لزوم ارائهٔ آثار شهید مطهری و المیزان متناسب با نیاز جوانان
… میآید؛ شما سؤال او را بدان، جوابش را آماده کن، بعد برو بنشین در مرکز پاسخگوئی؛ مخاطب خودت را انتخاب کن، فکر او را بدان، متناسب با فکر او و آنچه که نیاز اوست از کتاب و سنت و از کلمات بزرگان، مطالب را در اختیارش بگذار. جناب آقای ممدوحی فرمودند، درست هم هست؛ همین کتابهای مرحوم آقای مطهری، کتاب شریف المیزان، کسانی بیایند اینها را متناسب با نیاز و سؤال جوانها انتخاب و ارائه کنند. خب، حالا این کار هم باید در قم انجام بگیرد. شما در قمید. خطاب ما به قم، یک خطاب دائمی است. قم باید این کارها را انجام بدهد؛ بکنند، بکنید؛ اینها کارهای لازمی است.
امتداد فکر و جهتگیری حوزه در سراسر کشور
… - چون غیر کارشناسهای ایرانی به این نکته توجه پیدا نمیکردند؛ کسانی که طرف مشورتشان قرار میگرفتند، ایرانی بودند - و آن سیاست این بود که از قم آنتیتز انقلاب درست کنند. همان طور که انقلاب از قم جوشید، یک ضد انقلاب هم از قم به وجود بیاورند. قم حوزهی روحانیت است. حوزهی علمیه ظاهراً در قم است، اما این جمع حوزوی در معنا در همهی کشور منتشر است. این طلبهی قمی که در قم ساکن است، در شهر خود، در روستای خود صاحب نفوذ است. از سرتاسر کشور در اینجا جمعند. آن روزی که افراد این حوزه برای تعطیلی یا برای کاری به منازل خود میروند، معنایش این است که حوزه در سرتاسر کشور منتشر میشود. پس هر فکری در اینجاست، هر ایدهای در اینجاست، هر عزم و ارادهای در اینجاست، هر حرکت و جهتگیریای در اینجاست؛ در واقع در سرتاسر کشور یک امتدادی دارد؛ این را بیگانهها نمیفهمیدند؛ آمریکائیها نمیتوانستند این حقیقت را تحلیل کنند؛ این را یک خودی، یک ایرانی، یک آشنا …
تولید نخستین کتابهای فقه و معارف شیعه در حوزهٔ قم
امروز هم مرکز معرفتی دنیای اسلام، شهر قم است. امروز هم مثل همان دوران، قم قلب فعال و متحرکی است که میتواند و میباید خون معرفت و بصیرت و بیداری و آگاهی را در سرتاسر پیکر امت اسلامی پمپاژ کند. در آن روز، اولین کتابهای فقه و معارف شیعه و پیروان اهلبیت (علیهمالسّلام) از قم صادر شد. کتابهای اساسی مورد اعتماد و اتکای فقیهان و عالمان و محدثان در شهر قم به وسیلهی حوزهی قم به وجود آمد. کتاب «نوادر الحکمه» ی محمد بن احمد بن یحیی، کتاب «بصائر الدرجات» صفار، کتاب «الشرایع» علی بن بابویه قمی، کتاب «محاسن» برقی، کتب احمد بن محمد بن عیسی و دهها و صدها کتاب دیگر در این پایگاه معرفتی به وجود آمد و تولید شد. شخصیتهائی در اینجا پرورش یافتند که وقتی به اقطار عالم اسلامی سفر میکردند، محفل آنها محفل فیض بود. شیخ صدوق (رضوان اللَّه علیه) که جزو نسل سومیها و چهارمیهای این حرکت عظیم است، وقتی به بغداد رفت - که بغداد مرکز شیعه و مرکز حدیث بود - در پای منبر او علما و فضلا …
پایگاه برترین معارف اسلامی در دوران معاصر به برکت علمای بزرگ
در دوران معاصر ما هم عیناً همین مسئله اتفاق افتاد؛ یعنی قم پایگاه برترین معارف اسلامی و الهی شد و به برکت مجاهدت و بصیرت و حضور علمای بزرگ، سرچشمهای در این نقطه جوشید که شرق و غرب دنیای اسلام از آن بهرهمند شدهاند.
حضور مراجع بزرگ در قم از آیتالله حائری تا امروز
مراجع بزرگی از زمان مرحوم آیةاللَّه حائری - مؤسس حوزهی علمیه - در این شهر حضور داشتند؛ مرحوم آیةاللَّه بروجردی تا مراجع اخیر؛ مرحوم آیةاللَّه گلپایگانی، مرحوم آیةاللَّه اراکی، مرحوم آیةاللَّه مرعشی، مرحوم آیةاللَّه بهجت. امروز هم بحمداللَّه مراجع بزرگی در این شهر حضور دارند، فضلای برجستهای هستند؛ حوزهی علمیه مایهی برکت است و این شهر صادق و دارای بصیرت و مجاهد فی سبیل اللَّه نشان داده است که قدر حوزه را میداند، قدر روحانیت را میداند، در هنگام لازم حضور خود را نشان میدهد. و این همان شهری است که به خاطر برخاستن آن مرد بزرگ دوران، حضرت امام خمینی، …
بزرگترین حوزهٔ علمیهٔ علوم اسلامی در جهان اسلام
… ویژهای دارند، حوادث این شهر را دنبال میکنند. همین اجتماع عظیم امروز شما مورد توجه قرار میگیرد. ممکن است در تبلیغات هم نیاورند، نگویند؛ اما آن کسانی که سیاستساز هستند و سیاست را آنها در واقع تولید میکند، آنها میبینند، محاسبه میکنند و نگاه بینالمللی دارند. بزرگترین حوزهی علمیهی علوم اسلامی در دنیای اسلام، در این شهر است. هیچ حوزهای از حوزههای علمیه به عظمت حوزهی علمیهی قم نیست. اینجا قطب زیارتی و معنوی است؛ اینجا حرم حضرت معصومه، این بارگاه باشکوه قرار دارد؛ مسجد جمکران در اینجا بنا شده است؛ حرم امامزادههای گوناگون در این شهر واقع شده است؛ که هر یک از این امامزادههائی که در خیابانهای قم مدفون هستند، اگر در هر شهری بودند، مرکز و …
جان گرفتن حوزهٔ کمرونق قم با آمدن حاج شیخ عبدالکریم حائری
حوزهی قم نبود؛ یک حوزهی کمرنگ بی رونقی بود بعد از آن رونق اولیهی عهد اسبق. حاج شیخ عبدالکریم حائری (رضوان اللَّه تعالی علیه) آمد، حوزه جان گرفت؛ اینجوری است حوزهی علمیه. امروز را نگاه نکنید؛ فردائی وجود دارد؛ این فردا چگونه است؟ این را شما باید معیّن کنید؛ امروز باید معیّن کند.
خطر انحطاط یا نابودی حوزه با قناعت به وضع موجود
… علمای خوبی، فقهائی، فلاسفهای از حوزه گرفته میشوند؛ میروند - ننقصها من اطرافها - جای اینها باید شخصیتهائی رشد کنند، ببالند؛ جای اینها را پر کنند و بیش از آنچه که آنها انجام دادند، انجام بدهند. اگر این کار شد، این آیندهنگری انجام گرفت، فردا خوب خواهد بود. اگر این آیندهنگری امروز در حوزهی قم انجام نگیرد و به وضع موجود راضی باشیم؛ به همینی که حالا حوزه را یک جوری اداره کنیم؛ به این اگر قناعت کنیم، فردا یا حوزهای نداریم یا حوزهای رو به انحطاط خواهیم داشت.
فراموش شدن پیشنهاد مدرسهٔ تربیت مبلغان بینالمللی
… گوی و این میدان. شما بروید در قم یک مدرسه برای تربیت مبلّغین دینی برای دنیای خارج از ایران برنامهریزی کنید و علىّ نفقة عیاله - همینجور گفتم - خرجش با من؛ هزینههایش را من، همه را متحمل میشوم. مدرسهاش را شما بسازید؛ من که نمیتوانم بیایم قم، مدرسه درست کنم. ایشان رفتند و یک مدتی هم تلاش کردند و به نظرم یک اطلاعیهای هم در قم داده شد که کسی که میخواهد شرکت کند، بیاید اینجا، و بعد هم فراموش شد! تا حالا هم فراموششده است. این کار را بکنید. این کار بسیار کار خوبی است؛ کار لازمی است.
پایداری و راهنمایی ملت در دفاع مقدس و مسائل گوناگون
بعد از انقلاب هم تا امروز قم مرکز خط مستقیم و اصیل انقلاب در همهی میدانها باقی مانده است و در دفاع مقدس و در مسائل گوناگون، پافشاری و پایداری قم، مردم قم و حوزهی علمیهی معظّم قم توانسته است بسیاری از آحاد ملت را در این برههها راهنمایی کند.
حفظ مرکزیت و مرجعیت قم در فلسفهٔ اسلامی
… از آقایانِ اساتید فلسفه، ماه رمضان پیش من بودند؛ میگفتند برخی از آقایانی که اصلاً اهلیّت ندارند، در مساجد فلسفه تدریس میکنند و ناقص و سطحی و به عمق نرسیده و جویده جویده مطالبی را دست افراد میدهند. اینها خسارت است؛ ما نباید بگذاریم این کار ادامه پیدا کند. من خدمت آقای «جوادی» و آقای «مصباح» هم به تفاریق مکرّراً گفتهام باید کاری کنیم که قم از مرکزیّت و مرجعیّتِ فلسفه نیفتد و قطب اصلىِ فلسفهی اسلامی همچنان باقی بماند. بنابراین در این زمینه هرچه شما تلاش کنید، بجا و بحق خواهد بود. همه باید تلاش کنند؛ مدیریّت حوزه و اساتید فلسفه هم باید تلاش کنند. طلّابِ فلسفه را باید تشویق کرد.
توان هدایت موج عظیم مردمی در قیام ۱۹ دی
در این حرکت تاریخی، هم مردم قم و هم حوزه معظّم و جلیلالقدر علمیه قم نقش داشتند. جوانان و مرد و زن قم، قبل از آن حرکت و با آن حرکت، نشان دادند که پایبندی آنها به اسلام، لقلقه زبان نیست و حوزه علمیه قم و مراجع معظّم قم در آن روز نیز ثابت کردند که ظرفیت و استعداد هدایت یک موج عظیم مردمی را در این اقیانوس بیکران دارا هستند. اینها چیزهایی نیست که زایل شود. امروز هم همان ایمان، همان مردم و همان حوزه علمیه در قم استوار است؛ لذا قم محور اساسی انقلاب بوده و خواهد بود. جوانان قم نقش و سهم بسیار بزرگ خود را فراموش نکنند. آن روز، روز شروع بود؛ امروز، روز استمرار در صراط مستقیم است. اگر …
درخواست از شورای مدیریت حوزه برای فراهم کردن فرصت نظریهپردازی
… نظریهسازان در این علوم و در فنون و صنایع نیز چنین فضائی پدید آید و البته برای آنکه ضریب «علمی بودن» این نظریات و مناظرات، پائین نیاید و پختهگوئی شود و سطح گفتگوها نازل و عوامانه و تبلیغاتی نشود، باید تمهیداتی اندیشید و قواعدی نوشت. اینجانب با چنین طرحهائی همواره موافق بودهام و از آن حمایت خواهم کرد و از شورای محترم مدیریت حوزه علمیه قم میخواهم تا با اطلاع و مساعدت «مراجع بزرگوار و محترم» و با همکاری و مشارکت «اساتید و محققین برجسته حوزه»، برای بالندگی بیشتر فقه و اصول و فلسفه و کلام و تفسیر و سایر موضوعات تحقیق و تألیف دینی، و نیز فعال کردن «نهضت پاسخ به سؤالات نظری و عملی جامعه»، تدارک چنین فرصتی را ببینند. از شورای محترم انقلاب فرهنگی و بویژه ریاست محترم آن نیز میخواهم که این ایده را در اولویت دستور کار شورا برای رشد کلیه علوم دانشگاهی و نقد متون ترجمهای و آغاز «دوران خلاقیت و تولید» در عرصه علوم و فنون و صنایع و بویژه رشتههای …
مرکزیت علمی قم از ورود آیتالله حائری تا اوج آن در زمان بروجردی
… هوشیاری و هوشمندی و شجاعت را از خود نشان دادند؛ هزارودویست سال است که شهر قم پایگاه اشاعه افکار منوّر اهلبیت علیهمالسّلام است. آن وقتی که حکومتهاىِ مخالف اهلبیت هم بر سرِ کار بودند، مردم قم این موضع را حفظ کردند و اگر سختیهایی هم داشت، آن را تحمّل کردند. هفتاد سال هم هست که قم مرکز و پایتخت فکری و علمی دنیای اسلام است. از زمان ورود مرحوم آیةاللَّه حائری به قم - سال ۱۳۴۰ قمری - این شهر به مرکز اصلىِ علمىِ عالم اسلام و تشیّع تبدیل شد و بعد در زمان مرحوم آیة اللَّه بروجردی به اوج خود رسید؛ و محصول آن دورهها پیدایش شخصیت عظیمالقدر و کمنظیری مثل امام بزرگوار بود. این سابقه درخشان برای قم وجود دارد که همیشه به نیاز زمان پاسخ گفته است. نوزدهم دی هم از این قبیل بود.
پر شدن برخی خلأها در سالهای اخیر و لزوم شناسایی خلأهای باقیمانده
… - امروز واجبات روحانیت و حوزهی علمیه چیست؟ همانطور که در گزارش مدیر محترم حوزهی علمیهی قم شنیدیم، در این چند سال کارهای مهمی شده است. برخی از این کارها، کارهایی است که آثار آن در آیندههای میانمدّت و حتی بلندمدّت دانسته خواهد شد. این کارها شده است؛ این خلأها بوده و پُر شده است؛ اما باز هم ما خلأهایی داریم که باید آنها را شناسایی کنیم و راه پُر کردن آن خلأها را بشناسیم. در پایان، بخش پنجم است که توصیههایی است به شما عزیزان؛ برادران و فرزندان من.
پابرجایی هزار و دویستساله و برخاستن علمای بزرگ از آن
… عزیز، سه نقطه برجسته در میان این همه نقاط روشن، چشم را به خود جلب میکند: اوّل، حرم مطهّر و مضجع شریف حضرت فاطمه معصومه علیها سلام است؛ آن بزرگواری که این سرچشمه جوشان و خروشان نخستین بار از کنار مرقد او جوشید و برکاتش به همه عالم و بخصوص به دنیای اسلام رسید. دوم، علم و فقاهت و حدیث است که این شهر پرچمدار آن بوده است؛ حوزه علمیهای که از هزار و دویست سال قبل تا امروز در این شهر مقدّس همیشه پابرجا و برپا بوده است. علمای بزرگ، فقهای بزرگ، فلاسفه باارزش، محدّثان عالیمقام و مؤلّفان عالیقدر از این شهر برخاستند یا به این شهر پناه آوردند و در زیر پرتو مطهّر پاره تن امامت و ولایت - یعنی حضرت معصومه علیها سلام - اقامت گزیدند. نقطه سوم، برجستگی شما مردم مؤمن و شجاع و آگاه و زمانشناس این شهر است. در اوّلی که این نهضت پا به عرصه وجود گذاشت، مردم این شهر بودند که پاسخ گفتند و دست یاری به سوی امام دراز کردند. من فراموش نمیکنم، در همین مسجد اعظم قم، در هنگامی که تازه اوّلین هفتههای …
پیشرفتها در مدیریت و عدم تناسب برنامهریزی با ظرفیت عظیم آن
… در این حوزههاى علمیه هستند؛ در بین اینها چقدر اشخاص فاضل، اهل تحقیق، هوشیار و با استعداد حضور دارند. چنین دستگاهى با این عرض و طول و عمق، با این کمّ و کیف، باید دستگاه برنامهریزى مداوم داشته باشد. البته روزى که ما این عرایض را کردیم، با امروز فرق کرده است؛ یعنى امروز در اغلب حوزهها یا همهى حوزهها - بخصوص در حوزهى علمیهى قم - حقیقتاً پیشرفتهایى دیده مىشود. دستگاه مدیریّت هست، برنامهریزى مىکنند؛ لیکن این برنامهریزیها متناسب با این حجم عظیم و این کیفیّت عظیم نیست.
وجود جوانان فاضل اندیشمند و لزوم حفظ خلوص فکر نو
البته امروز خوشبختانه در قم گروهی جوانانِ فاضل هستند که روی مسائل فکر میکنند؛ منتها باید توجّه کنیم که خلوص و بیشائبگی این فکر - که نو و تازه است - از بین نرود. فریب نخوریم که خیال کنیم خودمان فکر میکنیم، در حالی که در واقع این فکر ما نباشد؛ فکر بیگانهای باشد که در ذهن و دل و معلومات ما فعل و انفعال درست میکند و به صورت یک چیز بیرون میآید. به مبانی و مدارک و منابع اسلامی تکیه و این فکر تکمیل گردد، بالندگی پیدا کند …
جذب طلاب جوان و فاضل به درس امام خمینی (ره)
… دیدم؛ البته قبل از آن در مشهد شنیده بودیم که در قم یک مدرّس و استاد بزرگی هست که جوانپسند و برجسته است. طلبه جوانی که به قم وارد میشود، دنبال استاد میگردد. در حوزههای علمیه، انتخاب استاد، اجباری نیست و هر کس طبق پسند و سلیقه خود، استاد را انتخاب میکند. استادی که طلّاب جوان و مشتاق را در وهله اوّل به خود جلب میکرد، همین مردی بود که آن روز در میان شاگردانش به عنوان «حاجآقا روحاللَّه» شناخته میشد. مجموعه جوانان فاضل و درسخوان و پُرشوق در محفل درس او جمع بودند. ما در چنین فضایی وارد قم شدیم.
نیاز به حداکثر اهتمام برای ایفای تکلیف در دنیای پیچیده
برادران عزیز! شما بدانید براى اصلاح امور جامعهى علمى خودمان و در درجهى اوّل، روحانیّت و [حوزهی] قم ــ که به حدّاکثر اهتمام نیاز دارد تا بتواند در جاى خودش قرار بگیرد و تکلیف خودش را در این دنیاى پیچیدهى عظیمِ پُرمسئلهى پُرمشغله ایفا کند ــ و در این کار به این بزرگى، چشم امید من به این طبقهى شما است. نمیگویم به گروه شما امّا همین طبقهى شما، [یعنی] فضلائى که درس خواندهاند، زحمت کشیدهاند، با مسائل علمى حوزه آشنا هستند، با مسائل کشور هم آشنا هستند، با مسائل زمان هم آشنا هستند و نیروى جوانى هم در آنها هست، انگیزهى جوانى هنوز در آنها بحمدالله به قدر کافى …
رحلت آیتالله بهاءالدینی، ضایعهای بیجبران برای حوزه و روحانیت
با تأسف و اندوه خبر یافتیم که عالم ربانی و فقیه عارف و پارسا حضرت آیتالله حاج آقا رضا بهاءالدینی (قدساللهروحه) دار فانی را وداع گفته و به جوار رحمت حق پیوسته است. برای حوزهی علمیهی قم و روحانیت معظم اسلام، این ضایعهیی بیجبران و فقدانی دردناک است. این عالم بزرگ از جملهی نوادری بود که همواره در حوزههای علمیه همچون ستارهی درخشان معنویت و عرفان، راهنمای خواص و مایهی دلگرمی و امید برجستگاناند. مقام رفیع اخلاقی و معنوی آن بزرگمرد، موجب آن بود که هر کلمه و اشارهی او چون برقی در چشم ارادتمندانش بدرخشد …
بهرهمندی فضلا و طلاب از تدریس ممتاز وی در سطوح عالی فقه و اصول
… عالم جلیلالقدر و شریف النسب آیتالله آقای حاج سید محمد باقر طباطبایی سلطانی، موجب تأسف و تأثر اینجانب گردید. آن بزرگوار دارای شخصیت علمی و روحانی ارجمند و جامع فضیلت علم و اخلاق و برخوردار از ویژگیهای برجسته پارسایی و مناعت و پاکدامنی و بزرگ منشی بود. برکات علمی ایشان، مجموعهی بزرگی از فضلاء و طلاب جوان در دورههای متوالی، حوزهی علمیه قم را فراگرفته است که از تدریس ممتاز و کمنظیر ایشان در سطوح عالی فقه و اصول بهرهمند گشته و یاد آن را همواره در خاطر نگاه داشتهاند . نزاهت روحی و لطافت اخلاقی و رفتاری آن سید بزرگوار و شریف، خاطرهیی خوش در ذهن همهی کسانی است که از فیض آشنایی با او برخوردار بودند.
عظمت و ثمربخشی پایدار حوزهٔ علمیهٔ قم
و امّا آن مطلب اصلی که میخواهم با شما مردم عزیز قم مطرح کنم: قم قبّةالاسلام، مرکز اسلام، مرکز روحانیت و دین است و برای انقلاب ما - هم در دوره انقلاب، هم در دوره جنگ و دوره مبارزه با گروهکها - مرکز بسیار مهمی بوده است. حوزه مبارکه قم هم که حقیقتاً یک کلمه طیّبه و شجره طیّبه است - «اصلها ثابت و فرعها فی السماء، توتی اکلها کلّ حین باذن ربّها»[3] - و خیلی دارای عظمت است. مردم و جوانان و نیروهای حزباللّهی و مؤمن قم، هم که جای خود دارند.
افزایش نشاط و تحرک حوزه و بهرهمندی امت اسلامی از برکات آن
این حرکت، بیگمان بر نشاط و طراوت و تحرک این حوزهی سرافراز، خواهد افزود و در آیندهی نه چندان دور، ملت مسلمان ایران بلکه امت اسلامی از برکات آن بهرهمند خواهد شد.
افزایش نشاط و تحرک حوزه و بهرهمندی امت اسلامی از برکات آن
این حرکت، بیگمان بر نشاط و طراوت و تحرک این حوزهی سرافراز، خواهد افزود و در آیندهی نهچندان دور، ملت مسلمان ایران بلکه امّت اسلامی از برکات آن بهرهمند خواهد شد.
ابتکار برگزاری مجامع علمی برای بازخوانی تاریخ فقاهت شیعه
برگزاری این مجمع علمی - تحقیقی، یکی دیگر از ابتکارهای حوزهی علمیهی قم در بازخوانی تفصیلی تاریخ قطور فقاهت شیعه و تکیه بر نقاط برجستهی این تاریخ غنی و پرمضمون است. این کار به اهل فن کمک میکند تا ذخائر گرانبهایی را که عادتا در نگاه اجمالی آنان به مجموعهی میراث سلف، چنانکه باید به چشم نمیآید، با ریزبینی و ژرفنگری بیشتری مشاهده کنند و از متاع ارجمند هر یک از بزرگان و برجستگان، بهرهی مناسب آن را ببرند.
تشکیل نخستین حوزهٔ مهم تشیع به دست اشعریون و محدثان
… طول هزار و دویست سال یا بیشتر، این شهر همواره به عنوان یک شهرِ وابسته به اهل بیت شناخته شده است. من شهر دیگرى را با این خصوصیّت سراغ ندارم. بعضى از شهرها مثل کوفه یا مدینه، قبل از قم بلد اهل بیت بودند؛ لیکن دشمنان اهل بیت، این خصوصیّت را از آنها سلب کردند؛ اما شهر قم از همان زمانى که اشعریّون و بقیهى رجال و اعیان محدّثان و علماى بزرگ، اوّلین حوزهى علمیهى مهم و انحصارى تشیّع را در آن تشکیل دادند، در دنیاى اسلام به این جهت شهرت پیدا کرد.
مهاجرت شاگردان محدثان کوفه به قم و جذب شدن به این حوزه
لذا شما مىبینید در آن زمان، از اطراف و اکناف عالم اسلام، کسانى راه افتادند و آمدند در قم ساکن شدند. شاگردان بسیارى از محدّثان معروف و از جمله تلامذهى «یونس بن عبدالرّحمن» و «ابراهیم بن هاشم» از کوفه به سمت قم عزیمت کردند و در این شهر ساکن شدند. قبل از اینکه آنها هم بیایند، محدّثان زیادى در اینجا بودند. آنها مؤسّس این حوزه نیستند؛ بلکه مجذوب این حوزه شدند. حتّى اگر از این هم جلوتر برویم، در اواخر قرن دوم هجرى که حضرت على بن موسىالرّضا علیه الاف التّحیة والثناء به طرف ایران آمدند و به خراسان رفتند، شهر قم به پیروى از مذهب اهل بیت معروف بود.
حوزهٔ قمیین در دوران امام جواد، امام هادی و امام عسکری (ع)
حوزهی علمیهی قم که ما امروز نام آن را با افتخار و تعظیم و تجلیل میبریم، در واقع مصطفی و مستحصل حوزه های شیعه در طول تاریخ حوزههاست. یعنی از اواخر قرن دوم و حدّاقل اوایل قرن سوم هجری که مراکزی به عنوان حوزهی علمیه درست شده است، حوزهی قم در دوران ائّمهی ثلاثهی اخیر (حضرت جواد و حضرت هادی و حضرت عسکری علیهم السّلام) که دوران قمیین است، یک حوزهی علمیه به معنای حقیقی کلمه است که در آن، درس و بحث و جمع و تدوین و اشاعه و نشر و استادی و شاگردی به چشم میخورد. با این حال، از اجتماعات صحابه و محدّثین و حَمَلهی علم در اطراف ائّمه علیهم السّلام در شهرهایی مثل مدینه و کوفه و... میگذریم و نمیخواهیم اصطلاح حوزهی علمیه را بر این مراکز اطلاق کنیم.
مرکز بزرگ تعلیم فقه، اصول، تفسیر، فلسفه، حدیث و کلام
اخیرا بعضی از اعاظم اعلام قم که از دوستان جنابعالی و مرجع حوائج دینی و فقهی خاص و عام میباشند، طی مرقومههای جداگانه، از اینجانب درخواست کردهاند که انتقال جنابعالی را به حوزه علمیه قم (صانها الله عن المکاره و الفتن) و اشتغال علمی در آن مرکز بزرگ تعلیم فقه و اصول و تفسیر و فلسفه و حدیث و کلام، خواستار گردم.