ایمان به خدا قرار میدهد ‌-فَمَن یَکفُر بِالطّاغوتِ وَ یُؤمِن بِاللهِ فَقَدِ استَمسَکَ بِالعُروَةِ الوُثقیّْ-[45] و درحالی‌که نخستین شعار اسلامْ توحید ‌-یعنى نفى همه‌ی قدرتهاى مادّى و سیاسى و همه‌ی بتهاى بی‌جان و باجان- بود، و درحالی‌که اوّلین اقدام پیامبر (ص) پس از هجرتْ تشکیل حکومت و اداره‌ی سیاسى جامعه بود، و با دلایل و شواهد فراوان دیگرى که بر پیوند دین و سیاست حکم میکند، باز کسانى پیدا میشوند که بگویند دین از سیاست جدا است و کسانى هم پیدا شدند که این سخن ضدّاسلامى را از آنها بپذیرند.

وظیفهٔ حفظ و حراست از آزادی‌ها در جامعهٔ اسلامی

بحثی که امروز در خطبه‌ی اول عرض خواهم کرد، دنباله‌ی بحثهائی است که در زمینه‌ی انواع آزادیها در جامعه‌ی اسلامی و وظیفه‌ی دولت اسلامی و حکومت اسلامی در حفظ و حراست از این آزادیها در چندین جمعه و خطبه عرض شد. بحث امروز درباره‌ی آزادی در زمینه‌ی مسائل و فعالیتها و تلاشهای اقتصادی است. این بحث یکی از آن بحثهای بسیار مهم و ضمناً بسیار حساس است و شاید بشود گفت که در طول این بیست سی سال گذشته که مسائل اسلامی و تفکرات نوین قرآنی در میان قشرهای روشنفکر اسلامی و بتدریج در …

وظایف دولت اسلامی در تأمین انواع آزادی‌ها

همه‌ی برادران و خواهران نمازگزار را دعوت و توصیه میکنم به رعایت تقوا و پرهیزگاری و اجتناب از تبعیت از هوای نفس و توجه به خدا در همه‌ی گفته‌ها و اعمال و حتی اندیشه‌ها و خواطر. بحثی که امروز در خطبه‌ی اول عرض خواهم کرد، دنباله‌ی بحث در باب آزادی و وظائف دولت اسلامی در تأمین انواع آزادیهاست. بعد از تبیین مفهوم آزادی از دیدگاه اسلام و ریشه‌های آزادی، عناوینی که در باب آزادیها بر روی آن تکیه میشود را - چه در معارف اسلامی و چه در معارف کنونی جهان - یکی پس از دیگری مطرح میکنیم و اوّلین عنوان که امروز درباره‌ی آن بحث کوتاهی خواهم کرد، بحث در باب آزادی …

وظیفهٔ حکومت اسلامی در تأمین آزادی در جامعه

بحثی که در خطبه‌ی اول امروز عرض خواهم کرد، دنباله‌ی مباحث مربوط به تأمین آزادی در جامعه‌ی اسلامی و وظیفه‌ی حکومت اسلامی در این باره است. در معنای آزادی و حدود آزادی مقداری صحبت کردیم و دو فرق اساسی بین آزادی در فرهنگ اسلامی و آزادی در فرهنگهای بشری و بخصوص در فرهنگ غربِ امروز را ذکر کردم که دومی آن عبارت بود از اینکه در مفهوم آزادىِ اسلامی توحید و عبودیت انحصاری پروردگار نهفته است و این ریشه‌ی …

تأمین آزادی، از وظایف حکومت اسلامی

… از نظر اسلام با آزادی از نظر فرهنگ غربی امروز رایج را عرض کردیم و حالا باید وارد بشویم در انواع و اقسام آزادیها: آزادی فردی، مسئله‌ی برده‌داری، آزادی تفکر و اندیشیدن، آزادی عقیده، آزادی فعالیتهای سیاسی، آزادی ابراز عقیده و بیان و قلم و آزادیهای گوناگون دیگر. اینها را ان‌شاءالله در مباحث آینده عرض خواهم کرد و امیدوارم بتوانیم یک ترسیم درستی از آزادی در فرهنگ اسلامی که یقیناً تأمین آن یکی از وظایف حکومت اسلامی است، در این سلسله مباحث در اختیار برادران بگذاریم.

تکلیف دولت اسلامی در تأمین آزادی‌های اساسی اسلامی

در بحث آزادی از نظر اسلام و مرزبندی تکالیفی که دولت اسلامی برای تأمین آزادیهای اساسی اسلامی در جامعه دارد، عرض کردیم که در اصل مفهوم آزادی بین فرهنگ غربی و فرهنگ اسلامی یک اختلاف و تفاوت اساسیای وجود دارد. تفاوتهائی هست، اما به سه تفاوت عمده در این بحثها اشاره میکنیم.

حرکت به قصد حکومت تنها تا حد امکان تحقق آن جایز است

… هدفِ قیام ابی‌عبدالله علیه‌السلام بود. این حرف، نیمه‌درست است؛ نمی‌گویم غلط است، اما نیمه‌درست است. اگر مقصود از این حرف، این است که این بزرگوار قیام کردند برای تشکیل حکومت؛ به این نحو که تا ببینند نمی‌شود انسان به نتیجه برسد، بگویند خب دیگر نشد، برگردیم؛ خب کسی که به‌قصد حکومت، حرکت می‌کند، تا آنجایی پیش می‌رود که ببیند این کار، شدنی است؛ تا دید که نه دیگر، احتمال شدنِ این کار وجود ندارد، یا احتمال عقلایی وجود ندارد، وظیفه‌اش این است که برگردد. اگر هدف، تشکیل حکومت است، تا آنجایی جایز است انسان برود که بشود رفت. آنجایی که نشود رفت، باید برگشت. اگر آن‌کسی‌که می‌گوید هدف حضرت از این قیام، تشکیل حکومت حَقۀ علوی است مرادش این است، نه این درست نیست؛ برای اینکه مجموع این حرکت، این را نشان نمی‌دهد. حالا بعد شرح می‌دهیم، معلوم می‌شود.

پرسش از انگیزهٔ جویندگان چنین حکومتی در تاریخ اسلام و تشیع

مولای ما امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌وسلمااه‌علیه جواب می‌دهد به این سؤال. و در این جواب، جهت‌گیری حکومت خود و فلسفۀ اساسی تلاش بسیار پررنج خود را بیان [می‌کند]. (53/6/15) اولاً، علت اینکه امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌وسلامه‌علیه بار مسئولیت حکومت را بعد از عثمان قبول کرد و همچنین انگیزۀ همۀ کسانی که در طول تاریخ اسلامی و شیعی، به‌دنبال چنین حکومتی و قدرتی بوده و دویده‌اند، انگیزۀ اینها از داشتن این حکومت و قدرت چه بوده است؟ امیرالمؤمنین چرا می‌خواست مَسند حکومت را بگیرد یا چرا بالاخره گرفت؟

برداشت صحیح از دولت و مسئولیت اسلامی

… لَکِنَّهُ فی عُنُقِکَ اَمانَةٌ»[3] یعنی این مسئولیت و منصبی که داری در نظام اسلامی، این طعمه نیست، سرمایه و کاسبی نیست. اشتباه نشود، مسئولیت در نظام اسلامی یک باری است بر دوش انسان، که باید انسان آن بار را به‌خاطر یک هدفی، به‌خاطر یک نیّتی تحمل کند. ببینید! برداشت صحیح از دولت اسلامی و مسئولیت اسلامی این است. (79/9/25)