رفتن به محتوای اصلی

حج

نام‌های دیگر: حج تمتع

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فریضهٔ حج و فلسفه، مناسک و ابعاد عبادی و سیاسی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم افتتاحیه‌ کنگره جهانى حضرت رضا (علیه‌السلام) در مشهد— ۱۳۶۵/۰۴/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۵۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

مطلب اوّل که محور اوّلى پیام است، مسئله‌‌ى حج و فلسفه‌‌ى حج است. مسلمانان حج را نشناختند، همچنان که قرآن را؛ مسلمانان حج را حرکات و الفاظى گمان بردند امّا روح حج را ندیدند و لمس نکردند. لذا سالها و قرنها بر حج گذشت، بدون آنکه این مراسم عظیم بتواند محلّ صحنه‌‌ى عظیمى باشد که مسلمین در آن منافع خود را مشاهده کنند؛ لِیَشهَدوا مَنـافِعَ لَهُم.[3] طواف خانه‌‌ى خدا که حرکت متمرکز و یکپارچه‌‌ى مسلمانان را بر گرد محور اللّه‌‌ نشان میدهد و عبودیّت غیر خدا را نفى میکند و همه‌‌ى حرکات و سکنات افراد امّت اسلامى را متوجّه به خدا میکند، سعى صفا و مروه که یک تلاش دائمى را به مسلمانان املا میکند و تعلیم میدهد، رمى جمرات که حضور شیطانهاى زور و زر را به یاد مسلمانان مى‌‌آورد و وجوب مبارزه‌‌ى با آنها را به مسلمانان یادآورى میکند، وقوف در عرفات و مشعر و منىٰ که صحنه‌‌ى عظیم محشر مسلمین را در مقابل چشمها ترسیم میکند و قدرت عظیم امّت اسلامى و انرژى متراکم آنها را به ‌‌صورتى در مقابل چشمها مجسّم میکند، قربانى کردن در روز دهم ذى‌حجّة‌‌الحرام که وجوب قربانى دادن را و گذشتن از مال و جان را به مسلمانان مى‌‌آموزد، و ده‌‌ها روح و فلسفه و معناى دیگر در حج، بکلّى از یاد مسلمانان رفته بود. حج یک سفر زیارتى ـ سیاحتى شده بود، یا سیاحتى ـ تجارتى. حج نتوانسته بود مسلمانها را به عظمت و عزّتشان آشنا کند. پرده‌‌داران حج از حج فقط همین را طلب کرده بودند که مسلمانان بیایند و پول خود را به دامن آنها بریزند و احیاناً سخن ناحق و زهرآگین آنها را بشنوند و برگردند. اسلام و انقلاب اسلامى و تجدید حیات اسلامى روح حج را به حج برگرداند؛ حقیقت حج را آشکار کرد؛ به مسلمانان دنیا نشان داد که چگونه یک ملّت با فداکارى خود، با مجاهدت یکپارچه‌‌ى خود میتواند فریاد رساى خود را بر بلندترین مأذنه‌‌ى جهان و در محشر عامّ مسلمین عالم بر صداى عَبَده‌‌ى[4] طاغوت غالب کند؛ حقایق را به گوش آنها برساند. این نکته‌‌ى اوّلى پیام امام است. مسلمانان باید بدانند که حج، این واجبى که این همه مورد تأکید قرار گرفته و هر سال از همه جاى جهان اسلام کسانى باید پول خرج کنند، خود را به تعب بیندازند و به آن بروند، فقط براى یک سلسله اعمال خشک و بى‌‌روح نیست؛ براى حقایقى است، براى فهمیدن معارفى است، براى درس گرفتن است، براى با هم آشنا شدن است، براى پیدا کردن عزّت است؛ یک تجربه‌‌اى است، تمرینى است براى ایجاد امّت بزرگ اسلام بدون هیچ تمایز و تفاوت.
حج، کانون معارف اسلام و بیان‌کننده‌ی سیاست کلّى اسلام براى اداره‌ی زندگى انسان است. حج، مظهر توحید و نفى و رمى شیطان و تکرار شعار ابراهیم (علیه السّلام) است که گفت: اِنّی بَریّْءٌ مِمّـا تُشرِکونـ.[29] صحنه‌ی اتّحاد عظیم امّت اسلامى بر گِرد محور توحید و برائت از مشرکین و نفى و طرد همه‌ی بتها است. و بت، هر آن چیزى است که به جاى خدا قرار گیرد و ولایت الهى را به ولایت خود تبدیل کند و نیرو و اراده‌ی افراد بشر را در اختیار بگیرد؛ حال چه سنگ و چوب، و چه قدرتهاى شیطانىِ سلطه‌گر و جبّار، و چه عصبیّت‌هاى جاهلى و ناحق که «فَماذا بَعدَ الحَقِّ اِلَّا الضَّلـّْل».[30]
بر آشنایان معارف اسلامى پوشیده نیست که فریضه‌ى حجّ بیت‌الله‌ از جمله‌ى تکالیف نادرى است که در آن، ابعاد متعدّد و متنوّع مربوط به زندگى فردى و سلوک جمعى، به شکلى باشکوه و داراى تأثیر عمیق در تن و جان و اندیشه و نیز در مَنش و روش آدمى گنجانیده شده و درست گزاردن آن میتواند او را به توفیقات بزرگى در همه‌ى عرصه‌هاى مادّى و معنوى نائل سازد.

شاهدها (۱۸ پاراگراف)

حج حق مسلمانان و وظیفهٔ متولی خانهٔ خدا در تسهیل سفر ملت‌ها

… حمل بر صحّت میکنیم. ما امیدواریم که مسئولین سعودى، خداى نخواسته حرکتى نکنند که ملّت ایران را از خودشان خشمگین کنند؛ کارى نکنند که مسلمانهاى جهان این ‌جور احساس کنند که حج هم یک وسیله‌اى در دست آمریکا و قدرتهاى بزرگ است؛ نباید این ‌جور بشود و امیدواریم نشود. بنده اعلام میکنم که حج، حقّ مسلمانان است؛ خانه‌ى خدا، مال مسلمانان است. اِنَّ اَوَّلَ بَیتٍ وُضِعَ لِلنّاس؛[12] خانه‌ى خدا مال کسى نیست. اگر کسى افتخار این را پیدا کند که مدیریّت خانه‌ى خدا در دست او باشد، باید خدا را شکر کند و وسیله‌ى رفاه ملّتها را براى رفتن به مکّه فراهم کند؛ نه اینکه سنگ‌اندازى کند. این ملّت بزرگ و مؤمن، با آن علاقه و شوقى که به زیارت خانه‌ى خدا و زیارت قبر مطهّر نبىّ اکرم و قبور ائمّه‌ى بقیع (علیهم ‌السّلام) دارد، شایسته است که در مقدّم ملّتها قرار بگیرد براى زیارت حج و طواف خانه‌ى خدا. ما از خدا میخواهیم که …

گردآمدن مؤمنان جهان در مرکز توحید و وحدت امت

بار دیگر اراده‌ى نافذ الهى، مؤمنین را در زادگاه توحید و بارگاه رحمت و فضل ربوبى و بر گرد کعبه‌ى دلها و در ساحت قبله‌ى جانهاى مسلمین عالم گرد آورده و نداى ملکوتىِ «وَ اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجّ»،[2] بر فواصل طبیعى و تحمیلى برادران مسلمان فائق آمده و انبوه دلهایى را که با ایمان و عشق و نیازِ یکسان مىتپند، به سوى مرکز توحید و وحدت امّت کشانیده است.

تجدید درس توحید و وحدت در امت و باطل‌کردن ساخته‌های دشمن

سالیان دراز، دست جهل و عناد سعى کرده است خانواده‌ى بزرگ اسلامى را در آنِ واحد، هم از ریشه‌ى اعتقادى‌اش و هم از عُلقه و پیوند فىمابین ایمانى‌اش جدا کند امّا از این سو نیز همه‌ساله فریضه‌ى حج، درس توحید و وحدت را در کالبد این خانواده‌ى کهن‌سال و ریشه‌دار تزریق میکند و هر سال شکوفه‌هاى تازه‌اى، بیش از گذشته، تجدید بهار ایمان و حیات دینى و اُنس و مودّت اسلامى را نوید میدهد و ساخته‌هاى دست دشمن را باطل میسازد. این معجزه‌ى حج است که على‌رغم وجود درگیرى‌ها و منازعاتى که در آن، حکومتهاى مسلمان بارها در برابر یکدیگر صف‌آرایى کرده‌اند، هرگز پیوندهاى فکرى و عاطفى و ایمانى میان ملّتهاى مسلمان قطع نشده و تأثیرات متقابل این ملّتها همواره رو به افزایش بوده است.

فراخواندن همهٔ مسلمانان مستطیع به یک نقطه و پیوند آنان

نخست آنکه حج، یگانه فریضه‌اى است که خداوند براى اداء آن، همه‌ى آحاد مسلمین، هر آن کس از آنان را که داراى استطاعت باشد، از سراسر عالم و از خلوت خانه‌ها و عبادتگاه‌ها به یک نقطه فرامیخواند و در ایّام معلومات، در گونه‌گون تلاش و حرکت و سکون و قیام و قعود، آنان را به یکدیگر پیوند میزند: ثُمَّ اَفیضوا مِن حَیثُ اَفاضَ النّاسُ وَ استَغفِرُوا اللهَ اِنَّ اللهَ غَفورٌ رَحیم.[3]

مناسک حج تصویر زندگی هدف‌دار و جهت‌دار انسان موحد

سوّم آنکه در صفحه‌ى روشن و همه‌کس‌شناسِ آن، تصویرى از نماى کلّى زندگى انسان موحّد را عرضه میکند و در عملى رمزى، به مسلمان درس زندگىِ هدف‌دار و جهت‌دار میدهد؛ از ورود در میقات و حضور در ساحت احرام و تلبیه و تروک[5] تا طواف گِرد مرکز کعبه و سعى میان صفا و مروه و وقوف در محشر عرفات و مشعر و ذکر و تضرّع و تعارفى که در آن است، و تا رسیدن به منیٰ و قربانى‌اش و رمى جمره‌اش و حلقش[6] و سپس دوباره برگشتن به طواف و سعى، همه و همه درسهاى رسا و روشنِ حرکت جهت‌دار و دسته‌جمعى و معرفت‌آمیز مسلمان در عرصه‌ى توحید و در مسعاى حیات و بر گرد محور «الله‌» است.

درس عملی راه و رسم زندگی و صیرورت دائمی به سوی خدا

زندگى در آئینه‌ى حج یک سیر دائمى بلکه یک صیرورت[7] دائمى به سوى خدا است و حج آن درس همیشه ‌زنده‌ى عملى و سازنده است که اگر بهوش باشیم، راه و رسم زندگىِ ما را در صحنه‌اى عملى و روشن ترسیم میکند. میعادى همگانى، هر سال تشکیل میشود تا مسلمان در آن محیطِ وحدت و تفاهم، و در پرتو ذکر الهى، راه و جهت زندگى را بیاموزد؛ آنگاه به سرزمین خود و به میان کسان خود برگردد، و در سالهاى بعد گروه‌هاى دیگر و گروه‌هاى دیگر بیایند و بروند، بیاموزند و بیندوزند، بگویند و عمل کنند، بشنوند و تدبّر کنند، و در نهایت همه‌ى امّت به آنچه خدا خواسته و دین آموخته برسند.

سرچشمهٔ معرفت دربارهٔ زندگی امت و شیوهٔ زندگی فرد

نظر افکندن به عرصه‌ى عظیم زندگى امّت اسلامى، فراتر از ابعاد ملّتها و نژادها و قوم‌وقبیله‌ها، و نظر افکندن به اعماق وجود خود و فراگرفتن راه و جهت و شیوه‌ى زندگى، چنان ‌که شایسته‌ى او است، و همه در پرتویى از ذکر خدا؛ این است آن سرچشمه‌ى معرفتى که هرساله در حج، فیّاض و بى‌زوال، بر انبوه خلایقِ گردآمده، در حرم امن خدا سیلان مى‌یابد و کسانى را که ظرف ذهن و دل خود را بگشایند، از این زلال معرفت سیراب میسازد.

نقد فروکاستن حج به عبادتی فردی یا سفری سیاحتی و تجارتی

در گذشته و امروز نیز کوشش‌هایى شده است و میشود تا حج را فریضه‌اى فردى، که در آن هر کس فقط سرگرم عبادت و نیایش خود با خداوند است، قلمداد کنند؛ بگذریم از آن غفلت‌زدگانى که به سفر حج به چشم سفرى سیاحتى و تجارتى نگاه میکنند. حج با برجستگى‌هایى که در هیچ فریضه‌ى دیگر اسلامى مجموعه‌ى آن را نمیتوان یافت، بسى برتر از بینش تنگ‌نظرانه‌ى آنان و نگاه بى‌فروغ و خطابین اینان است. در دوران ما بزرگ‌ترین کسى که حج را از پرده‌ى اوهام بیرون کشید و رازهاى آن را در ذهن و نیز در عمل جمع عظیمى از مسلمانان نمایان ساخت، امام راحل کبیر ما بود. او حجّ ابراهیمى را ندا کرد و خلایق را بدان فرا‌خواند. و یک بار دیگر صلاى «اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجّ» …

توصیه به آشنایی حجاج با برادران مسلمان و تبادل تجربه‌ها

۶) در پایان، به حجّاج عزیز توصیه میکنم از فرصت حج حدّاکثر استفاده را براى کسب آشنایى با برادران مسلمان خود بکنند و اوضاع جهان اسلام را از زبان و رفتار مسلمانان به دست آورند؛ تجربه‌ها، آرزوها، دستاوردها و توانایى‌ها را با هم مبادله کنند و حجّ خود را به حجّ مورد نظر اسلام هر چه نزدیک‌تر سازند. به برادران و خواهران عزیز ایرانى نیز توصیه میکنم که با زبان و عمل، مبلّغان و پیام‌رسانان انقلاب پُرشکوه و کشور بزرگ و ملّت قهرمان خود به برادران کشورهاى دیگر باشند. جوار کوتاه‌مدّت خانه‌ى خدا و حرم پیامبر اعظم (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) و مواقف باارزش حج …

حج ذخیره‌ای برای دنیای اسلام و سود و زیان استفادهٔ درست و نادرست از آن

مطلب بعدى که از لحاظ تأثیرات اجتماعى و جهانى و بین‌المللى مهم است، خود این قضیّه‌ى حج است. حج یک ذخیره‌اى است براى دنیاى اسلام؛ اگر این ذخیره خوب استفاده بشود، به دنیاى اسلام سود خواهد بخشید؛ اگر از این ذخیره استفاده نشود یا اینکه بد مصرف بشود و بد استفاده بشود، دنیاى اسلام از آن محروم خواهد ماند با این‌همه احتیاجى که دارد، و یا خداى نکرده احیاناً از آن ضرر هم خواهد برد. خب، ما مردم مسلمانى که در این نقطه‌ى از دنیا داریم زندگى میکنیم، اختیاردار امور حج در ابعاد وسیع نیستیم؛ ما خودمان را و کار خودمان را و تأثیرات آن را مالکیم. ما باید حج را به نحوى انجام بدهیم که دنیاى اسلام از آن سود ببرد.

حکمت اجتماع هم‌زمان حجاج در ایام معلوم برای شهود منافع جمعی

… کنند؟ خب میگفتند که «وَ اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَج»،[2] که در دوره‌ى سال، هر کس هر وقت میتواند بیاید حج بکند؛ این را نگفتند؛ حج را در «اَیّامٍ مَعلومات»[3] قرار دادند، در زمان مشخّص قرار دادند؛ در داخل حج، اجتماعات یک‌روزه، یک‌شبه، دو سه روزه قرار دادند؛ خواسته‌اند همه هم‌زمان در آنجا جمع بشوند؛ این براى چیست؟ این براى این است که «لِیَشهَدوا مَنافِعَ لَهُم»؛[4] پس این منافعى که مسلمانها در دوران حج باید شاهد باشند و آن را ببینند، منافعى است که با حیثیّت تجمّع مردم و با این حالتِ اجتماع ارتباط پیدا میکند.

لزوم ارتباط و همفکری و کمک میان حجاج برای تحقق فایدهٔ اجتماع

اگر اجتماعى تشکیل بشود که در آن ارتباطى نباشد، هزارها تَن بیایند [امّا] تنها، بى‌ارتباط با هم، بى‌تماس با هم، بدون خبرگیرى از هم، بدون کمک معنوى به هم و بدون همفکرى، این مقصود حاصل نشده است. چه معنى دارد که یک عدّه‌اى را یک جایى جمع کنند، در حالى ‌که از آن جمع شدن هیچ فایده‌اى براى آنها متصوّر نیست؟ خب، چرا نگفتند دوره‌ى سال بیایید؟ لابد میخواستند که مسلمانها در این وقت معیّن اینجا مجتمع بشوند تا از این اجتماعشان یک فایده‌اى ببرند. چه فایده‌اى از این اجتماع میشود برد؟ ده‌ها فایده؛ مگر میشود سردستى اینها را شمرد؟ اگر به غُور[5] مسئله بروید، ده‌ها فایده‌ى بزرگ و همه براى دنیاى اسلام لازم و حیاتى [وجود دارد].

نیاز بی‌سابقهٔ مسلمانان امروز به بهره‌گیری از اجتماع حج

و من عرض میکنم اگر یک زمانى لازم باشد که از اجتماع حج استفاده بشود و فرض شود دنیاى اسلام به تمام معنا نیازمند است به آن استفاده‌هایى که از اجتماع به دست مى‌آید، آن زمان حالا است. هیچ‌ وقت مسلمانها مثل امروز احتیاج نداشتند به اجتماع و با همدیگر تماس گرفتن و با هم ارتباط پیدا کردن. یک مدّتهایى بود که مسلمانها خواب بودند، غافل بودند، نورى نبود، برقى نبود، بیدارى‌اى نبود؛ نه‌اینکه گرفتارى نداشتند؛ گرفتارى بود، [امّا] آن‌قدری مایه‌ى تنبّه و بیدارى نبود که بشود آن گرفتارى‌ها را درک کنند و براى آن دنبال علاج باشند. خب، آنکه یک دوران رکودى …

سه ویژگی برجسته در میان رازهای حج

اگرچه رازها و رمزهاى حج بیش از آن است که در گفتارى بتوان آن را گزارش کرد ولى در آن میان، هر چشم رازشناسى، سه ویژگى برجسته را در نگاه اوّل، در آن بازمى‌شناسد:

معرفی ذکر خدا به‌عنوان برترین منزل مقصود

دوّم آنکه در همین کار دسته‌جمعى و علنى، برترین منزل مقصود را ذکر خدا، یعنى کارى قلبى و نفسانى معرّفى میکند: وَ یَذکُرُوا اسمَ اللهِ فیِ اَیّامٍ مَعلوماتٍ عَلی ما رَزَقَهُم مِن بَهیمَةِ الاَنعام.[4]

ابراز برائت از قدرت‌های شیطانی، وظیفهٔ حج‌گزار و قدم اول حاکمیت اسلام

… کند. در برخى از این کشورها سیاست و اقتصاد و روابط بین‌المللى و موضع‌گیرى در برابر حوادث عالم، همسو و تحت تأثیر قدرتهاى سلطه‌گر و در رأس آن آمریکا است. رواج فساد و رسمى بودن فحشا و محرّمات شرعى در بسیارى از این کشورها متأثّر از سیاستهاى شیطانىِ آن قدرتها است. وظیفه‌اى که حج و اعمال و شعائر توحیدى آن بر مسلمانِ حج‌گزار لازم میسازد، ابراز برائت و بیزارى از این‌همه است؛ و این اوّلین قدم در راه تجسّم اراده‌ى اسلامى در نفى این پدیده‌هاى شیطانى و استقرار حاکمیّت اسلام و توحید بر همه‌ى جوامع اسلامى است.

تبدیل حج از عملی نیمه‌تجاری و نیمه‌سیاحتی به حرکت اسلامی جهانی

… مبارزه، کارهایى که در این انقلاب شد، از جمله خود همین مسئله‌ى حج که امام راحل عظیم‌الشّأن ما (رضوان الله تعالى علیه و قدّس الله نفسه الطّیّبة الزّکیّة) این کارها را شروع کردند، در همه‌ى این کارها، نیّت آن مرد الهى و معنوى نیّت خدایى بود، خدا هم برکت داد. همین تبدیل حج از یک عملِ نیمه‌تجارىِ نیمه‌سیاحتىِ تفنّنى به یک حرکت عظیم اسلامى با ابعاد جهانى، کار کوچکى نبود؛ با برنامه‌ریزى‌هاى سیاسى و دنیایى و این چیزها قابل تحقّق نبود؛ این را خدا کرد، و آن هم به ‌خاطر نیّت خالص آن مرد. ما هم باید یاد بگیریم این را و در کارهایمان نیّتها را خدایى کنیم. ان‌شاءالله‌ شما که همین‌جور هم هستید.

صحنهٔ عظیم پاسخ به نیاز جهان اسلام به همفکری و همکاری

این قدرت اسلام است، این معنویّت اسلام است، این آمادگى مسلمین است، این نیاز امروز جهان اسلام و جامعه‌ى اسلامى به همفکرى و همکارى است و این صحنه‌ى عظیم حج است و این شما خدمتگزاران که باید حجّاج را راهنمایى کنید، هدایت کنید، احکام آنها را به آنها تعلیم بدهید، آنها را از لحاظ عمل شخصى‌شان، از لحاظ استفاده‌ى بهتر از مراسم حج راهنمایى کنید. و ان‌شاءالله خداى متعال پشتیبان شما باشد و توجّهات حضرت ولىّ‌عصر (ارواحنا له الفداء) ان‌شاءالله شامل حال شما باشد و حجّ مقبولى را و سعى مشکورى را ان‌شاءالله داشته باشید.