رفتن به محتوای اصلی

حج

نام‌های دیگر: حج تمتع

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فریضهٔ حج و فلسفه، مناسک و ابعاد عبادی و سیاسی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم افتتاحیه‌ کنگره جهانى حضرت رضا (علیه‌السلام) در مشهد— ۱۳۶۵/۰۴/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۵۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۷همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

مطلب اوّل که محور اوّلى پیام است، مسئله‌‌ى حج و فلسفه‌‌ى حج است. مسلمانان حج را نشناختند، همچنان که قرآن را؛ مسلمانان حج را حرکات و الفاظى گمان بردند امّا روح حج را ندیدند و لمس نکردند. لذا سالها و قرنها بر حج گذشت، بدون آنکه این مراسم عظیم بتواند محلّ صحنه‌‌ى عظیمى باشد که مسلمین در آن منافع خود را مشاهده کنند؛ لِیَشهَدوا مَنـافِعَ لَهُم.[3] طواف خانه‌‌ى خدا که حرکت متمرکز و یکپارچه‌‌ى مسلمانان را بر گرد محور اللّه‌‌ نشان میدهد و عبودیّت غیر خدا را نفى میکند و همه‌‌ى حرکات و سکنات افراد امّت اسلامى را متوجّه به خدا میکند، سعى صفا و مروه که یک تلاش دائمى را به مسلمانان املا میکند و تعلیم میدهد، رمى جمرات که حضور شیطانهاى زور و زر را به یاد مسلمانان مى‌‌آورد و وجوب مبارزه‌‌ى با آنها را به مسلمانان یادآورى میکند، وقوف در عرفات و مشعر و منىٰ که صحنه‌‌ى عظیم محشر مسلمین را در مقابل چشمها ترسیم میکند و قدرت عظیم امّت اسلامى و انرژى متراکم آنها را به ‌‌صورتى در مقابل چشمها مجسّم میکند، قربانى کردن در روز دهم ذى‌حجّة‌‌الحرام که وجوب قربانى دادن را و گذشتن از مال و جان را به مسلمانان مى‌‌آموزد، و ده‌‌ها روح و فلسفه و معناى دیگر در حج، بکلّى از یاد مسلمانان رفته بود. حج یک سفر زیارتى ـ سیاحتى شده بود، یا سیاحتى ـ تجارتى. حج نتوانسته بود مسلمانها را به عظمت و عزّتشان آشنا کند. پرده‌‌داران حج از حج فقط همین را طلب کرده بودند که مسلمانان بیایند و پول خود را به دامن آنها بریزند و احیاناً سخن ناحق و زهرآگین آنها را بشنوند و برگردند. اسلام و انقلاب اسلامى و تجدید حیات اسلامى روح حج را به حج برگرداند؛ حقیقت حج را آشکار کرد؛ به مسلمانان دنیا نشان داد که چگونه یک ملّت با فداکارى خود، با مجاهدت یکپارچه‌‌ى خود میتواند فریاد رساى خود را بر بلندترین مأذنه‌‌ى جهان و در محشر عامّ مسلمین عالم بر صداى عَبَده‌‌ى[4] طاغوت غالب کند؛ حقایق را به گوش آنها برساند. این نکته‌‌ى اوّلى پیام امام است. مسلمانان باید بدانند که حج، این واجبى که این همه مورد تأکید قرار گرفته و هر سال از همه جاى جهان اسلام کسانى باید پول خرج کنند، خود را به تعب بیندازند و به آن بروند، فقط براى یک سلسله اعمال خشک و بى‌‌روح نیست؛ براى حقایقى است، براى فهمیدن معارفى است، براى درس گرفتن است، براى با هم آشنا شدن است، براى پیدا کردن عزّت است؛ یک تجربه‌‌اى است، تمرینى است براى ایجاد امّت بزرگ اسلام بدون هیچ تمایز و تفاوت.
حج، کانون معارف اسلام و بیان‌کننده‌ی سیاست کلّى اسلام براى اداره‌ی زندگى انسان است. حج، مظهر توحید و نفى و رمى شیطان و تکرار شعار ابراهیم (علیه السّلام) است که گفت: اِنّی بَریّْءٌ مِمّـا تُشرِکونـ.[29] صحنه‌ی اتّحاد عظیم امّت اسلامى بر گِرد محور توحید و برائت از مشرکین و نفى و طرد همه‌ی بتها است. و بت، هر آن چیزى است که به جاى خدا قرار گیرد و ولایت الهى را به ولایت خود تبدیل کند و نیرو و اراده‌ی افراد بشر را در اختیار بگیرد؛ حال چه سنگ و چوب، و چه قدرتهاى شیطانىِ سلطه‌گر و جبّار، و چه عصبیّت‌هاى جاهلى و ناحق که «فَماذا بَعدَ الحَقِّ اِلَّا الضَّلـّْل».[30]
بر آشنایان معارف اسلامى پوشیده نیست که فریضه‌ى حجّ بیت‌الله‌ از جمله‌ى تکالیف نادرى است که در آن، ابعاد متعدّد و متنوّع مربوط به زندگى فردى و سلوک جمعى، به شکلى باشکوه و داراى تأثیر عمیق در تن و جان و اندیشه و نیز در مَنش و روش آدمى گنجانیده شده و درست گزاردن آن میتواند او را به توفیقات بزرگى در همه‌ى عرصه‌هاى مادّى و معنوى نائل سازد.

شاهدها (۱۵ پاراگراف)

آمیزه‌ای از ذکر و حال معنوی با حرکت و هماهنگی جمعی

همین مراسم جاودانه‌یی که حجگزاران در آستانه‌ی آنند، خود مجموعه‌ی گویا و پرنکته‌یی است از ذکر و شور و حال معنوی و درونی، در ضمنِ حرکت و تلاش و هماهنگی سازنده‌ی جمعی.

نماد جهاد نفسانی و جهانی مسلمان و تمرین عملی وظایف او

حج، در آئینی پُر راز و رمز، و در آمیزه‌ی شگفت‌آوری از شُکوه و خاکساری، و اقتدار و فروتنی، و حرکت وَ تلاش درونی و بُرونی، نمادی از مبارزه و جهاد نفسانی و جهانی انسانِ مسلمان، در راه تحقق حیات طیبه‌ی انسانی را در برابر چشم آدمی میگذارد و حجگزار را به تمرین عملىِ وظائف بزرگ خود وادار میسازد.

رویداد بزرگ سالانه و کانون توجه جهان اسلام و لزوم بهره‌مندی کامل حاجیان

مراسم حج در هر سال، یک حادثه‌‌‌ی بزرگ است که رواست اگر در آن ایام معلومات، مرکز اصلىِ فکر و توجه و اندیشه و احساس مردم در سراسر جهان اسلام باشد؛ و هرکس بسته به جایگاه روحی و فکری و سیاسیش، به نوعی بدان بیندیشد و با آن بسر برد. و بدیهی است که بهره‌‌‌مندان از فیض حج، در مرکز این تکلیف و توقعند؛ و چون جسم و جان و اندیشه و تلاش آنان آمیخته به حج و برکات و آثار آن است، شایسته است که بیشترین بهره‌‌‌ی معنوی و روحی و فردی و اجتماعی را از آن به دست آورند، و ان‌‌‌شاءاللَّه چنین خواهد بود.

معرفت، کلید همهٔ برکات حج و نخستین هدیهٔ آن

اگرچه برکات حج، همه‌‌‌ی جنبه‌‌‌های حیات بشری را فرا میگیرد و این باران رحمت بیدریغ، از خلوت دل و اندیشه‌‌‌ی آدمی تا عرصه‌‌‌ی سیاست و اجتماع و قدرت ملّی مسلمانان و تعاون میان ملتهای مسلمان را، بارور و سرزنده و برخوردار از شور زندگی میسازد، لیکن شاید بتوان گفت که کلید این همه، «معرفت» است؛ و نخستین هدیه‌‌‌ی حج به کسی که مایل است چشم خود را به حقایق بگشاید و از نیروی خداداده‌‌‌ی «فهم پدیده‌‌‌ها» بهره بگیرد، همان معرفت و شناخت منحصر بفردی است که عادتاً جز در حج، در اختیار خیل عظیم مسلمانان قرار نمیگیرد، و هیچ پدیده‌‌‌ی دینی دیگری نمیتواند …

اقسام شناخت حاصل از حج: خود، امت اسلامی، عظمت خدا و دشمن

شناخت خود به عنوان یک فرد، شناخت خود به عنوان جزیی از مجموعه‌‌‌ی عظیم امت اسلامی، شناختِ نمونه و نمایی از آن امت واحدة، شناخت عظمت و رحمت خدا، و شناخت دشمن.

گسترش افق دید مسلمانان، انتقال تجربهٔ ملت‌ها و زدودن احساس انزوا

شناخت نمونه و نمایی از آن امّت واحدة، به معنی گامی عملی در راه تحقق آن آرزوی بزرگ - یعنی اتحاد اسلامی - و در نهایت سر برکشیدن قدرت واحده‌‌‌ی اسلامی در میدان سیاست جهانی است. دیدن توده‌‌‌های عظیم حجگزار از نقاط گوناگون عالم، و با زبانها و رنگها و نژادهای گوناگون، افق دید مسلمان را گسترش میدهد و از مرزهای شخصی و قومی و ملّی فراتر میبرد، و وظیفه‌‌‌ی اسلامىِ رفتار برادرانه، وی را با آنان به تعارف و همزبانی و همدلی میکشاند، خبرهای اختصاصی ملتها را به سراسر جهان اسلام میبَرَد و توطئه‌‌‌ی تبلیغاتی دشمن را که همیشه، و امروز بیش از هر زمان، دست اندرکار قلب حقیقت و دروغ‌‌‌سازی و شایعه‌‌‌پراکنی است، خنثی میکند و فاصله‌‌‌های مکانی و زبانی و پنداری را از میان برمیدارد. با تبیین موفقیت یک ملت، در دل ملتهای دیگر، امید میدمد و با تشریح تجربه‌‌‌ی یک کشور، کشوری دیگر را مجرّب میسازد. احساس انزوا و تنهایی را از افراد و ملتها میزداید و ابّهت دشمن را در چشم آنان میشکند، مصیبتهای بزرگ یک کشور را برای دیگران شرح میدهد و آنان را به فکر علاج آن میافکند.

فرصت خودنگری امت اسلامی فراتر از قومیت و نژاد و زبان

اکنون فرصت مغتنمی است که این نمونه‌ی منتخب امت بزرگ اسلام، خود را و امت واحده و آئین صلاح و فلاح آن را با نگاهی ژرف بنگرد و حقیقتی را که در حصارهای قومیت و نژاد و زبان، کمتر میتوان بدان پرداخت، در گستره‌ی این میعادگاه جهانی به چشم آورد.

موسم حج، بزرگ‌ترین دیدار سالیانهٔ مسلمانان

موسم حج با مژده‌‌‌ی بزرگترین دیدار سالیانه‌‌‌ی مسلمانان، از راه رسیده است، و بجاست اگر صدها هزار دل مشتاق که در این موسم، مجال بهره‌‌‌مندی از فیض لقاء خواهند داشت، پیوسته در جوش و شور و هیجان آماده‌‌‌سازی خویش باشند، و میلیونها مسلمان آرزومند که امسال در فهرست بهره‌‌‌مندان نهاده نشده‌‌‌اند، به یاد لحظه لحظه‌‌‌ی ایّام سعادتمندان و دعا برای خود و آنان، دل و ذهن خویش را رنگین و معطر سازند، و همه‌‌‌ی مسلمانان صاحبدل به گونه‌‌‌یی در ایام حج، با حج و شعائر و آیات جلال و جمال آن سپری کنند.

رنگ باختن تمایزات مال و مقام و نژاد در مناسک حج

آن‌‌‌جا که تعیّنات مادی و تشخصّ به مال و مقام و نژاد و عنوان و زیور و لباس، رنگ میبازد و آدمی جدا از آن مایه‌‌‌های تمایز، در کنار صدها هزار انسان دیگر به‌‌‌طواف و سعی و نماز و افاضه و وقوف میرود، و فقیر و غنی، و حاکم و محکوم، و تحصیلکرده و امّی، و سیاه و سفید، همه با یک لباس و در یک جایگاه، رو به سوی خدا میکنند و دست نیاز به سوی او میگشایند و خود را در برابر مرکز جمال و عظمت و قدرت و رحمت مییابند، هر انسان با تدبّری میتواند ضعف و تهیدستی خود را در برابر خدا، و علوّ و اقتدار و عزت خود را در اتصال به خدا، بخوبی بشناسد، توهّم باطل و غرورانگیز درباره‌‌‌ی هستی ضعیف خود را به دور افکند، و شیشه‌‌‌ی کبر و خودپسندی را که مایه‌‌‌ی زشت‌‌‌ترین خُلقیات و رفتارهای او است، به خاک بکوبد، و از سوی دیگر حلاوت ارتباط با معدن عظمت و به او پیوستن و از بتهای درونی خویش گسستن را بیازماید و بچشد.

انتقال درس عضویت در امت با طواف و سعی و نماز جماعت

طواف و سعی و نمازهای جماعت و همه‌‌‌ی حرکات و سکنات دستجمعی در حج، این درس را به حجگزار میرساند و آن را در اعماق وجود او نفوذ میدهد.

وقوف در عرفات و مشعر و بیتوته در منی زمینهٔ شناخت امت

توقف حجگزاران در موسم حج در یک نقطه، و بخصوص وقوف در عرفات و مشعر و مَبیت در منی، همگی، زمینه‌‌‌های مستعد این شناختِ کارساز و کارآمدند.

تشریع حج نشانهٔ عظمت و رحمت الهی و دگرگون‌کنندهٔ دل‌ها

تشریع فریضه‌‌‌ی حج و ترتیب مناسک آن، هم نشانه‌‌‌ی عظمت است و هم آیت رحمت. با این شناخت است که دلها به مشاهده‌‌‌ی کعبه‌‌‌ی شریف در مسجدالحرام منقلب میشود و بیراهه‌‌‌ها به صراط مستقیم میپیوندد و انسانها دگرگونه میشوند.

دعوت حجاج به کسب معرفت و بازگشت با شناخت‌های تازه

برادران و خواهران عزیز از سراسر جهان اسلام و حجّاج عزیز ایرانی! با استعانت از خدای بزرگ، بکوشید تا معرفت را که از بزرگترین دستاوردهای حج است، در همان گستره‌‌‌یی که تبیین شد، به دست آورید و با شناختهای تازه‌‌‌یی در زمینه‌‌‌های یاد شده، به کشور خود بازگردید و آن را دستمایه‌‌‌ی تلاش و حرکت خود برای آینده بسازید. در این موسم، بخصوص، محنت مسلمانان کوزوو را که دنباله‌‌‌ی سرگذشت خونبار مناطق بالکان و تجربه‌‌‌ی دیگری از نوع تجربه بوسنی و هرزگوین است، با یکدیگر بازگو کنید. برای پیروزی و نجات آن مردم مظلوم، دعا و در راه کمک به آنها اقدام کنید. همچنین برای مسلمانان دیگر …

تبدیل محتوای شرک‌آلود طواف پیش از اسلام به توحید

ثانیاً اسلام بعضی از سنّتها را از بین نبرده است. کالبد سنّت را نگه داشته و محتوا و روح آن را عوض کرده است؛ مثل بسیاری از اعمال و مراسم حج. این طوافی را که ملاحظه میکنید، قبل از اسلام هم بود؛ منتها محتوای طواف، محتوای شرک بود! اسلام آمد و این عمل را از محتوای شرک آلود، خالی و از محتوای توحید پُر کرد. طواف در آن زمان، مظهر گرایش انسان به آلهه و اربابِ ادّعایی و پنداری بود؛ آن را تغییر داد و مظهر ارادت انسان به مرکز عالم وجود - یعنی حضرت حق متعال و وجود مقدّس پروردگار - قرار داد. ظاهر را نگه داشت و باطن را عوض کرد.

فرارسیدن ایام حج و گردآمدن مؤمنان از سراسر جهان

بار دیگر روزهای خاطره ساز حج فرا رسیده و منادی پروردگار، دلهای پُرشوق و التهابِ مؤمنان را بدان کعبه‌ی امید فرا خوانده، و از هر سوی جهان گروهی سعادتمند را در پایگاه دعوت ابراهیمی و خاستگاه دین محمدی (صلّیاللَّه‌علیه‌واله‌وسلّم) گرد آورده است.