قدردانی از زحمات برگزارکنندگان حج سالم، باشکوه و معنوی
خیلی خوش آمدید برادران و خواهران عزیز؛ چه زوّار و حجگزاران خوشبخت و سعادتمندی که امسال چشمشان به دیدار کعبهی منوّره و مرقد نبیّ مکرّم اسلام (صلّی الله علیه و آله) و ائمّهی بقیع روشن خواهد شد، و چه عوامل برگزارکنندهی این حرکت عظیم کشوری و مردمی. از دستاندرکاران اجرای حج، بنده صمیمانه تشکّر میکنم؛ زحماتشان حقیقتاً ارزشمند است و برگزاری یک حجّ سالمِ باشکوهِ معنوی منطبق با ضوابط مطلوب اسلامی حج، حقیقتاً یک توفیق بزرگی است که بخش مهمّی از آن را شما عوامل اجرای حج بر عهده دارید. خداوند انشاءالله از شما قبول کند و شماها را محفوظ بدارد.
قدرشناسی از کار حج با انجام خالصانه، متقن و مبتکرانه
… کار مهمّی را انجام میدهند؛ یعنی اشتراک در یک امر مهمّی دارند میکنند. تَعاوَنوا عَلَى البِرِّ وَ التَّقوىٰ؛[11] این واقعاً تعاون بر برّ و تقوا است؛ قدر این کار را بدانید. خب؛ حالا «قدرش را بدانیم» یعنی چه؟ یعنی آن را خوب انجام بدهید. خوب انجام دادن یعنی چه؟ اوّل این است که با قصد تقرّبالیالله انجام بدهید؛ چون خدای متعال خواسته، انجام بدهید. بعد هم سعی کنید کار را با بهترین وجهی، متقن، محکم، با ابتکار انشاءالله انجام بدهید. و قدر این کار را بدانید؛ خیلی باارزش است؛ واقعاً کارتان کار باارزشی است.
درخواست یافتن راه کوتاه کردن زمان سفر حج
یک نکتهی آخر هم [این است که] شما مسئولان حج ببینید میتوانید زمان حج را کوتاه کنید؛ [این] واقعاً یکی از مسائل مهم است. حالا بیست و چند روز مثلاً طول میکشد. ببینید میشود یک کاری کرد؛ بالاخره کار نشد که ندارد؛ باید راهش را پیدا کرد. بگردید راهش را پیدا کنید ببینید [اگر] میشود، زمان حج را کوتاه کنید. حالا وقتی زمان را کوتاه کردید ممکن است کسی بخواهد بیشتر بماند، بیشتر زیارت کند، خب میماند امّا اگر کسانی خواستند زودتر برگردند بتوانند برگردند؛ ببینید این را دنبال کنید؛ البتّه کار آسانی نیست، کار سختی است؛ میدانم امّا در عین حال میشود دنبال کرد و فکر کرد.
خدمت به اقامهٔ حج افتخار و ثوابی بزرگ و لزوم قدردانی از این توفیق
خیلی خوشآمدید برادران عزیز، خواهران عزیز، خدمتگزاران فریضهی حج و حاجیان موفّق و معزّز که خود این خدمتگزاری شما افتخار بزرگی است. تمهید مقدّمات و زمینهسازی و کمک به انجام فریضهای با عظمت حج -که واقعاً ابعاد آن بسیار فراتر از آن چیزی است که ما توصیف میکنیم- و نفْس خدمتگزاری به اقامهی این فریضه، یک ثواب بزرگ، یک کار بزرگ، یک خدمت باارزش محسوب میشود. بنده به همهی کسانی که در بخشهای مختلف مشغول خدمت هستند -چه در بعثه، چه در سازمان، چه در کاروانها، چه در دستگاههای مرتبط- و تلاش میکنند و هرکدام یک گوشهای از کار را میگیرند، توصیه میکنم که قدر این توفیق را بدانند، خدا را شاکر باشند، سپاسگزار باشند که این توفیق به آنها داده شده است و سعی کنند هرچه بهتر این کار را انجام بدهند. این گزارشهایی که جناب آقای قاضیعسکر و رئیس محترم سازمان حج بیان کردند گزارشهای خیلی خوبی بود؛ خب، حالا فرض کنیم که بعضی از اینها در وسط کار متوقّف و لَنگ هم بشود امّا خب مجموع این گزارشها و کارهایی که انجام گرفته است، مجموع قابل توجّهی است؛ لکن من میخواهم …
لزوم بهبود کارها و انجام نقش با انگیزه و دلسوزی برای تحقق حج مطلوب
… و بینظیر اسلامی- برای مردم مسلمان و مؤمنمان. همچنین تشکّر میکنیم از زحمات برادران مسئول، خواهران مسئول -همانطور که جناب آقای قاضیعسکر و همچنین رئیس محترم سازمان بیان کردند- که تمهیداتی برای بهتر شدن تشرّف به حج، برای مؤمنین تدارک دیدند. درست هم همین است؛ روز به روز باید کارها را بهتر و آسانتر به سمت اهداف والای حج قرار داد؛ باید کار کرد. هرکدام از شما برادران و خواهران هم که مسئولیّتی دارید، نقشی دارید، سعی کنید نقش خود را به بهترین وجه، با انگیزهی کافی، با وقتگذاری، با دلسوزی انجام بدهید؛ مجموعهی این تلاشها محصول شیرینی خواهد داد که آن عبارت است از تحقّق حجّ مطلوب برای مردم.
وظیفهٔ برآوردن نیازهای مادی و بهویژه معنوی حجاج
… مسئولان امر، روحانیّون محترمى که در کاروانها حضور دارند، رؤساى کاروانها، خدمتگزاران سازمان حج و خدمتگزاران در بعثهى رهبرى، وظایف سنگینترى دارند؛ شما خدّام میهمانان خدا هستید، وظایف شما وظایف سنگینى است؛ این وظایف، محدود به اوقات انجام مناسک حج هم نمیشود. در آن اوقاتى که مناسک حج هم خاتمه پیدا کرده است یا در فاصلهى مناسک عمره و مناسک حج که زوّار محترم و حجّاج محترم یک فراغتى دارند، ارشادهاى شما، توجّهات شما، رعایت شما نسبت به آحاد حجّاج، امر لازمى است. در این فاصلهى زمانى - بین رفتن و برگشتن حاجى به مکّهى مکرّمه و انجام مناسک حج - مسئولان محترم باید احساس وظیفه بکنند نسبت به برآوردن نیازهاى مادّى و مهمتر از آن، برآوردن نیازهاى معنوى: توجّه دادن، متذکّر کردن، دمیدن روح خشوع، روح تضرّع، اعراض[3] از سرگرمىهاى متعارف - که در اوقات معمول زندگى، ما دچار سرگرمىهایى هستیم که ما را غافل میکند در ایّام حج، باید این سرگرمىها را از خودمان دور کنیم؛ متمحّض[4] بشویم در توجّه و تذکّر - اینجور میشود که حجگزار، بعد از سفر حج حقیقتاً یک تغییر حقیقى در خود احساس میکند. خیلىها راه غلط گذشتهشان را بکلّى عوض میکنند، و به راه صحیح، راه راست، راه عبادت، راه اطاعت از حق برمیگردند؛ به برکت سفر حج.
وظیفهٔ آگاه کردن حجاج به فرصت معنوی حج
شما دستاندرکاران حج باید کاری کنید که این خیل عظیم مردمی که با شما حج میآیند، یا آنجا هستند - از کشورهای دیگر میآیند - به این نکتهی حج واقف شوند، این فرصت را بشناسند و تحریض شوند بر اینکه این فرصت را به چنگ بیاورند. یکی از مهمترین کارهای دستاندرکار حج - چه رئیس کاروان، چه روحانی حج، چه مدیریتهای بخشهای گوناگون؛ فرهنگی، غیر فرهنگی - این است. این احساس که یک فرصت است، در اختیار قرار داده شده، و همیشه هم به دست نمیآید، برای همه هم به دست نمیآید. چقدر افرادی هستند که آرزوی یک روز از آن روزهای شما را در آنجا دارند؛ اما امکان برایشان پیدا نمیشود. در دنیا افرادی که مشتاق حج باشند، فراوانند. حالا که …
نعمت مضاعف حج برای خدمتگزاران حجاج
به هر حال خدمت بزرگی است و شما کارگزاران حج، حج برای شما نعمت مضاعف است؛ چون علاوهی بر نعمت خودِ حج، نعمت خدمت به حجاج و کار برای حجاج هم برای شما وجود دارد.
افتخار خدمت در حج و لزوم والا کردن نیتها
به مجموعهی خدمتگزاران مفتخر و کارگزاران موفق مراسم عظیم حج خوشآمد عرض میکنیم. حقیقتاً خدمت در این میدان در هر ردهای، موجب افتخار انسان است. نیتها را در کار حج و کارگزاری حج، باید خیلی فراتر از مقاصد معمولی و کوچکی برد که ما انسانها دچار آنها هستیم. علت هم این است که افق در امر حج، بسیار بالاست.
وظیفهٔ نزدیک کردن حاجیان به روح و معنویت حج با گفتار و عمل
امروز شما مسؤولین حجّید. اهل معنویت، متصدّی امور حجّند. من از همه آقایان محترم، مسؤولین، برادران و خواهران و هر کس که به نحوی با حاجیای ارتباط دارد، خواهش میکنم که یکی از کارها و کوششهایشان این باشد که این حاجی را به روح و معنویت حج نزدیک کنند و مردم را با تأثیراتی که حج، منهای مسائل اجتماعی، برای تکامل فرد انسانی دارد - از قبیل اینکه فرد را کامل و پاک میکند، پالایش، تزکیه و مزیّن به زینت معنویت میکند، سرمایهای به او میدهد، مشت او را پر میکند و برمیگرداند - آشنا کنند. همهاش هم با بیان و گفتن نیست؛ بلکه با عمل، حضور، توجّه و رفتار، باید مردم را به معنویت سوق داد. اگر این بشود، تحقق نکته دوم حج هم که نکتهای فراموشنشدنی و یکی از اهّم نکات در باب حج است، آسانتر خواهد شد.
تقدیر از تلاش دستاندرکاران حج در آموزش و تشویق مردم به حج صحیح
وظیفه خود میدانم که از همه دستاندرکاران حج، بخصوص کسانی که در طول سال، ساعات متوالی وقت صرف میکنند تا به انجام صحیح این فریضه کمک شود، سپاسگزاری و تشکّر کنم. این کارهایی که در راه آموختن به مردم و تشویق و تحریض آنها بر حجِّ صحیح و تهیه مقدّمات آن انجام میشود، واقعاً ارزشمند است. بنده بالاخص از جناب آقای «ریشهری» حفظهاللَّه و ابقاه که حقیقتاً این کار را به وجه زیبا و نیکویی پیش بردند و ادامه دادند، سپاسگزارم.
وظیفهٔ راهنمایی حجاج و تعلیم احکام به آنان
این قدرت اسلام است، این معنویّت اسلام است، این آمادگى مسلمین است، این نیاز امروز جهان اسلام و جامعهى اسلامى به همفکرى و همکارى است و این صحنهى عظیم حج است و این شما خدمتگزاران که باید حجّاج را راهنمایى کنید، هدایت کنید، احکام آنها را به آنها تعلیم بدهید، آنها را از لحاظ عمل شخصىشان، از لحاظ استفادهى بهتر از مراسم حج راهنمایى کنید. و انشاءالله خداى متعال پشتیبان شما باشد و توجّهات حضرت ولىّعصر (ارواحنا له الفداء) انشاءالله شامل حال شما باشد و حجّ مقبولى را و سعى مشکورى را انشاءالله داشته باشید.
نعمت خدمت به حجاج و لزوم انجام آن به بهترین وجه
… این سفر بر شما مبارک باشد ــ و هم به خدمتگزاران حج؛ چه دستگاههای دولتی که اسم آوردند، وزارتخانهها، دستگاهها، سازمانها، بخشهای مختلف کشور که هر کدام به نحوی در این کار بزرگ شرکت دارند، و چه مسئولین کاروانها و دستگاههای اجرائی و سازمان حج و بعثه و دیگران؛ به شما هم تبریک عرض میکنم به خاطر اینکه خداوند متعال نعمت خدمت به حجّاج را به شما ارزانی داشته؛ این را هم باید قدر بدانید و انشاءالله آن را به بهترین وجهی انجام بدهید.
تشکر از بعثه و سازمان حج و لزوم برنامهریزی برای آسایش حجاج
راجع به وضع حجّاج محترم هم از زحماتی که چه بعثه، چه سازمان ــ هر کدام در نقش خودشان ــ و چه بقیّهی دستگاههای مربوط به سلامت و امنیّت و رفت و آمد و حمل و نقل و بقیّهی مسائل حجّاج [میکشند و] تلاش میکنند، ما تشکّر میکنیم؛ و تأکید میکنیم که برای آسایش حجّاج ایرانی و انجام یک حجّ مبرور و مقبول، هر چه میتوانند برنامهریزی کنند؛ این برنامهریزی لازم دارد. خب بحمدالله کارهای خوبی انجام گرفته و انجام میگیرد لکن برای اینکه این فاصلهی بین کاری که ما امروز میکنیم و کاری که انتظار داریم بتوانیم انجام بدهیم پُر بشود، باید انشاءالله برنامهریزی کنیم، خدای متعال هم انشاءالله به شما کمک خواهد کرد. از خداوند، تفضّلاتش را، رحمتش را، مغفرتش را برای امام بزرگوارمان، برای شهدایمان، برای گذشتگانمان مسئلت میکنیم.
وظیفهٔ روحانیون کاروانها و مسئولان حج و بعثه در فرهنگسازی
… تا اسم حج میآید، تا اسم کعبهی معظّمه میآید، آن جوانِ امروزیِ ما این مفاهیم به ذهنش خطور کند: مفهوم تمدّنسازی، مفهوم اتّحاد جهانی، مفهوم نگاه فرامرزی و بینالمللی، مفهوم رفع تمایز و مانند اینها به ذهنش بیاید. فرهنگسازی در این زمینهها باید انجام بگیرد؛ این، هم به عهدهی روحانیّونی است که در کاروانها هستند، هم به عهدهی مسئولین حج است، هم به عهدهی مسئولین بعثه است؛ همه؛ هر کسی که توانایی دارد، در این زمینهها فرهنگسازی کند در باب حج. کاری کنید که حج را مردم با این نیّت به جا بیاورند. آنوقت اگر ما توانستیم این فرهنگ را در ذهن مردم رسوخ بدهیم، دیگر نگرانِ این نخواهیم بود که حالا فلان برادر ما یا خواهر ما در حج مشغول بازارگردی است برای اینکه یک جنس بنجلی را بخرد به عنوان سوغاتی بیاورد. این …
لزوم دانستن قدر کار بسیار مهم خدمت به حجاج
شما کارگزاران امر حج و به تعبیر درست و خوب آقایان، خدمتگزاران ضیوفالرّحمان، قدر کاری را که انجام میدهید باید بدانید، کار بسیار مهمّی است؛ چون حج یک فریضهی استثنائی است. در حج مجموعهای از ارزشهای اسلامی جمع شده است که در هیچ واجب دیگری، در هیچ فریضهی دیگری این همه خصوصیّت از خصوصیّات مورد تمجید اسلام و مورد تعریض[2] اسلام وجود ندارد. در واقع حج یک نمودار کوچکی از جامعهی اسلامی برتر و در …
نقش هدایت و مدیریت حج در شناخت و بهرهمندی از این نعمت
فریضهی حج موهبت بزرگ خداوند بر مؤمنان و فرصت بینظیر فردی و اجتماعی و بینالمللی برای آنان است. مهم آن است که ما قدر این نعمت را شناخته و ظرفیّت بهرهمندی از آن را در مقیاس فرد و جامعه افزایش دهیم. چگونگی هدایت و مدیریت این رویداد عظیم، میتواند نقشآفرین در این شناخت و بهرهمندی باشد، و امید است جنابعالی در این عرصهی حسّاس مشمول توفیق و کمک خداوند بوده و آزمون شایستهای را بگذرانید.
لزوم آمادگی کارگزاران حج برای هرگونه حادثه
… حالا تکیهی ما روی حجّاج ایرانی است. دولتهای دیگر هم راجع به حجّاجِ خودشان مطالبه کنند و مطالبه داشته باشند، زنده برخورد کنند. ما جدّی مطالبه داریم؛ باید ایمنی حجّاج ما محفوظ بماند. فقط هم امنیّت و ایمنی نیست، عزّتشان، رفاهشان، آسایششان بایستی محفوظ بماند. آقایان مطالبی فرمودند، کاملاً درست است، خب باید مراقب باشید؛ آماده برای هرجور حادثهای که پیش بیاید؛ برای همهی شرایط باید آمادگی داشته باشید. مسئلهی آرامش و آسایش حجّاج خیلی مهم است. البتّه معنای ایمنی و امنیّت که ما میگوییم، این نیست که آنجا محیط امنیّتی درست کنند و باز فشارهای امنیّتی وارد کنند تا جور دیگری حجّاج اذیّت بشوند؛ نه، ایمن باشند، خیالشان راحت باشد، آرام باشند. آن قضایای فاجعهبار …
لزوم دقت و عمل به مسئولیت برای برگزاری حجی باعظمت و باعزت
ما برای همهی حجّاج عزیزمان که از کشورمان امسال عازم هستند، توفیق الهی را و لطف الهی را مسئلت میکنیم، حفاظت و حراست معنوی و مادّی و الهی را مسئلت میکنیم؛ برای دستاندرکاران هم توفیق را از خدای متعال میخواهیم. همه مراقب باشند، همه دقّت کنند، همه به مسئولیّتهای خودشان عمل کنند که بهمعنای واقعی کلمه یک حجّ باعظمت و باعزّت انشاءالله امسال اتّفاق بیفتد.
قدردانی از زحمات مسئولان حج در زمینههای فرهنگی و اجرایی
… اسلامی، یعنی حجّ ابراهیمی و زیارت خانهی خدا و زیارت مدینهی منوّره. و امیدواریم که این افتخار بزرگ ذخیرهی آخرت برای شماها باشد و حرکت و تلاش و اقدام در این مجموعهی مبارک را آنچنان با اخلاص انجام بدهید که در نامهی اعمال شما انشاءالله مثل خورشیدی بدرخشد. از زحماتی هم که آقایان محترم، مسئولین در باب حج میکشند، تشکّر میکنیم؛ حقیقتاً جای قدردانی دارد این اقداماتی که بیان کردند؛ چه در زمینههای فرهنگی و معنوی و اخلاقی و تربیتی، و چه در زمینههای عملیّاتی و اجرایی و سازمانی.
لزوم تبعیت برنامهریزی فرهنگی، سیاسی و مدیریت کاروانها از نیازهای امت
… این کارهائی باشد که به وحدت امت آسیب میزند، یا به پیشرفت امت آسیب میزند، یا به پرچم برافراشتهی اسلام در میان امت که امروز بحمداللَّه جمهوری اسلامی این پرچم را در دستان قوی خود دارد، میخواهد ضربهای وارد کند. باید در مقابل اینها حساس بود. اینها وظائف است؛ اینها چیزهائی است که برنامهریزیهای ما در ادارهی کاروانها، در تبلیغ و در اموری از این قبیل، بایستی ناظر به این چیزها باشد. ما برنامهریزی فرهنگیمان، برنامهریزی سیاسیمان، برنامهریزی مدیریت کاروانهایمان، گزینشهایمان و مجموعههای حجّاجمان همه باید تابع این نیازها باشند و این نیازها حاکم باشد.
لزوم مراقبت مسئولان و روحانیون کاروانها از ایجاد کینه و تفرقه
حالا اینجا من حاشیهای بزنم. چقدر جفاست که کسی از این وسیلهی وحدت، ابزاری درست کند برای اختلاف و شکاف. این، خطاب به همه است. این فقط خطاب به آن فرد تکفیرىِ سلفىِ متعصب که در مدینه بایستد و مقدسات شما را دشنام بدهد، نیست؛ خطاب به همه است. مسئولین حج - مسئولین کاروانها، روحانیون حج - مراقب باشند که از این وسیلهی وحدت، ابزاری برای تفرقه درست نکنند و دلها را از یکدیگر پر از کینه و درد نکنند. من چیزهائی را که میتواند وسیلهی جدائی شود، نمیشمرم؛ خودتان فکر کنید، ببینید چه چیزی است که دل شیعه را نسبت به برادر مسلمان غیر شیعهی خود پر از کینه میکند؛ دل سنی را نسبت به برادر مسلمان شیعهی خود پر از بغض میکند؛ ببینید اینها چی است، اینها را بیرون بکشید، …
قدردانی از خدمات بعثه و سازمان حج
خیلی متشکریم از برادران خدمتگزار در باب حج؛ چه برادرانی که در بعثه مشغول خدمت هستند و بخصوص جناب آقای ریشهری و چه برادران و خواهرانی که در سازمان حج مشغول تلاش و زحمتکشی هستند در بخشهای مختلف؛ بخصوص جناب آقای خاکسار که شنیدم ترتیبات خوبی هم در زمینههای گوناگونِ انجام مراسم مناسک حج و عمره داده شده است.
لزوم تدوین و تفهیم معنای برائت برای حجاج کشورهای اسلامی
… به این حقیقت توجه کنند و وجدان بیداری وجود داشته باشد. اگر آنها نمیکنند، ما میکنیم. ما کار خودمان را تعطیل نمیکنیم به خاطر اینکه دیگران به این وظیفه عمل نمیکنند؛ این بسیار مهم است. فقط هم اعلام موضع است؛ این، بیان موضع یک کشور است؛ آن هم با استدلال و منطق. سعی بشود این حقیقت به ملتهای مسلمان تفهیم بشود. در این ارتباطاتی که وجود دارد، این معنا روشن بشود که ما هدفمان از این اعلام برائت چیست و معنای این اعلام برائت چیست؟ اینها تدوین بشود، نوشته بشود، با لغت متناسب و قابل فهم بیان بشود و در اختیار حجاج کشورهای اسلامی گذاشته بشود.
یادآوری مداوم این نکات و رساندن معنویت به دل حجاج
… کالاهای معمولی زندگی است و همهجا وجود دارد. در آنجا کالایی هست که در هیچجای دیگر نیست: کالای رضای الهی، زیارت خانه خدا، زیارت قبر مطهّر پیغمبر؛ این کجا دیگر پیدا میشود؟ این مکان و این زمان را دیگر کجا میشود پیدا کرد؟ از این فرصت باید همه استفاده کنند. شما که میزبانان و میهمانداران و خدمتگزاران حُجّاج هستید، این نکات را باید دائم به یکایک آنها یادآور شوید. زلال معنویت و هدایت بهوسیله این مجموعههای مؤمن و علاقهمند، باید دائماً به سوی دلهای تشنه حُجّاج روانه شود. خیلی از این فرصتها در اختیارات امّت اسلامی هست که اگر از آنها استفاده شود، امّت اسلامی همان چیزی خواهد بود که قرآن برای او خواسته است: «فلا تهنوا و تدعوا الی السّلم و انتم الاعلون[3] » یا «ولا تهنوا ولا تحزنوا و انتم الاعلون[4] »؛ شما برترین هستید. البته نه …
ارزش خدمت در بهرهمند کردن مردم از ظرفیت حج
مسأله حج از این جهت یک مسأله حسّاس و مهم و باعظمت است که کمک میکند تا مردم بتوانند از این واجب عظیم الهی به معنای حقیقی کلمه استفاده کنند. از ظرفیّت عظیمی که حج برای مردم دارد - که خدای متعال میفرماید: «لیشهدوا منافع لهم»[1] - آنها را برخوردار کنید. خدمت در این راه، حقیقتاً باارزش است. اگر حج، بهگونهای که طبیعتِ این واجب اقتضا میکند، تحقّق پیدا کند، بسیاری از مشکلات مسلمانها حل خواهد شد. حج، حامل معنویت و وحدت و آگاهی و معرفت است. اینها برای ملتهای اسلامی چیز کمی نیست.
تبریک ماه حج و عزت فراهم آوردن حج برای حجاج
حلول ماه مبارک حج را اگرچه به همه مسلمانان عالم باید تبریک گفت، اما بخصوص به کسانی که توفیق حج را از خدای متعال هدیه گرفتهاند، بیشتر باید تبریک گفت و بالاخص به کسانی که در مراسم حج، این عزّت و این مباهات را دارند که جزو فراهمآورندگان حج برای مجموعهای از حُجّاجند، که شما از اتمّ و اکمل و اظهر مصادیق آن هستید. خوشا به حال شما. انشاءاللَّه خداوند اعمال شما را قبول کند، تلاش شما را خالص گرداند، و توفیق شما را روزافزون نماید.
اهل معنویت بودن متصدیان امروز حج برخلاف گردانندگان گذشته
… گذشته - البته در زمانی که سردمدار امور حجْ کسانی بودند که معنویات را بو و لمس نکرده بودند - توقّعی نبود. آنجا البته کسانی بودند که خودشان اهل معنا، توجّه و تذّکر بودند و خود را به نحوی تأمین میکردند. اما دستگاهی وجود نداشت که آنها را به سمت معنویت حرکت دهد. امروز وضع فرق میکند. امروز کسانی که متصدّی حجّند، اهل معنویت، تذّکر و انس باخدا هستند. طعم معنویت را میفهمند و شیرینی اُنس با خدا و ذکر خدا را درک میکنند. فرق میکند وقتی که مسؤولین حج، چنین افرادی باشند، یا افرادی که اصلاً نمیفهمند حج چیست. نمیدانند فرق بین یک مسافرت معمولىِ گردشی، با حجِّ عظیمِ الهی چیست. خیال میکنند این هم مسافرتی است که آدم برای سفر و گردش میرود و برمیگردد.
قدردانی از برنامهریزی و تلاش دستاندرکاران حج
من لازم است از برادر عزیزمان جناب آقای ریشهری، به خاطر حُسن اداره این امور و این تشکیلات، و همچنین از همه شمادستاندرکاران و همه برادرانی که از ماهها پیش، بلکه از سال قبل، در ستاد و در دستگاههای گوناگون مشغول انجام امور حج بودهاند و کمک و برنامهریزی و سیاستگذاری کردند، تشکّر کنم. از همه باید تشکّر کنم.
قدردانی از دستاندرکاران حج، روحانیون و رؤسای کاروانها
البته من از همهی دستاندرکاران محترم حج و کسانی که این سالها زحمت کشیدند و این کار بزرگ و این وظیفهی بزرگ را انجام دادند، تشکر میکنم؛ از جناب آقای ریشهری، از جناب آقای خاکسار و از بقیهی مسئولین دولتی و وزرای محترم ارشاد که در این سالها کمک کردند و بقیهی بخشها؛ از رؤسای کاروانها، از روحانیون محترم، از همهی شما صمیمانه تشکر میکنیم.