رفتن به محتوای اصلی

حج

نام‌های دیگر: حج تمتع

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فریضهٔ حج و فلسفه، مناسک و ابعاد عبادی و سیاسی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم افتتاحیه‌ کنگره جهانى حضرت رضا (علیه‌السلام) در مشهد— ۱۳۶۵/۰۴/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۵۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۵همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

مطلب اوّل که محور اوّلى پیام است، مسئله‌‌ى حج و فلسفه‌‌ى حج است. مسلمانان حج را نشناختند، همچنان که قرآن را؛ مسلمانان حج را حرکات و الفاظى گمان بردند امّا روح حج را ندیدند و لمس نکردند. لذا سالها و قرنها بر حج گذشت، بدون آنکه این مراسم عظیم بتواند محلّ صحنه‌‌ى عظیمى باشد که مسلمین در آن منافع خود را مشاهده کنند؛ لِیَشهَدوا مَنـافِعَ لَهُم.[3] طواف خانه‌‌ى خدا که حرکت متمرکز و یکپارچه‌‌ى مسلمانان را بر گرد محور اللّه‌‌ نشان میدهد و عبودیّت غیر خدا را نفى میکند و همه‌‌ى حرکات و سکنات افراد امّت اسلامى را متوجّه به خدا میکند، سعى صفا و مروه که یک تلاش دائمى را به مسلمانان املا میکند و تعلیم میدهد، رمى جمرات که حضور شیطانهاى زور و زر را به یاد مسلمانان مى‌‌آورد و وجوب مبارزه‌‌ى با آنها را به مسلمانان یادآورى میکند، وقوف در عرفات و مشعر و منىٰ که صحنه‌‌ى عظیم محشر مسلمین را در مقابل چشمها ترسیم میکند و قدرت عظیم امّت اسلامى و انرژى متراکم آنها را به ‌‌صورتى در مقابل چشمها مجسّم میکند، قربانى کردن در روز دهم ذى‌حجّة‌‌الحرام که وجوب قربانى دادن را و گذشتن از مال و جان را به مسلمانان مى‌‌آموزد، و ده‌‌ها روح و فلسفه و معناى دیگر در حج، بکلّى از یاد مسلمانان رفته بود. حج یک سفر زیارتى ـ سیاحتى شده بود، یا سیاحتى ـ تجارتى. حج نتوانسته بود مسلمانها را به عظمت و عزّتشان آشنا کند. پرده‌‌داران حج از حج فقط همین را طلب کرده بودند که مسلمانان بیایند و پول خود را به دامن آنها بریزند و احیاناً سخن ناحق و زهرآگین آنها را بشنوند و برگردند. اسلام و انقلاب اسلامى و تجدید حیات اسلامى روح حج را به حج برگرداند؛ حقیقت حج را آشکار کرد؛ به مسلمانان دنیا نشان داد که چگونه یک ملّت با فداکارى خود، با مجاهدت یکپارچه‌‌ى خود میتواند فریاد رساى خود را بر بلندترین مأذنه‌‌ى جهان و در محشر عامّ مسلمین عالم بر صداى عَبَده‌‌ى[4] طاغوت غالب کند؛ حقایق را به گوش آنها برساند. این نکته‌‌ى اوّلى پیام امام است. مسلمانان باید بدانند که حج، این واجبى که این همه مورد تأکید قرار گرفته و هر سال از همه جاى جهان اسلام کسانى باید پول خرج کنند، خود را به تعب بیندازند و به آن بروند، فقط براى یک سلسله اعمال خشک و بى‌‌روح نیست؛ براى حقایقى است، براى فهمیدن معارفى است، براى درس گرفتن است، براى با هم آشنا شدن است، براى پیدا کردن عزّت است؛ یک تجربه‌‌اى است، تمرینى است براى ایجاد امّت بزرگ اسلام بدون هیچ تمایز و تفاوت.
حج، کانون معارف اسلام و بیان‌کننده‌ی سیاست کلّى اسلام براى اداره‌ی زندگى انسان است. حج، مظهر توحید و نفى و رمى شیطان و تکرار شعار ابراهیم (علیه السّلام) است که گفت: اِنّی بَریّْءٌ مِمّـا تُشرِکونـ.[29] صحنه‌ی اتّحاد عظیم امّت اسلامى بر گِرد محور توحید و برائت از مشرکین و نفى و طرد همه‌ی بتها است. و بت، هر آن چیزى است که به جاى خدا قرار گیرد و ولایت الهى را به ولایت خود تبدیل کند و نیرو و اراده‌ی افراد بشر را در اختیار بگیرد؛ حال چه سنگ و چوب، و چه قدرتهاى شیطانىِ سلطه‌گر و جبّار، و چه عصبیّت‌هاى جاهلى و ناحق که «فَماذا بَعدَ الحَقِّ اِلَّا الضَّلـّْل».[30]
بر آشنایان معارف اسلامى پوشیده نیست که فریضه‌ى حجّ بیت‌الله‌ از جمله‌ى تکالیف نادرى است که در آن، ابعاد متعدّد و متنوّع مربوط به زندگى فردى و سلوک جمعى، به شکلى باشکوه و داراى تأثیر عمیق در تن و جان و اندیشه و نیز در مَنش و روش آدمى گنجانیده شده و درست گزاردن آن میتواند او را به توفیقات بزرگى در همه‌ى عرصه‌هاى مادّى و معنوى نائل سازد.

شاهدها (۱۶ پاراگراف)

سرچشمهٔ تقوا و معنویت و برکت برای جهان اسلام

حج، سرچشمه‌‌ی جوشان تقوی و معنویت و خیر و برکت، همه ساله تا ابد، فیضان خود را بر جهان اسلام و بر یکایک مسلمانانِ موفق جاری میسازد تا هر کس و هر مجموعه، به اندازه‌‌ی ظرفیت و قابلیت خود از آن بهره بگیرد.

بهره‌مندی همهٔ ملت‌های مسلمان از برکات حج در صورت شناخت و عمل درست

حجاج بیت‌‌اللَّه الحرام، تنها بهره‌‌مندان از این سرچشمه‌‌ی فیاض نیستند. اگر این فریضه‌‌ی عظیم به درستی شناخته و عمل شود ملتها و آحاد مسلمان در همه جای جهان، مشمول برکات آن خواهند شد.

عطیهٔ الهی برای دور کردن هر دو نوع آسیب از مسلمانان

حج، آن شط همیشه جاری و آن عطیه‌‌ی بیزوال الهی است که مسلمانان تا ابد میتوانند غبار رنج و مرارت و آلودگی و بیماری خود را در آن بسترند، و به کمک این ذخیره‌‌ی ابدی، هر دو نوع آسیب پذیر را در همه‌‌ی زمانها از خود دور سازند.

تقوا و ذکر در حج برای مقابله با تهدید درونی و وحدت امت برای تهدید بیرونی

در حج، عنصر تقوا و ذکر و حضور و خشوع و توجه به حق متعال، متکفل مقابله با تهدید اول است و عنصر تجمع و وحدت و احساس عظمت و قدرت در امت بزرگ اسلامی که حج مظهر آن است، عهده دار مقابله با تهدید دوم.

تقویت دو جنبهٔ معنوی و اجتماعی حج عامل مصونیت امت اسلامی

هر چه این دو جنبه در حج تقویت شود، مصونیت و مقاومت افراد و جامعه‌‌های اسلامی در مقابل آن دو گونه تهدید، بیشتر خواهد شد. و هر گاه یکی از این دو جنبه یا هر دو، ضعیف یا منتفی گردد، به همان نسبت امت اسلامی - چه افرادش و چه ملتها و کشورهایش - آسیب‌‌پذیرتر میگردند.

تصریح قرآن به هر دو جنبهٔ ذکر و برائت در حج

در متون شرع مقدس اسلام و در نص قرآن کریم، به هر دو جنبه‌‌ی حج تصریح شده و برای چشم‌‌های بینا و دلهای با انصاف، جای تردید گذاشته نشده است. در کنار فرمان: «فاذکروا اللَّه کذکرکم آباءکم او اشد ذکراً»، دستور: «و اذان من اللَّه و رسوله الی الناس یوم الحج الاکبر ان اللَّه بری من المشرکین و رسوله»[1] آمده، و هماهنگ با کریمه‌‌ی حکمت‌‌آمیز: «لن ینال اللَّه لحومها و لادماؤها و لکن یناله التقوی منکم کذالک سخرها لکم لتکبروا اللَّه علی ماهداکم و بشرالمحسنین»[2] آهنگ امید بخش: لیشهدوا منافع لهم نازل گردیده است.

کمرنگ کردن هر یک از دو جنبهٔ حج به‌منزلهٔ مقابله با فرامین قرآن

هر توصیه و تبلیغ و کوشش برای کمرنگ کردن یا کنار گذاشتن هر یک از این دو جنبه، مقابله با آیات و فرامین قرآن کریم است.

وجوب شناخت بهتر و بهره‌برداری بیشتر از حج بر همهٔ مسلمانان

حج یکی از این ذخیره‌‌های ابدی است، و بر همه‌‌ی مسلمین واجب است که آن را بهتر شناخته و بیشتر مورد بهره برداری امت اسلامی قرار دهند.

حج درست، داروی شفابخش بیماری‌های امت اسلامی در طول زمان

سخن آن است که حج اگر درست و کما فرض اللَّه اقامه شود قادر است همچون دارویی شفابخش، همه‌‌ی این بیماریهای اصلی و علتهای ناکامی را درمان کند. این کار یکباره اتفاق نمیافتد، ولی در طول سالهای دراز، اجتماع میلیونی برادران و خواهران از چهار گوشه‌‌ی جهان اسلام در یک نقطه، آنهم در عرصه‌‌ی اعمالی هماهنگ و پر معنی، و در زیر لوای با عظمت توحید، و همراه با تجدید خاطره‌‌های صدر اسلام و یاد آوری بدر و احد، و زیارت مسجدی که نغمه‌‌ی روح بخش آیات قرآن از حنجره‌‌ی مبارک رسول‌‌اللَّه (صلّیاللَّه‌‌علیه‌‌واله) هنوز از در و دیوار آن به گوش میرسد، و نوای پر قدرت اللَّه اکبر مجاهدان صدر اسلام در آن موج میزند، و در فضایی لبریز از ذکر و حضور و مناجات خدای عزوجل، که انسانها را از نفس ضعیف و خود خواه و کج اندیش جدا کرده، به معدن مجد و عظمت و قدرت ربوبی متصل میسازد سرچشمه‌‌ی شفابخشی است که دلها را قوی، و همتها را بلند، و اراده‌‌ها را استوار، و جانها را سرشار از اعتماد، و دیدها را وسیع، و آرمانها را نزدیک، و برادران را متحد، و شیطان را خوار، و کید او را ضعیف میسازد.

حج توحیدی عامل رفع مشکلات امت و عزت و استقلال مسلمانان

آری، حج درست و کامل، حج توحیدی، حجی که منبع عشق به خدا و مؤمنین و برائت از شیطانها و بتها و مشرکین باشد، رشد همه‌‌ی مشکلات امت اسلامی را ابتدا متوقف و سپس آن را مرتفع میسازد و منشأ عزت اسلام و شکوفایی زندگی مسلمین و استقلال و آزادی کشورهای اسلامی از شر اجانب میشود.

آمیختن جنبه‌های سیاسی و عبادی حج به دست جمهوری اسلامی پس از انقلاب

بر پایه‌‌ی همین درک درست از اهمیت حج بود که پس از پیروزی انقلاب کبیر اسلامی در ایران، مسأله‌‌ی حج در صدر اقدامات بین‌‌المللی حکومت جمهوری اسلامی قرار گرفت و دولت کریمه، جنبه‌‌ی سیاستُ‌‌اللهی این فریضه را که مظهر عزت و قدرت حضرت حق است با جنبه‌‌ی عبادتُ‌‌اللهی آن‌‌که جلوه گاه غفران و رحمت ربوبی است، به هم آمیخته، حج امروز را به حج صدر اسلام نزدیک ساخت، و به عنوان نمادی از این همه، مراسم برائت از مشرکین را در حج، بار دیگر زنده کرد و تاکنون با وجود همه‌‌ی سختگیریهای سیاسی و شدت عملهای ناشی از انگیزه‌‌های غیر اسلامی، این وظیفه‌‌ی اسلامی را دنبال کرده است.

رد نفی تحرک و جامعیت حج و نقد فتاوای دینی در این باره

آنان که تحرک و جامعیت حج را نفی و رد میکنند، در واقع عزت و استقلال مسلمانان و نجات آنان از پنجه‌‌ی خونین استکبار و صهیونیسم را رد میکنند. هر گونه فتوی و نظریه‌‌ی دینی در این باره، حکم به غیر ما انزل اللَّه است که به گمان زیاد، از روی جهل به حقایق جهان و محیط و نداشتن چشم باز و بصیرت لازم در امور مسلمین صادر میشود.

ضایع کردن ذخیرهٔ حج در وضع کنونی جهان اسلام، خسارتی جبران‌ناپذیر

… معرض تهاجم آن با خبر باشد، هر کس فاجعه آفرینی اخیر در لبنان را شنیده باشد که صهیونیستها با پشتیبانی دولت امریکا اکنون دوازده روز است که یکسره از هوا و زمین و دریا بیش از نیمی از این کشور را بمباران میکنند و کودکان و زنان و مردم غیر نظامی را قتل عام میکنند؛ هر کس از بوسنی و افغانستان و کشمیر و تاجیکستان و چچنستان مطلع باشد، هر کس توطئه‌‌های پی در پی و اقدامات خصمانه‌‌ی امریکای طغیانگر و صهیونیسم ضد بشر را بر ضد جمهوری اسلامی که امروز مظهر حاکمیت قرآن و اسلام است، بداند، آری هر کس این حقایق را دانسته و از غیرت اسلامی و احساس وظیفه‌‌ی دینی برخوردار باشد، تردید نخواهد کرد که از دست دادن ذخیره‌‌ی عظیم حج و ضایع کردن این پشتوانه‌‌ی مستحکم الهی برای اسلام و مسلمین، خسارتی بیجبران و گناهی بیغفران است.

نیاز بیش از همیشهٔ ملت‌های اسلامی به روح حج

… در انبارهای این کشورها انباشته شده، هواپیماهای صهیونیستهای خونخوار آزادانه خانه و کاشانه‌‌ی مردم عرب را بر سر آنان ویران میکنند و هیچیک از این دولتها نمیتوانند راه آن را ببندند. این حقائق تلخ باضافه‌‌ی نفوذ سیاسی قدرتهای استکباری در بسیاری از این کشورها؛ و هجوم بدون مانعی که برای تسخیر فرهنگی کامل آن کشورها میشود و مصائب فراوان و هشدار دهنده‌‌ی دیگر، برای هر وجدان پاک و عقل سالمی کافی است تا تشخیص دهد که کشورها و ملتهای اسلامی و مجموعه‌‌ی نمونه برداشته‌‌ی آن‌‌که اینک در گرد کعبه‌‌ی شریف و در مواقف متبرک سرزمین وحی حضور دارند، بیش از همیشه به معنی و روح حج و به ذخیره‌‌های انباشته‌‌ی آن نیازمندند و حتم است که از آن بهره بردارند. این است سخن ما و این است داعیه‌‌ی ما درباره‌‌ی حج و درباره‌‌ی دیگر شعائر نجاتبخش اسلامی.

عرصهٔ بیداری و عزت مسلمانان، نه وسیله‌ای برای جمهوری اسلامی

جمهوری اسلامی به عنوان نظامی که علیرغم تبلیغات و تلاشهای ضد اسلامی صد سال اخیر، حیات و پویایی و قدرت اسلام را در اداره‌‌ی جوامع عظیم بشری، ثابت کرده است، به حج نه همچون وسیله‌‌یی برای خود، بلکه همچون عرصه‌‌یی برای بیداری مسلمین و دمیدن روح تقوا و ایمان به اجرای شریعت اسلام و عزت و استقلال مسلمانان جهان، نظر افکنده است.

دعوت حجاج به تدبر در حج و توشه‌برداری معنوی برای بقیهٔ عمر

در پایان، همه‌ی حجاج عزیز را به اغتنام فرصت این ایام بزرگ فراخوانده، همگان را به تدبر در حج و توشه برداری معنوی و روحی برای بقیه‌‌ی عمر دعوت میکنم. از آقایان روحانیون محترم میخواهم که این مضامین را در جمع کاروانهای ایرانی و غیر ایرانی به گونه‌‌های مناسب مطرح فرمایند و دلها و جانها را به معنویت حج و نیز به مضمون سیاسی آن متوجه سازند.