رفتن به محتوای اصلی

حج

نام‌های دیگر: حج تمتع

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فریضهٔ حج و فلسفه، مناسک و ابعاد عبادی و سیاسی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم افتتاحیه‌ کنگره جهانى حضرت رضا (علیه‌السلام) در مشهد— ۱۳۶۵/۰۴/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۵۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

مطلب اوّل که محور اوّلى پیام است، مسئله‌‌ى حج و فلسفه‌‌ى حج است. مسلمانان حج را نشناختند، همچنان که قرآن را؛ مسلمانان حج را حرکات و الفاظى گمان بردند امّا روح حج را ندیدند و لمس نکردند. لذا سالها و قرنها بر حج گذشت، بدون آنکه این مراسم عظیم بتواند محلّ صحنه‌‌ى عظیمى باشد که مسلمین در آن منافع خود را مشاهده کنند؛ لِیَشهَدوا مَنـافِعَ لَهُم.[3] طواف خانه‌‌ى خدا که حرکت متمرکز و یکپارچه‌‌ى مسلمانان را بر گرد محور اللّه‌‌ نشان میدهد و عبودیّت غیر خدا را نفى میکند و همه‌‌ى حرکات و سکنات افراد امّت اسلامى را متوجّه به خدا میکند، سعى صفا و مروه که یک تلاش دائمى را به مسلمانان املا میکند و تعلیم میدهد، رمى جمرات که حضور شیطانهاى زور و زر را به یاد مسلمانان مى‌‌آورد و وجوب مبارزه‌‌ى با آنها را به مسلمانان یادآورى میکند، وقوف در عرفات و مشعر و منىٰ که صحنه‌‌ى عظیم محشر مسلمین را در مقابل چشمها ترسیم میکند و قدرت عظیم امّت اسلامى و انرژى متراکم آنها را به ‌‌صورتى در مقابل چشمها مجسّم میکند، قربانى کردن در روز دهم ذى‌حجّة‌‌الحرام که وجوب قربانى دادن را و گذشتن از مال و جان را به مسلمانان مى‌‌آموزد، و ده‌‌ها روح و فلسفه و معناى دیگر در حج، بکلّى از یاد مسلمانان رفته بود. حج یک سفر زیارتى ـ سیاحتى شده بود، یا سیاحتى ـ تجارتى. حج نتوانسته بود مسلمانها را به عظمت و عزّتشان آشنا کند. پرده‌‌داران حج از حج فقط همین را طلب کرده بودند که مسلمانان بیایند و پول خود را به دامن آنها بریزند و احیاناً سخن ناحق و زهرآگین آنها را بشنوند و برگردند. اسلام و انقلاب اسلامى و تجدید حیات اسلامى روح حج را به حج برگرداند؛ حقیقت حج را آشکار کرد؛ به مسلمانان دنیا نشان داد که چگونه یک ملّت با فداکارى خود، با مجاهدت یکپارچه‌‌ى خود میتواند فریاد رساى خود را بر بلندترین مأذنه‌‌ى جهان و در محشر عامّ مسلمین عالم بر صداى عَبَده‌‌ى[4] طاغوت غالب کند؛ حقایق را به گوش آنها برساند. این نکته‌‌ى اوّلى پیام امام است. مسلمانان باید بدانند که حج، این واجبى که این همه مورد تأکید قرار گرفته و هر سال از همه جاى جهان اسلام کسانى باید پول خرج کنند، خود را به تعب بیندازند و به آن بروند، فقط براى یک سلسله اعمال خشک و بى‌‌روح نیست؛ براى حقایقى است، براى فهمیدن معارفى است، براى درس گرفتن است، براى با هم آشنا شدن است، براى پیدا کردن عزّت است؛ یک تجربه‌‌اى است، تمرینى است براى ایجاد امّت بزرگ اسلام بدون هیچ تمایز و تفاوت.
حج، کانون معارف اسلام و بیان‌کننده‌ی سیاست کلّى اسلام براى اداره‌ی زندگى انسان است. حج، مظهر توحید و نفى و رمى شیطان و تکرار شعار ابراهیم (علیه السّلام) است که گفت: اِنّی بَریّْءٌ مِمّـا تُشرِکونـ.[29] صحنه‌ی اتّحاد عظیم امّت اسلامى بر گِرد محور توحید و برائت از مشرکین و نفى و طرد همه‌ی بتها است. و بت، هر آن چیزى است که به جاى خدا قرار گیرد و ولایت الهى را به ولایت خود تبدیل کند و نیرو و اراده‌ی افراد بشر را در اختیار بگیرد؛ حال چه سنگ و چوب، و چه قدرتهاى شیطانىِ سلطه‌گر و جبّار، و چه عصبیّت‌هاى جاهلى و ناحق که «فَماذا بَعدَ الحَقِّ اِلَّا الضَّلـّْل».[30]
بر آشنایان معارف اسلامى پوشیده نیست که فریضه‌ى حجّ بیت‌الله‌ از جمله‌ى تکالیف نادرى است که در آن، ابعاد متعدّد و متنوّع مربوط به زندگى فردى و سلوک جمعى، به شکلى باشکوه و داراى تأثیر عمیق در تن و جان و اندیشه و نیز در مَنش و روش آدمى گنجانیده شده و درست گزاردن آن میتواند او را به توفیقات بزرگى در همه‌ى عرصه‌هاى مادّى و معنوى نائل سازد.

شاهدها (۳۲ پاراگراف)

مظهر توحید و زدودن هر عامل غیرخدا از ذهن و عمل مسلمانان

۱) اوّلین مطلب، قدرشناسى واجب بزرگ و پُررَمزوراز حجّ بیت‌الله‌ است. حجْ مظهر توحید، و کعبه خانه‌ى توحید است. اینکه در آیات کریمه‌ى مربوط به حج، بارها از ذکرالله‌ سخن رفته، نشانه‌ى آن است که در این خانه و به برکت آن، باید هر عامل غیر خدا از صحنه‌ى ذهن و عمل مسلمین زدوده شود و بساط انواع شرک از زندگى آنان برچیده شود. در این محیط، محور و مرکز هر حرکتى خدا است و طواف و سعى و رمى و وقوف و دیگر شعائرالله‌ حج، هر یک به‌ نحوى نمایش انجذاب[10] به «الله‌» و طرد و نفى و برائت از «اندادالله‌» است. این است آن «ملّت حنیف» ابراهیم (علیه‌ السّلام)؛ بت‌شکن بزرگ و منادى توحید بر فراز قلّه‌ى تاریخ.

فریضه‌ای جامع ابعاد فردی و جمعی با تأثیر عمیق بر جان و اندیشه

بر آشنایان معارف اسلامى پوشیده نیست که فریضه‌ى حجّ بیت‌الله‌ از جمله‌ى تکالیف نادرى است که در آن، ابعاد متعدّد و متنوّع مربوط به زندگى فردى و سلوک جمعى، به شکلى باشکوه و داراى تأثیر عمیق در تن و جان و اندیشه و نیز در مَنش و روش آدمى گنجانیده شده و درست گزاردن آن میتواند او را به توفیقات بزرگى در همه‌ى عرصه‌هاى مادّى و معنوى نائل سازد.

برگزاری حج امسال، لطف الهی به مردم پس از رحلت امام

واقعاً یک عیدى داده شد به مردم ما؛ یک دست شفائى از سوى مرکز غیبىِ لطف و رحمت، از طرف ولىّ‌عصر (ارواحنا فداه) بر سر این مردم کشیده شد که بعد از رحلت امام بزرگوار، واقعاً شایسته بود؛ سزاوار بودند این مردم که یک چنین لطفى از طرف پروردگار به آنها بشود. گمان من این است که روح مبارک امام هم از آنچه پیش آمد، خشنود است. ماها میدانیم ــ برادران دست‌اندرکار هم همه میدانند ــ که ایشان در سال آخر حیات نورانى و مبارکشان، خیلى به فکر حج بودند، خیلى مایل بودند که این مسئله انجام بشود؛[2] خب، مقدّر نبود که در حیات آن …

لزوم برنامه‌ریزی کلان و انعطاف‌پذیر برای حج با توجه به تغییر شرایط

… خودش را دارد. امسال مسائل خاصّى بود، شکل خاصّى بود، مهره‌هاى سیاستهاى جهانى، ترکیب خاصّى داشتند و شما از این فرصت استفاده کردید، این حضور را به این شکل نشان دادید؛ سال دیگر نمیدانیم چه‌جورى است. این‌جور نیست که هر سالى، قطعاً الگوى سال دیگر بتواند بشود؛ نه، ممکن است سال بعد، یک حادثه‌ى کوچک یا بزرگى اتّفاق پیدا کند که هندسه‌ى کلّ این صحنه و عرصه‌ى ترسیم‌شده را عوض کند؛ آن وقت این مجموعه یک مرکز دیگرى پیدا میکند؛ یک اشعاع[5] دیگرى پیدا خواهد کرد. باید برنامه‌ریزى، برنامه‌ریزى اصولى و عمومى و کلان باشد. جزئیّات هم البتّه [اگر] فرض بشود، خوب و لازم است، منتها با آن حالت بلندنظرى، تا انسان بتواند هر شرایطى را به خدمت بگیرد.

میدان حکومت اسلامی و فرصت اثرگذاری بر کل جهان اسلام

آنچه مهم است، این است که ما نگاه کنیم ببینیم حج از ما چه میطلبد. ما امروز حکومت اسلامى هستیم دیگر، ادّعاى ما این است؛ ما معتقدیم که حج جاى ما است، میدان ما است. خب، این میدان با این عظمت [وجود دارد]، که عظمت این میدان، همان یکى دو میلیون آدمى که آنجا هستند که نیست ــ معلوم است دیگر ــ بلکه کلّ دنیاى اسلام است؛ چون هر کدام میروند به شهرها، کشورها و خانه‌هاى خودشان و خبرى از حج آنجا میبرند، پس شما از اندونزى تا اروپا را زیر پوشش گرفته‌اید و مسلمانها همه در حج بودند و شما آنجا حضور داشتید. اگر شما در حج که هستید، بتوانید آن کارى را که «لِتَکونوا شُهَداّْءَ عَلَی النّاس»[6] ایجاب میکند، انجام بدهید، تمام دنیاى اسلام را زیر پوشش گرفته‌اید و کارى انجام شده که با هیچ وسیله‌ى دیگرى آن کار امکان ندارد؛ یعنى اگر ما روزنامه‌اى داشته باشیم و این روزنامه …

معنوی شدن و دگرگونی حاجی، هدف حج

خب بحمدالله‌، سرمایه‌هاى گرانقدرى هم ما داریم: آقایان اهل علم، صاحبان فکر، صاحبان زبانهاى مؤثّر یا روشهاى مؤثّر. عرض کردم؛ با این دید نگاه کنیم که ما یک عدّه‌اى را برده‌ایم اردو، میخواهیم روى اینها اثر بگذاریم تا برمیگردند؛ اصلاً منقلبشان کنیم ــ که حج هم اصلاً براى منقلب شدن است؛ حج باید ما را معنوى کند ــ وقتى برمیگردیم، واقعاً باید معنوى شده باشیم؛ هر کس برمیگردد، بایستى کأنّه از عالم معنا برگشته، از بهشت برگشته؛ افراد یک چنین حالتى باید داشته باشند. براى این ــ تربیت همین جمع ــ هم برنامه‌ریزى مفصّلى بایستى بشود. «......»[10]

لزوم رفع جدی و بی‌ملاحظهٔ نقایص بخش‌های برگزاری حج

خب، شنیدم که بحمدالله‌ بازرسی‌هاى خوبى و گزارش‌گیرى‌هاى خوبى هم انجام گرفته. بخشهاى گوناگون، قاعدتاً نواقصى داشته‌اند ــ هیچ کارى بى‌نقص نیست ــ یکى از کارهاى اساسى که ان‌شاءالله‌ بایستى خود جناب آقاى رى‌شهرى و برادران همکار ایشان دنبال آن بروند، رفع جدّى نقایص است؛ ببینیم کجاى کار، در کدام بخش، نقیصه وجود داشته، آن نقیصه را باید برطرف بکنیم. هیچ ملاحظه‌کارى هم نباید انجام بگیرد. [مثلاً در] این بخش این برنامه‌ریزى شده بود، این مدیریّت بود، این نقص را داشت؛ باید این نقص را به هر قیمتى هست، برطرف بکنیم تا ان‌شاءالله‌ روزبه‌روز کامل بشود.

لزوم تهیهٔ کتاب و جزوه با پاسخ روشن به پرسش‌های مقدر

و من مجدّداً روى نوشته و جزوه و کتاب ــ که البتّه یقیناً آنجا با اشکال مواجه خواهد شد، لکن هیچ اشکالى نیست که مفرّى و مَخلصى نداشته باشد ــ تکیه میکنم. کتابهایى و جزوه‌هایى نوشته بشود و پاسخهاى روشن به سؤالهاى مقدّر داده بشود. و هر روز هم یک سؤالى هست؛ بعضى از سؤالها همیشه تکرار میشود لکن بعضى از سؤالها موسمى و وابسته‌ى به حوادث جارى است. بایستى این سؤالها آماده بشود، با بهترین بیان، با زیباترین ترجمه، و با چاپ مناسب در اختیار باشد، ان‌شاءالله‌ آنجا داده بشود.

بخشیدن صبغهٔ ابراهیمی و محمدی به حج با حضور فعال حجاج

بر حجّاج بیت‌الله‌الحرام که با حضور فعّال خود توانسته‌اند به مراسم عظیم حج، صبغه‌ى ابراهیمى و محمّدى (صلّى الله‌ علیهما و آلهما) ببخشند و روح مقدّس امام راحل (رضوان الله‌ علیه) را شادمان کنند، این موفّقیّت بزرگ مبارک باد. امیدوارم توفیق انجام کامل مناسک حج، فضل الهى را بر همه‌ى آنان کامل گرداند.

رمز وحدت و عظمت مسلمین و درمان آسیب‌های امت

… امّت قرار داد؛ بیت‌الله‌ را که سَدَنه‌ى[2] کعبه و خدمه‌ى مطاف و مسعىٰ در عهد جاهلیّت اولىٰ، بازار تجارت و دکّان ریاست و سیادت خود کرده بودند، از آنِ مردم و منبع بهره و سود آنان دانست و به‌رغم انحصارطلبان، ازراه‌رسیدگان را با ساکنان، داراى حقّى برابر ساخت؛ حج را رمز وحدت و عظمت مسلمین و هماهنگى و پیوند میان آنان قرار داد و باطل‌السّحر بسیارى از ابتلائاتى که افراد و جوامع مسلمین بر اثر جداماندگى از اصل و ریشه‌ى خود به آن دچار میشوند؛ مانند: بیگانه‌گرایى و خودفراموشى و ترفندپذیرى و غفلت از خدا و اسارت در دست اهل دنیا و بدبینى به برادران و شنودن سخن دشمن درباره‌ى آنان و عدم حسّاسیّت به سرنوشت امّت اسلامى بلکه نشناختن کلّیّتى به ‌نام امّت اسلامى، و بى‌خبرى از حوادث دیگر بلاد اسلامى و …

مظهر وحدت مسلمانان و تزریق احساس جماعت و عظمت به آنان

حج همچنین مظهر وحدت و اتّحاد مسلمانان است. اینکه خداوند متعال همه‌ى مسلمانان و هر که از ایشان را که بتواند، به نقطه‌اى خاص و در زمانى خاص فرامیخواند و در اعمال و حرکاتى که مظهر همزیستى و نظم و هماهنگى است، آنان را روزها و شبهایى در کنار یکدیگر مجتمع میسازد، نخستین اثر نمایانش، تزریق احساس وحدت و جماعت در یکایک آنان و نشان دادن شکوه و شوکت اجتماع مسلمین به آنان و سیراب کردن ذهن هر یک تن آنان از احساس عظمت است. با احساس این عظمت است که مسلمان اگر تنها در شکاف کوهى هم زندگى کند، خود را تنها حس نمیکند. با احساس این حقیقت است که مسلمین در هر یک از کشورهاى اسلامى، شجاعت برخورد با اردوگاه ضدّیّت با اسلام، یعنى همین سلطه‌ى سیاسى ـ اقتصادى دنیاى سرمایه‌سالارى و عوامل و …

حرمت جدال میان برادران مسلمان و صراحت پیام وحدت در حج

… وَ اَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسولِه اِلَی النّاسِ یَومَ الحَجِّ الاَکـبَرِ اَنَّ اللهَ بَریٓءٌ مِنَ المُشرِکینَ وَ رَسولُه ــ رکن حج محسوب میشود، حسّاسیّت در برابر هر حرکتى که میان برادران یعنى اجزاى این امّت واحده، جدایى و دشمنى بیافریند نیز در حدّ اعلىٰ است؛ تا آنجا که حتّى بگومگوى دو برادر مسلمان نیز که در زندگى عادّى چندان مهم نمینماید، در حج ممنوع و حرام است؛ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسوقَ وَ لا جِدالَ فِی الحَج.[16] آرى، همان صحنه که در آن، برائت از مشرکان، یعنى دشمنان بنیانى امّت واحده‌ى توحیدى، لازم میشود، جدال با برادران مسلمان، یعنى اجزاى بنیانى امّت واحده‌ى توحیدى، ممنوع و حرام میگردد؛ و بدین‌گونه پیام وحدت و جماعت در حج، صراحت بیشترى مى‌یابد.

نقد معرفی حج به‌عنوان عبادتی فردی و جدا از سیاست

رازها و رمزهاى حج بسى بیش از آن است که در اینجا بدان اشاره شد، و تدبّر در این رازها ــ که همه در جهت احیاى شخصیّت فرد و جامعه‌ى مسلمان و مبارزه با عوامل نابودى آن است ــ افقى جدید در برابر حاجى میگشاید و او را به عالمى پُرتلاش و پُرحرکت و تمام‌نشدنى میکشد. اوّلین وظیفه‌ى هر یک از حجّاج، تأمّل در این رازورمزها و تبادل نظر و جستجوى سررشته‌ى کار از این همه است، و نیز تأمّل در اینکه چرا دستها و دستگاه‌هایى سعى میکنند حج را برون از همه‌ى مفاهیم سیاسى و جمعى‌اش و تنها به عنوان عبادتى یک‌بُعدى که فقط داراى خواصّ فردى است مطرح نمایند، و چرا روحانى‌نمایانِ دین ‌به ‌دنیافروش که نام و شأن دینى آنان حکم میکند که مردم را به این اسرار آشنا و جسم و جان آنان را به سمت هدفهاى آن به حرکت درآورند، بعکس، با هرگونه روشنگرى در این‌ باره مخالفت و عناد ورزیده، اصرار بر کتمان حقایق دارند، و چرا بارها و بارها در بلندگوهایى اعلام میشود که سیاست در حج نباید دخالت کند؛ مگر اسلام و احکام نورانى آن براى اداره و هدایت زندگى مادّى و معنوى انسانها نیست؟ و مگر دیانت در اسلام با سیاست آمیخته نیست؟ این از جمله‌ى دردهاى بزرگ عالم اسلام است که تحجّر و کوته‌بینى و دنیاطلبى جمعى، همواره در خدمت غرض‌ورزى و حسابگرى‌هاى خباثت‌آلود جمعى …

تدبر در گذشتهٔ صدر اسلام در سرزمین وحی و یافتن راه در پرتو آن

در حج، در مدینه و مکّه، در اُحد و منیٰ و حرا، در این سرزمین که قدم مبارک رسول اکرم (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) و اصحاب کرامش بر آن نهاده شده و شاهد آن رنجها و دربه‌درى‌ها و مبارزات و خونِ‌دل‌ها بوده و در قدم‌به‌قدم سرزمین وحى و جهاد و قرآن و سنّت، در آن گذشته‌ها به تدبّر بپردازید؛ خود را با آن پیوند دهید؛ در پرتو آن، راه و جهت را بیابید؛ با تجربه‌ى آن، نتیجه و سرانجام راه را ببینید؛ و به حول و قوّه‌ى خدا و با توکّل به او و امید به نصرت او و اعتماد به توانایى خود، در آن راه و به سمت آن هدف قدم گذارید؛ وَ اللهُ مَعَکُم وَلَن یَتِرَکُم اَعمالَکُم .[26]

کنگرهٔ سالانهٔ مسلمانان و طرح مسائل روز جهان اسلام

۳) موضوع مهمّ دیگرى که حجّاج بیت‌الله‌ به عنوان بخشى از هدف حج باید به آن بپردازند، مسائل مهم و جارى جهان اسلام است. اگر حج کنگره‌ى عظیم سالیانه‌ى مسلمانان سراسر جهان است، بى‌گمان فورى‌ترین دستور این کنگره، مسائل روز مسلمانان در هر نقطه از جهان است. این مسائل در تبلیغات استکبارى به گونه‌اى مطرح میشود که از آن نه درس و تجربه و امیدى به مسلمین سراسر عالم منتقل شود، و نه اگر در آن حادثه سوء نیّت و سوء عمل استکبار مؤثّر بوده، مجرمى رسوا و حقیقتى افشا گردد، و یا به طور کلّى مطرح نمیشود. حج جایى است که باید …

لزوم برگزاری حج با جهت‌گیری اسلام و امام و مایهٔ آبروی اسلام

… تدارک اسباب حجّ امسال زحمت کشیدند ــ از برادران مسئولین اجرائى در بخشهاى مختلف و دستگاه‌هاى مختلف ــ مخصوصاً از جناب آقاى رى‌شهرى که زحمت کشیدید و این کار بزرگ را تعقیب کردید و وسایل حجّ امسالِ این ملّت عزیز و عظیم‌الشّأن را فراهم کردید، صمیمانه تشکّر میکنم؛ و شکر و سپاس الهى و قبول ذات مقدّس پروردگار ان‌شاءالله‌ آن وقتى خواهد شد که این مراسم بزرگ، آن‌چنان که مورد رضاى او است و با همان جهت‌گیرى که اسلام براى ما ترسیم کرده است و امام عزیزمان تجدید کرده است، انجام بگیرد. این وظیفه‌ى همه است که سعى کنند حج را مایه‌ى آبروى اسلام، و بخصوص براى ما ایرانى‌ها مایه‌ى آبروى امام قرار بدهند.

حاجیان جزئی از حرکت عظیم جهانی، سیاسی و عبادی حج نه امری شخصی

همه‌ى آحاد برادران و خواهران مؤمنى که به حج میروند، جا دارد که حج را یک امر کاملاً شخصى به ‌حساب نیاورند. خب، یک وقت یک عبادتى و واجبى بر عهده‌ى کسی است، میرود انجام میدهد و برمیگردد؛ [اینجا] قضیّه فقط این نیست؛ این بخشى از قضیّه است؛ هر کدام از مردمِ حاجىِ امسال ما که از ایران حج میکنند، جزئى هستند از یک حرکت عظیم، از یک کار بزرگ جهانى و اسلامى و انقلابى و سیاسى و عبادى؛ خودشان را جزئى از این مجموعه به ‌حساب بیاورند و آن‌جور عمل کنند. پس لازمه‌ى این احساس این است که همه مراقب رفتار خودشان باشند؛ در اخلاق، در برخورد با مسلمین سایر کشورها، در چگونگى رفتار در خانه، در مسیر، در حرم، در هنگام اداء مناسک ــ هر جا که هستند ــ رفتار خود را رفتارى کنند که مایه‌ى آبرو باشد؛ اخلاق خود را اخلاقى بکنند …

همراهی ذکر و حرکت، معنویت و سیاست، دنیا و آخرت در این فریضه

در این فریضه‌ى بزرگ، سیر آفاق با سیر انفس، ذکر و خشوع و انابه و استغفار با سعى و حرکت و وقوف و برائت، اتّحاد و رفق[1] و تراحم[2] مؤمنان با هشدار و بیزارى و پرهیز از کافران، از سراب خود رو برتافتن با در اقیانوس جمع فرورفتن، درد خود را با طبیب‌القلوب گفتن، با طبیبانه از درد مسلمین جهان پرسیدن و خلاصه، سیاست با دیانت، و دنیا با آخرت همسنگ و همعنان گردیده‌اند. این تنوّع و پیچیدگى همواره ایجاب کرده است که به منظور هر چه بهتر و کامل‌تر برگزار شدن حج، همه‌ساله هدایت و زعامتى، خیل حاجیان بیت‌الله‌ را سرپرستى کند و به آنان در سیراب گشتن از این سرچشمه‌ى فیض الهى یارى رساند.

تزکیهٔ دل با ذکر خدا و توجه به عظمت اسلام و مسلمین

انتظار میرود که حجّاج محترم با راهنمایى و ارشاد جنابعالى فرصت یابند به برکت مناسک و شعائر حج، دلهاى خود را در زلال ذکر خدا تزکیه و تطهیر کرده، در کنار آن، با مشاهده‌ى شکوه جماعت مسلمین که از اقطار[4] میهن بزرگ اسلامى به طواف کعبه آمده‌اند، فکر و ذهن خود را به عظمت اسلام و مسلمین متوجّه سازند و قدرتى را که خداوند در ید واحده‌ى امّت اسلامى به ودیعه نهاده است، به چشم ببینند.

تحکیم برادری با مسلمانان و انتقال حقایق سیاسی و تجارب ملت ایران

در حج باید تا سرحدّ توان و امکان، پیوند برادرى با مسلمین دیگر کشورها استحکام یابد و ضمن استفسار از مسائل و حوادث آنان، حقایق مسلّم سیاسى که امروز در فضاى جمهورى اسلامى بر اکثر یا همه‌ى مردم آشکار است، به آنان انتقال یابد و آیه‌ى کریمه‌ى «لِیَشهَدوا مَن‌افِ‌عَ لَهُم»[6] تحقّق پذیرد؛ مسلمین به اتّحاد کلمه ترغیب و از کید دشمنان برحذر داشته شوند و تجارب ملّت انقلابى و فداکار ما براى آنان تشریح گردد.

رفع موانع حج ملت ایران پس از سه سال محرومیت

خداى منّان را شکرگزاریم که بار دیگر با عنایات خود، ملّت شریف ایران را مشمول تفضّلات خاص فرموده و موانع را از سر راه حجّ ابراهیمى و حضور در میعاد الهى و مردمى خانه‌ى مکرّم خود برطرف نموده[1] و دلهاى مشتاق را با دعوت به وعده‌گاه ضیافت خود به اهتزاز[2] آورد. اکنون به فضل الهى و توجّهات ولىّ‌الله‌الاعظم (روحى فداه) ملّت ایران در آستانه‌ى استیفاى[3] حقّ عظیمى است که سه سال بناروا از او باز داشته شده بود. باید شک نکرد که روح مطهّر امام آزادگان و قائد درست‌اندیشان، آن پایه‌گذار حجّ ابراهیمى و ولایت و برائت محمّدى (صلّى الله‌ علیه و آله) از توفیق کرامت‌بار ملّت ایران و تلاش و مجاهدتى که به این عزّت منتهى شد، شاد و راضى است.

همراهی ذکر و استغفار با برائت از مشرکین و نمایش وحدت مسلمین

این واجب بزرگ که ذکر خدا و انابه و استغفار در آن، با برائت و بیزارى از مشرکین و نمایش عظمت و وحدت مسلمین توأم و همراه است، امسال در شرایطى انجام میگیرد که مع‌الأسف بخشى از سرزمین‌هاى اسلامى عربستان و عراق به حضور و تصرّف ایادى شرک و کفر و استکبار آلوده شده و با سوء تدبیر و خباثت بعضى از حکّام ممالک اسلامى، اختلافات تازه و برادرکشى‌هاى بى‌سابقه‌اى در میان مسلمین پدید آمده است.[4] این چیزى است که قلب هر مسلمان غیور و معتقد به عزّت اسلام و وحدت مسلمین را جریحه‌دار میسازد، و حج باید بر دلهاى خسته و مجروح مسلمین مرهم نهاده، راه رشد و صلاح را که همانا اتّحاد و همبستگى ملّتهاى مسلمان و عزم راسخ آنان بر مقابله و مبارزه با اردوگاه استکبار و جهان‌خواران و غارتگران ثروتهاى مادّى و معنوى مسلمین است، به آنان نشان دهد.

دستور به نمایندهٔ حج برای دعوت مسلمین به وحدت و مبارزه با ائمهٔ کفر

لازم است جنابعالى کلّیّه‌ى دستورات حضرت امام خمینى (رضوان الله‌ علیه) را در احکام صادره به نمایندگان محترم ایشان در حجّ سالهاى گذشته در مدّ نظر داشته و با دقّت و تمام امکان به آن عمل نمایید و بالخصوص مسلمین را به وحدت کلمه و دفاع از اسلام و مبارزه با ائمّه‌ى کفر و سردمداران ظلم و فساد جهانى و متجاوزین به حقوق کشورها و ملّتهاى ضعیف و دست‌نشاندگان آنان توصیه کنید و از وقایع ظالمانه و خونینى که در فلسطین و عراق و لبنان میگذرد، آنان را آگاه سازید. همچنین ضرورى است که در هر فرصتى همه‌ى حجّاج و بالخصوص حجّاج عزیز ایران را به ذکر و خشوع و تضرّع و تقویت عُلقه‌هاى[5] معنوى و رابطه با حضرت بارى تعالی ‌و تَقَدَّس متذکّر فرمایید.

قدردانی از تلاش مدیریتی، فکری و هنری دست‌اندرکاران حج

مطلب بعدى این است که واجب و لازم است، بنده به عنوان یک فرد کوچک و یک خدمتگزار، از برادران عزیزى که در این کار از جان و فکر و وجود خودشان مایه گذاشتند و در این خدمت بزرگ همگانى نقشى ایفا کردند، صمیمانه تشکّر کنم؛ از برادر عزیزمان جناب آقاى رى‌شهرى، تا بقیّه‌ى آقایان علمائى که تشریف دارند، تا برادران [سازمان] حج‌ و زیارت و جناب آقاى جمارانى، جناب آقاى رضائى،[3] و بقیّه‌ى کسانى که به نحوى دست‌اندرکار این قضیّه بودند؛ هم در بخش ادارى و تشکیلاتى و سیاسى و مدیریّتى، یا تدارکاتى و مانند اینها که خب بخش واضح و بارزى است، و هم در بخش آن ظرافتها و محتواهاى بسیار مؤثّر، اگرچه کم‌نمود در میدان ارزیابى؛ آن کسانى که همفکرى کردند، آن کسانى که آن کارهاى زحمت‌دار را انجام دادند ــ که جناب آقاى پورنجاتى به بعضى از آنها اشاره کردند ــ آن کسانى که آن نوشته‌ها را منتشر کردند، عکسها را و آن عکس مبارک حضرت امام (رضوان‌الله‌ علی ه) را [کشیدند] ــ که جناب آقاى رى‌شهرى …

لزوم آمادگی برای پاسخ به پرسش‌های احتمالی با جزوه و کتاب

خب این مراسم برائت، بسیار مراسم مهمّى است. واقعاً گل سرسبدِ جماعىِ[7] حجّ ما همین مراسم برائت است. یعنى مثل هر مجموعه که یک آرمى، یک شعارى دارند، آرم ما این است؛ لکن همه‌چیز، این نیست. ما باید آماده کنیم خودمان را براى پاسخ صحیح و مناسب براى هر سؤال احتمالى که از ما وجود دارد؛ چه بر زبانها بیاید و احیاناً بعضى بر زبانها نیاید؛ و این را حاضر کنیم؛ جزوه، کتاب، انسانِ آماده‌ى‌به‌حرف، یا در یک بخشى تماسهایى که باید گرفته بشود.

ذخیرهٔ پایان‌ناپذیر و داروی بیماری‌های امت برای قدرشناسان

خدا را سپاس که حج را همچون ذخیره‌اى تمام‌نشدنى و چشمه‌اى همیشه‌جوشان و چون جویبارى زلال و مستمر براى امّت خالده قرار داد که در هر حال، آن که بشناسد و قدر داند، توان استفاده از آن را خواهد داشت و آن را داروى این بیمارى‌هاى مهلک خواهد ساخت. و خدا را سپاس که بر ملّت شایسته‌ى ایران رحمت آورد و شوق کعبه‌ى مقصود را پس از سرزنش خارهاى مغیلان بیابانِ طلب، به جام وصلى که شیرینى عزّت و کامیابى ــ هر دو ــ را داشت برآورده ساخت؛ حقّى را که سالى چند بناروا از آنان باز داشته شده بود، کریمانه به آنان …

فرصت تبادل اندیشهٔ مسلمانان دربارهٔ مسائل امت

اینک شما برادران و خواهران که از نقاط مختلف جهان در محشر عظیم حج گرد آمده و در هجرت از «منِ» قومى و نژادى و فرقه‌اى، به «ما»ى اسلامى و قرآنى پیوسته‌اید، مناسب است مسائلى را در مدّ نظر داشته، درباره‌ى آن با دیگر مسلمین تبادل اندیشه کنید و پس از سفر حج، آن را سررشته‌ى تأمّل و فکر و عمل سازید:

نفی مظاهر شرک و برحذر داشتن مسلمانان از آن

… وسیله‌ى حکومتهاى دست‌نشانده و ضدّمردمى کار گذاشته شده است، حضور نظامى که با هر بهانه‌اى شکل آشکارترى به خود میگیرد، اینها و امثال آن، همه مظاهر همان شرک و بت‌پرستى است که در ضدّیّت کامل با نظام توحیدى و حیات توحیدى است که اسلام براى مسلمانان مقرّر داشته است. حج و اجتماع عظیم بر گِرد خانه‌ى توحید باید آن مظاهر شرک را نفى کند و مسلمانان را از آن برحذر دارد. حجّ با این مفهوم روشن و جلى است که برترین جایگاه برائت از مشرکین شناخته شده و خداى متعال از زبان خود و نبىّ مکرّمش (صلّى الله‌ علیه و آله) اعلام برائت از مشرکین را به روز حجّ اکبر موکول ساخته است؛ وَ اَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسولِه! اِلَی النّاسِ یَومَ الحَجِّ …

زنده کردن روح وحدت و هدایت امت به عبودیت خدا

حج با مشاهد و مناسک و شعائر خود، باید این روح وحدت و ملائمت[12] و جماعت و عظمت را در مسلمانان همه‌ى اقطار عالم زنده کند و از شعوب و قبایل مختلفه، امّت واحده پدید آورد و آن امّت واحده را به وادى امن عبودیّت مطلق خداوند هدایت نماید و مقدّمات تحقّق گفته‌ى خداى بزرگ را که: « اِنَّ هـٰذِهٖ اُمَّتُکُم اُمَّةً واحِدَةً وَاَنَا رَبُّکُم فَاعبُدون»[13] فراهم آورد.

خاطرات اسلامی سرزمین حج داروی ضعف و یأس مسلمانان

… و عطر آزادى و استقلال و بازگشت به اسلام و قرآن در فضاى بسیارى از کشورهاى اسلامى منتشر گشته است، بیش از همیشه مسلمانان نیاز دارند که پیوند خود را با آن گذشته‌ى نورانى و معجزنشان، با دوران قیام لِلّه‌ و مبارزه‌ى اسلامىِ دوران نخستین اسلام مستحکم کنند. خاطرات اسلامى در این سرزمین، براى هر مسلمان متدبّر، در حکم داروى شفابخشى است که او را از ضعف و زبونى و یأس و بدبینى نجات میدهد و راه دستیابى به هدفهاى اسلام را که همیشه براى هر انسانِ برخوردار از عمق و حکمت، هدف زندگى و تلاش است، نشان میدهد.