… همیشه در تهران صحبت شده گفتهایم، اینجا هم یک جلسهاى بحث بود با آقایان،[4] گفتیم؛ حتّى قبل از مدرسهى حقّانى. این نشاندهندهى این است که نظر شریف حضرتعالى از قدیم به نظم و ترتیب و امتحان و ادارهى بهاصطلاح مرتّب و منظّم طلّاب بوده. این حوزهى بزرگ ــ که بیست هزار طلبه در این حوزه هستند ــ خیلى احتیاج به رسیدگى از لحاظ این جهات دارد که حضرتعالى باید انشاءالله بفرمایید به این آقایان فضلا و بزرگان حوزه که این کارها را بکنند. این کارها، کارهایى است که امروز هیچ چارهاى نیست جز اینکه این حوزهى بزرگ را [برنامهدار کنیم]. این حوزه شده مثل یک انبار بزرگى از معلومات، که اینها مادامىکه طبقهبندى نشود و استفادههاى خوب نشود از اینها، نمیتواند پابهپاى نیازهاى زمان پیش برود. هزاران جا، الان محتاج مبلّغ هستیم و مبلّغ را حوزه باید بدهد. خب، آقایان فضلا که از حوزه …
نگرانی از خلأهای حوزه و لزوم کار سریع، همهجانبه و پخته
… غیر از آنها، فضلا هستند، مدرّسین هستند، شخصیّتها هستند، آدمهاى دلسوز هستند، گاهى انسان اینها را که مىبیند، میگوید خب دیگر، بالاخره ما هم به کارهاى خودمان مشغول باشیم، این کارها بالاخره انجام میگیرد، ولى از طرفى انسان میبیند حوزهى علمیّه است؛ شوخى نیست. واقعیّتهایى که در حوزهى علمیّه هست، خلأهایى که هست، جاهاى خالىاى که انسان احساس میکند، چیزهایى نیست که انسان بتواند اینها را ببیند و نسبت به آنها دچار فکر نشود و همّ انسان متوجّه این امور نشود. خیلى باید تلاش سریعى در قم انجام بگیرد. خیلى باید کار وسیع و همهجانبه و پُرمغز وپُرمحتوا و پخته ــ نه عجولانه و سرسرى ــ انجام بگیرد. طلّاب هم باید کمک کنند، فضلا هم باید کمک کنند و اساتید و مدرّسان باید پیشقدم بشوند انشاءالله و این کارها باید انجام بگیرد.
جلسهٔ پاسخ به سؤالات طلاب قم و آگاهی از مسائل مطرح در حوزه
… گذاشتم. ایدهی این قضیه از اینجا هم شروع شد که من در اواخر دوران جنگ به اهواز رفته بودم؛ در آنجا یک طلبهی خیلی معمولی به من رسید و گفت شما به دانشگاه میروید، پاسخ به سؤالات میگذارید؛ مگر حوزهی به این عظمت، از یک دانشگاه کمتر است!؟ دیدم راست میگوید. این نکته در ذهنم بود و در وقتی که ممکن شد، این کار را کردم و به قم رفتم. در آنجا طلبهها هم زیاد آمدند و از من سؤالاتی کردند؛ من دیدم عجب مسائلی در حوزه مطرح است؛ یعنی واقعاً آدم تا برخورد نکند، نمیفهمد. ما مقاله مینویسیم، کتاب مینویسیم؛ اما آیا این چیزی که ما مینویسیم، خلأ لحظهها را پُر میکند؟
لزوم بهرهگیری از گنجینهٔ حوزهٔ قم و دو شیوهٔ تعامل با آن
در مورد استفاده از قم هم مطلبی را عرض بکنم. این مسألهی حوزهی قم به این معنا، مسألهی خیلی اساسی است. ما باید واقعاً از این گنجینهی قم استفاده کنیم. البته با قم دو گونه میشود تعامل داشت: یک طور این است که ما به قم برویم و جمعی از فضلا را جمع کنیم و بگوییم میخواهیم کارهایی انجام بدهیم. طور دیگر این است که ما اینجا ببینیم از قم چه میخواهیم؛ درست مضبوط کنیم، بعد آن را به قم منتقل کنیم و کسی هم از جمع خود آقایان آنجا باشد و یک عده از فضلا را به همین ترتیبی که فرمودند - یعنی به صورت پارهوقت - به این کار ترغیب کند.
پدیدآورنده و پشتوانهٔ معنوی انقلاب اسلامی
… مستقیم و غیر مستقیم. بنابراین سخن از حوزهى علمیّه با مسائل جارى جهان اسلام هم بىشک مرتبط است؛ همچنان که با مسائل کشور و مسائل دولت داراى ارتباط تام است. عرض کردهایم که نظام جمهورى اسلامى، نظامى نیست که مجموعهاى از علماى دین، ممکن باشد که از آن جدا باشند؛ آن هم مجموعهى عظیم حوزهی علمیّهى قم که خود پدیدآورندهی این انقلاب و زمینهساز پیروزى آن و پشتیبان و پشتوانهى معنوى آن در تمام طول سالهاى گذشته بوده است و انشاءالله همواره خواهد بود.
بزرگترین حوزهٔ علمیهٔ جهان اسلام
قم، هم شهرى است زیارتى که شهرهاى زیارتى به طور قهرى مرکز توجّه آحاد مردم کشور است، هم حوزهی علمیّه است که بزرگترین حوزهی علمیّهی جهان اسلام است و در هیچ شهرى، در هیچ کشورى، حوزهاى با این عظمت، با اینهمه ارکان، استخوانهاى علمى، شخصیّتهاى ممتاز و برجسته، با این کمّیّت طلّاب و دانشجویان وجود ندارد و خود این بر حسّاسیّت این شهر مىافزاید، و طبعاً رفتوآمدهایى را، توجّهاتى را، توقّعاتى را نسبت به این شهر ایجاد میکند؛ این هم جنبهی دوّم، و سوّم اینکه مرکز انقلاب است. قمیها سربازان اوّل این نهضتند. آن وقتى که هیچ جاى این کشور هنوز خبر از وقوع این نهضت نداشتند، این قمیها بودند که جوانشان، پیرشان، بازاریشان آمدند سرِ درس امام (رضوان الله تعالى علیه) در سال ۴۱، حضور …
انجام ندادن تبلیغ، نخستین کار روحانیت، از سوی حوزهٔ قم
… یک چند نفرتان از مرجعیّت بگذرید، از ریاست بگذرید، از مدرّسى بگذرید، از فضل و سواد در آن حد بگذرید؛ حوزه را جورى راه بیندازید که بعد صد نفر مثل شما به وجود بیاورید؛ هزار نفر مثل خودتان به وجود بیاورید. نمیکنند آقایان این کار را. خب این عیب از کجا است؟ تبلیغ که اوّلىترین کار ما است، حوزهى علمیّهى قم نمیکند این کار را. با زحمت زیاد، با تلاش زیاد، فصل تابستان، به یک مناسبتى، یک عدّهاى را میفرستیم ــ یا آقایان میفرستند؛ بنده هم پشتیبانى میکنم و کمک میکنم و اصرار میکنم بر این معنا ــ این دو سه ساله ما تابستانها خواهش کردیم از سازمان تبلیغات و دفتر تبلیغات عدّهاى را فرستادند، …
بازوی امام در گذراندن انقلاب از گذرگاههای خطرناک
هم در آغاز نهضت که آن خورشید فروزان علم و تقوا از افق قم سر برآورد و ایران را و سپس همهى عالم اسلام را منوّر کرد، هم آن روزى که آن امام بىبدیل و آن خلف صالح انبیا و اولیا به پشتیبانىهاى شما مردم قم آنچنان استوار در مقابل کفر و استکبار ایستاد و فریاد دل این امّت را از حنجرهى الهى خود سر داد، هم آن روزى که امام بزرگوار، قم را مرکزى براى پرتوافکنى قرار داد و تعالیم خود و پیام خود را از آنجا به همهجا فرستاد، هم در دوران پیروزى انقلاب، هم در دوران جنگ تحمیلى، هم در پیچهاى خطرناک سیاسى انقلاب ــ همهجا ــ مردم قم، این مردم مؤمن و حقیقتاً حزبالله، و در بخش اعظم حادثه و حوادث، حوزهى علمیّهى قم و علماى بزرگ و مدرّسین بزرگ و طلّاب جوان و پُرشور و محافل درس و مدارس آمیختهى از علم و جهاد؛ همهى اینها به کمک انقلاب آمدند و بازوى امام محسوب شدند و انقلاب را از خطرناکترین گذرگاهها گذراندند. این نشانهى آن است که نهضت، مردمى است و دینى است. رمز قم ــ هم مردمش، هم حوزهى علمیّهاش ــ براى نهضت ما این است؛ نهضتى و انقلابى و نظامى مردمى و دینى؛ متّکى به مردم است و هدایتیافته از دین است و حرکتکننده به سمت هدفهاى الهى است، که خیر و سعادت مردم هم در …
نقد گلایهٔ حوزویان بدون تلاش برای بزرگداشت شیخ مفید
… اسلامی نشسته سالگرد خواجو را تصویب کرده است؟ نه، آدم باهمتی در کرمان، چون همشهری خواجو بوده، به نظرش رسیده که چهطور است یک سالگرد برای خواجو بگیریم؛ بعد دوندگی کرده، این را دیده، آن را دیده، پولی جمع کرده، زحمتی کشیده، و این مراسم سالگرد درست شده است. شما که در حوزهی قم نشستهاید و شیخ مفید را میشناسید، کدامتان دویدهاید، سراغ این و سراغ آن رفتهاید، ولی برای شیخ مفید سمینار گرفته نشد، که حالا اعتراض میکنید؟ آقایان ساکت شدند! بعد من گفتم هزار نفر هستند؛ شما از شیخ مفید بگیرید و همینطور جلو بیایید. بزرگان، علما، با رتبههای عظیم، از لحاظ علمی، از لحاظ ادبی، از لحاظ جایگاهشان در بنای عظیم معارف اسلامی - مثل خواجه نصیر[7] ، ابنادریس و دیگران - هستند، اما همت نیست! …
وجود محققان ناشناخته در حوزه و لزوم جذب آنان
مانعی ندارد که مرکزی به نام «مرکز تحقیقات» وابسته به مجمع جهانی اهلبیت تأسیس شود و افراد مختلف را به منظور برآوردن نیازهای خودش جذب کند. ممکن است کارهای تحقیقاتییی در حال انجام باشد، که ما از آنها خبر نداریم. واقعاً الان در حوزه بسا محققانی هستند که خودشان دارند کاری را انجام میدهند؛ اما ما مطلع هم نیستیم؛ خیلی خوب، بیایند در این مرکز فعالیت کنند. من اخیراً شنیدم که یکی از آقایان فضلای برجستهی قم دارد بیسروصدا یک کار رجالی در طبقات رجال میکند. خود وجود این مرکز میتواند همه را جذب کند.
عظمت بیسابقهٔ حوزهٔ قم در تاریخ شیعه
ما الان در کشور چقدر حوزهى علمیّه داریم؟ بعد، [در مورد] حوزهى علمیّهى قم؛ با این عظمت در کدام دوران تاریخ شیعه یک چنین حوزهی علمیّهاى هرگز وجود داشته؟ نه نجف، نه قم و نه اصفهان و نه مشهد و نه تبریز، و نه حوزههاى بزرگ، هیچکدام شاهد آن شکوفایى و عظمتى که حوزهى علمیّهى قم در زمان ما و قُبیل[2] زمان ما داشته و دارد نبودند. خب این گنجینهى به این عظمت، و حوزههاى دیگرى که امروز بحمدالله در سرتاسر کشور هست ــ چه حوزههاى بزرگى مثل مشهد و اصفهان و تبریز و بعضى شهرهاى دیگر و چه حوزههاى کوچکى که در سرتاسر کشور هست ــ چه کسى براى اینها برنامهریزى میکند؟ چند درصد وقت ما براى …
ناکافی بودن ایجاد دو رشتهٔ تخصصی تفسیر و کلام در قم
هفتم؛ حوزه باید به سمت تخصّصى شدن پیش برود. خوشبختانه کارهایى الان شده است و اقدامات مقدّماتى انجام گرفته است امّا باید جدّیّت بیشترى بشود؛ زمانبندى بشود که تا چه زمانی ما میخواهیم [رشتهها را] به شکل کامل تخصّصى کنیم. تاکنون دو رشتهى تخصّصى در قم به وجود آمده که ظاهراً یکى تفسیر است، یکى کلام است، لکن این مقدار که دو رشتهى تخصّصى در یک گوشهاى با دو استاد به وجود بیاید، کافى نیست. البتّه این به عنوان قدم اوّل، کار خوبى است، لکن بایستى تخصّصى شدن در حوزه جدّى گرفته بشود. با این سطح وسیعى که وجود دارد، با این کار عظیمى که وجود دارد، فقاهت را تخصّصى کنند؛ حتّی خود فقاهت را: معاملات را، عبادات را. درست است که اینها به کارِ هم میخورند و هر کدام در دیگرى ممکن است اثر بگذارند امّا هر کدام خودش یک کار جداگانه است، در عین حال که …
قم خاستگاه نظام و حوزهٔ آن پرورشدهندهٔ معمار نظام
… بدهند، آنجا را که دشمن به آن توجّه پیدا کرده و هدف گرفته است، شناسایى کنند تا بتوانند نقش صحیح خود را در تداوم این نظام ایفا کنند. حوزهى علمیّه و علماى دین و جوامع دینى و روحانى نمیتوانند از وضع نظام بىخبر باشند و بىخبر بمانند و این بىخبرى را تحمّل کنند. من اگر بخواهم یک گزارشى که خطوط کلّى را ترسیم میکند دربارهى این نظامى که این قم زادگاه و خاستگاه آن است و پدر و معمار و روح این نظام، زاده و پروریده و بزرگشدهى این حوزه است، به شما بدهم، میتوانم این گزارش را در جملات آتى خلاصه کنم.
مبارزه در حوزه و هجوم کماندوهای شاه به مدرسهٔ فیضیه
… شده و آن اینست که فعالیت اجتماعی نکرده، نهی از منکر نکرده، کارنکرده، تلاش نکرده. خدای متعال به پیغمبر اکرم فرمود: «ان الله یبغض الشاب الفارغ»[19] خدا جوان بیکار را دشمن میدارد. آیا اگر جوانی درس نخواند و کارنکند و همچنان بیکار، بیکار بگردد این خوب است؟! در حوزه هم کسی که میرود یک کاری را انجام دهد که همان درس خواندن است ما در آن سالهای آخر که در قم بودیم مبارزه هم میکردیم حوزه آْن جایی بود که مدرسه فیضیه داشت. کتک داشت، کماندوهای شاه میآمدند میریختند، میزدند زندگی کردن در حوزه شوخی نبود.