رفتن به محتوای اصلی

حج

نام‌های دیگر: حج تمتع

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فریضهٔ حج و فلسفه، مناسک و ابعاد عبادی و سیاسی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم افتتاحیه‌ کنگره جهانى حضرت رضا (علیه‌السلام) در مشهد— ۱۳۶۵/۰۴/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مطلب اوّل که محور اوّلى پیام است، مسئله‌‌ى حج و فلسفه‌‌ى حج است. مسلمانان حج را نشناختند، همچنان که قرآن را؛ مسلمانان حج را حرکات و الفاظى گمان بردند امّا روح حج را ندیدند و لمس نکردند. لذا سالها و قرنها بر حج گذشت، بدون آنکه این مراسم عظیم بتواند محلّ صحنه‌‌ى عظیمى باشد که مسلمین در آن منافع خود را مشاهده کنند؛ لِیَشهَدوا مَنـافِعَ لَهُم.[3] طواف خانه‌‌ى خدا که حرکت متمرکز و یکپارچه‌‌ى مسلمانان را بر گرد محور اللّه‌‌ نشان میدهد و عبودیّت غیر خدا را نفى میکند و همه‌‌ى حرکات و سکنات افراد امّت اسلامى را متوجّه به خدا میکند، سعى صفا و مروه که یک تلاش دائمى را به مسلمانان املا میکند و تعلیم میدهد، رمى جمرات که حضور شیطانهاى زور و زر را به یاد مسلمانان مى‌‌آورد و وجوب مبارزه‌‌ى با آنها را به مسلمانان یادآورى میکند، وقوف در عرفات و مشعر و منىٰ که صحنه‌‌ى عظیم محشر مسلمین را در مقابل چشمها ترسیم میکند و قدرت عظیم امّت اسلامى و انرژى متراکم آنها را به ‌‌صورتى در مقابل چشمها مجسّم میکند، قربانى کردن در روز دهم ذى‌حجّة‌‌الحرام که وجوب قربانى دادن را و گذشتن از مال و جان را به مسلمانان مى‌‌آموزد، و ده‌‌ها روح و فلسفه و معناى دیگر در حج، بکلّى از یاد مسلمانان رفته بود. حج یک سفر زیارتى ـ سیاحتى شده بود، یا سیاحتى ـ تجارتى. حج نتوانسته بود مسلمانها را به عظمت و عزّتشان آشنا کند. پرده‌‌داران حج از حج فقط همین را طلب کرده بودند که مسلمانان بیایند و پول خود را به دامن آنها بریزند و احیاناً سخن ناحق و زهرآگین آنها را بشنوند و برگردند. اسلام و انقلاب اسلامى و تجدید حیات اسلامى روح حج را به حج برگرداند؛ حقیقت حج را آشکار کرد؛ به مسلمانان دنیا نشان داد که چگونه یک ملّت با فداکارى خود، با مجاهدت یکپارچه‌‌ى خود میتواند فریاد رساى خود را بر بلندترین مأذنه‌‌ى جهان و در محشر عامّ مسلمین عالم بر صداى عَبَده‌‌ى[4] طاغوت غالب کند؛ حقایق را به گوش آنها برساند. این نکته‌‌ى اوّلى پیام امام است. مسلمانان باید بدانند که حج، این واجبى که این همه مورد تأکید قرار گرفته و هر سال از همه جاى جهان اسلام کسانى باید پول خرج کنند، خود را به تعب بیندازند و به آن بروند، فقط براى یک سلسله اعمال خشک و بى‌‌روح نیست؛ براى حقایقى است، براى فهمیدن معارفى است، براى درس گرفتن است، براى با هم آشنا شدن است، براى پیدا کردن عزّت است؛ یک تجربه‌‌اى است، تمرینى است براى ایجاد امّت بزرگ اسلام بدون هیچ تمایز و تفاوت.
حج، کانون معارف اسلام و بیان‌کننده‌ی سیاست کلّى اسلام براى اداره‌ی زندگى انسان است. حج، مظهر توحید و نفى و رمى شیطان و تکرار شعار ابراهیم (علیه السّلام) است که گفت: اِنّی بَریّْءٌ مِمّـا تُشرِکونـ.[29] صحنه‌ی اتّحاد عظیم امّت اسلامى بر گِرد محور توحید و برائت از مشرکین و نفى و طرد همه‌ی بتها است. و بت، هر آن چیزى است که به جاى خدا قرار گیرد و ولایت الهى را به ولایت خود تبدیل کند و نیرو و اراده‌ی افراد بشر را در اختیار بگیرد؛ حال چه سنگ و چوب، و چه قدرتهاى شیطانىِ سلطه‌گر و جبّار، و چه عصبیّت‌هاى جاهلى و ناحق که «فَماذا بَعدَ الحَقِّ اِلَّا الضَّلـّْل».[30]
بر آشنایان معارف اسلامى پوشیده نیست که فریضه‌ى حجّ بیت‌الله‌ از جمله‌ى تکالیف نادرى است که در آن، ابعاد متعدّد و متنوّع مربوط به زندگى فردى و سلوک جمعى، به شکلى باشکوه و داراى تأثیر عمیق در تن و جان و اندیشه و نیز در مَنش و روش آدمى گنجانیده شده و درست گزاردن آن میتواند او را به توفیقات بزرگى در همه‌ى عرصه‌هاى مادّى و معنوى نائل سازد.

شاهدها (۴۰۲ پاراگراف)

درس عملی راه و رسم زندگی و صیرورت دائمی به سوی خدا

زندگى در آئینه‌ى حج یک سیر دائمى بلکه یک صیرورت[7] دائمى به سوى خدا است و حج آن درس همیشه ‌زنده‌ى عملى و سازنده است که اگر بهوش باشیم، راه و رسم زندگىِ ما را در صحنه‌اى عملى و روشن ترسیم میکند. میعادى همگانى، هر سال تشکیل میشود تا مسلمان در آن محیطِ وحدت و تفاهم، و در پرتو ذکر الهى، راه و جهت زندگى را بیاموزد؛ آنگاه به سرزمین خود و به میان کسان خود برگردد، و در سالهاى بعد گروه‌هاى دیگر و گروه‌هاى دیگر بیایند و بروند، بیاموزند و بیندوزند، بگویند و عمل کنند، بشنوند و تدبّر کنند، و در نهایت همه‌ى امّت به آنچه خدا خواسته و دین آموخته برسند.

سرچشمهٔ معرفت دربارهٔ زندگی امت و شیوهٔ زندگی فرد

نظر افکندن به عرصه‌ى عظیم زندگى امّت اسلامى، فراتر از ابعاد ملّتها و نژادها و قوم‌وقبیله‌ها، و نظر افکندن به اعماق وجود خود و فراگرفتن راه و جهت و شیوه‌ى زندگى، چنان ‌که شایسته‌ى او است، و همه در پرتویى از ذکر خدا؛ این است آن سرچشمه‌ى معرفتى که هرساله در حج، فیّاض و بى‌زوال، بر انبوه خلایقِ گردآمده، در حرم امن خدا سیلان مى‌یابد و کسانى را که ظرف ذهن و دل خود را بگشایند، از این زلال معرفت سیراب میسازد.

نقد فروکاستن حج به عبادتی فردی یا سفری سیاحتی و تجارتی

در گذشته و امروز نیز کوشش‌هایى شده است و میشود تا حج را فریضه‌اى فردى، که در آن هر کس فقط سرگرم عبادت و نیایش خود با خداوند است، قلمداد کنند؛ بگذریم از آن غفلت‌زدگانى که به سفر حج به چشم سفرى سیاحتى و تجارتى نگاه میکنند. حج با برجستگى‌هایى که در هیچ فریضه‌ى دیگر اسلامى مجموعه‌ى آن را نمیتوان یافت، بسى برتر از بینش تنگ‌نظرانه‌ى آنان و نگاه بى‌فروغ و خطابین اینان است. در دوران ما بزرگ‌ترین کسى که حج را از پرده‌ى اوهام بیرون کشید و رازهاى آن را در ذهن و نیز در عمل جمع عظیمى از مسلمانان نمایان ساخت، امام راحل کبیر ما بود. او حجّ ابراهیمى را ندا کرد و خلایق را بدان فرا‌خواند. و یک بار دیگر صلاى «اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَجّ» …

توصیه به آشنایی حجاج با برادران مسلمان و تبادل تجربه‌ها

۶) در پایان، به حجّاج عزیز توصیه میکنم از فرصت حج حدّاکثر استفاده را براى کسب آشنایى با برادران مسلمان خود بکنند و اوضاع جهان اسلام را از زبان و رفتار مسلمانان به دست آورند؛ تجربه‌ها، آرزوها، دستاوردها و توانایى‌ها را با هم مبادله کنند و حجّ خود را به حجّ مورد نظر اسلام هر چه نزدیک‌تر سازند. به برادران و خواهران عزیز ایرانى نیز توصیه میکنم که با زبان و عمل، مبلّغان و پیام‌رسانان انقلاب پُرشکوه و کشور بزرگ و ملّت قهرمان خود به برادران کشورهاى دیگر باشند. جوار کوتاه‌مدّت خانه‌ى خدا و حرم پیامبر اعظم (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) و مواقف باارزش حج …

حج ذخیره‌ای برای دنیای اسلام و سود و زیان استفادهٔ درست و نادرست از آن

مطلب بعدى که از لحاظ تأثیرات اجتماعى و جهانى و بین‌المللى مهم است، خود این قضیّه‌ى حج است. حج یک ذخیره‌اى است براى دنیاى اسلام؛ اگر این ذخیره خوب استفاده بشود، به دنیاى اسلام سود خواهد بخشید؛ اگر از این ذخیره استفاده نشود یا اینکه بد مصرف بشود و بد استفاده بشود، دنیاى اسلام از آن محروم خواهد ماند با این‌همه احتیاجى که دارد، و یا خداى نکرده احیاناً از آن ضرر هم خواهد برد. خب، ما مردم مسلمانى که در این نقطه‌ى از دنیا داریم زندگى میکنیم، اختیاردار امور حج در ابعاد وسیع نیستیم؛ ما خودمان را و کار خودمان را و تأثیرات آن را مالکیم. ما باید حج را به نحوى انجام بدهیم که دنیاى اسلام از آن سود ببرد.

حکمت اجتماع هم‌زمان حجاج در ایام معلوم برای شهود منافع جمعی

… کنند؟ خب میگفتند که «وَ اَذِّن فِی النّاسِ بِالحَج»،[2] که در دوره‌ى سال، هر کس هر وقت میتواند بیاید حج بکند؛ این را نگفتند؛ حج را در «اَیّامٍ مَعلومات»[3] قرار دادند، در زمان مشخّص قرار دادند؛ در داخل حج، اجتماعات یک‌روزه، یک‌شبه، دو سه روزه قرار دادند؛ خواسته‌اند همه هم‌زمان در آنجا جمع بشوند؛ این براى چیست؟ این براى این است که «لِیَشهَدوا مَنافِعَ لَهُم»؛[4] پس این منافعى که مسلمانها در دوران حج باید شاهد باشند و آن را ببینند، منافعى است که با حیثیّت تجمّع مردم و با این حالتِ اجتماع ارتباط پیدا میکند.

لزوم ارتباط و همفکری و کمک میان حجاج برای تحقق فایدهٔ اجتماع

اگر اجتماعى تشکیل بشود که در آن ارتباطى نباشد، هزارها تَن بیایند [امّا] تنها، بى‌ارتباط با هم، بى‌تماس با هم، بدون خبرگیرى از هم، بدون کمک معنوى به هم و بدون همفکرى، این مقصود حاصل نشده است. چه معنى دارد که یک عدّه‌اى را یک جایى جمع کنند، در حالى ‌که از آن جمع شدن هیچ فایده‌اى براى آنها متصوّر نیست؟ خب، چرا نگفتند دوره‌ى سال بیایید؟ لابد میخواستند که مسلمانها در این وقت معیّن اینجا مجتمع بشوند تا از این اجتماعشان یک فایده‌اى ببرند. چه فایده‌اى از این اجتماع میشود برد؟ ده‌ها فایده؛ مگر میشود سردستى اینها را شمرد؟ اگر به غُور[5] مسئله بروید، ده‌ها فایده‌ى بزرگ و همه براى دنیاى اسلام لازم و حیاتى [وجود دارد].

نیاز بی‌سابقهٔ مسلمانان امروز به بهره‌گیری از اجتماع حج

و من عرض میکنم اگر یک زمانى لازم باشد که از اجتماع حج استفاده بشود و فرض شود دنیاى اسلام به تمام معنا نیازمند است به آن استفاده‌هایى که از اجتماع به دست مى‌آید، آن زمان حالا است. هیچ‌ وقت مسلمانها مثل امروز احتیاج نداشتند به اجتماع و با همدیگر تماس گرفتن و با هم ارتباط پیدا کردن. یک مدّتهایى بود که مسلمانها خواب بودند، غافل بودند، نورى نبود، برقى نبود، بیدارى‌اى نبود؛ نه‌اینکه گرفتارى نداشتند؛ گرفتارى بود، [امّا] آن‌قدری مایه‌ى تنبّه و بیدارى نبود که بشود آن گرفتارى‌ها را درک کنند و براى آن دنبال علاج باشند. خب، آنکه یک دوران رکودى …

نعمتی الهی ارزانی‌شده بر نسل‌های مسلمان

نکته‌ی مهمی که این‌جانب می‌خواهم به شما برادران و خواهران از هر کشور و ملت که هستید بگویم این است که حج، نعمتی الهی است که بر نسلهای مسلمان ارزانی شده است. قدردانی و شکرگزاری، آن را زیاد می‌کند و ناسپاسی و قدرناشناسی، آن را از مسلمین می‌گیرد که این همان عذاب شدید الهی است که: «و لئن کفرتم ان عذابی لشدید».

بهره‌مندی از منافع حج، نه صرف افزایش شمار حج‌گزاران

گرفته شدنِ حج به این نیست که از مسلمانان کسی به حج نرود، بل به این است که مسلمانان از منافع بی‌شمار آن محروم بمانند و زیاد شدن آن به این نیست که هر سال گروههای بیشتری حج کنند، بل به این است که از منافع آن بهره‌مند شوند که: «لیشهدوا منافع لهم». خوب است به درستی بیندیشیم، آیا جهان اسلام توانسته است از منافع حج برخوردار شود؟ و اساساً این منافع چیست؟

ایجاد تحول درونی، روح توحید و اعتماد به نفس در یکایک مسلمانان

حج درست می‌تواند تحولی درونی در یکایک مسلمین پدید آورد و روح توحید و ارتباط با خدا و اعتماد به او و رد همه‌ی بتهای درون و برون وجود آدمی که همان هواها و هوسهای پست‌کننده و قدرتهای اسیرکننده‌ی آدمی‌اند، و نیز احساس قدرت و اعتماد به نفس و رستگاری و فداکاری در آنان پدید آورد، و چنین تحولی است که از هر انسانی، موجودی شکست ناشناس و تهدید و تطمیع‌ناپذیر می‌سازد.

ساختن پیکرهٔ واحد امت اسلامی و تبادل تجربه‌ها و آگاهی مسلمانان

و نیز حج درست می‌تواند از اعضای جدا افتاده‌ی امت اسلامی، پیکره‌یی واحد و کارآمد و نیرومند بسازد، آنان را با هم آشنا و از حرفها و دردها و پیشرفتها و نیازهای یکدیگر، آگاهشان کند و تجربه‌های آنان را متبادل سازد. اگر حج با توجه به این هدفها و نتایج برنامه‌ریزی می‌شد،و در این برنامه‌ریزی دولتها و علماء و صاحبنظران و روشنفکران جهان اسلام، همکاری می‌کردند، ثمرات گرانبهایی نصیب امت اسلامی می‌گشت که با هیچ دستاورد دیگری در دنیای اسلام قابل مقایسه نبود. به جرأت می‌توان گفت همین یک تکلیف اسلامی اگر درست و چنانکه شریعت اسلام، خواسته است مورد بهره‌برداری قرار گیرد، پس از زمانی نه چندان بلند، امت اسلامی را به عزت و قدرتی که در خور آن است خواهد رسانید.

توصیه به حجاج ایرانی برای تزکیهٔ نفس و پرهیز از جاذبه‌های مادی

… و جوانان دارای نقش و مسؤولیت سنگین‌تری می‌باشند، و زنان نیز مانند مردان و دوشادوش آنان در این وظیفه سهیم‌اند. این است آنچه دعای ابراهیم خلیل (علیه‌السّلام) را در حق همه‌ی شما مستجاب می‌کند و شما را با پیوند الهی به آن مُنادی بزرگ توحید متصل می‌سازد. در پایان به حجاج محترم ایرانی توصیه می‌کنم که از این فرصت ارزشمند برای تزکیه‌ی نفس و ارتباط با خدا و توبه و انابه به حضرت حق و تحصیل رستگاری روحی حداکثر استفاده را بکنند، و از دعا و تضرع و تفکر و تصفیه‌ی روح، لحظه‌یی غفلت نکنند و نگذارند که خدای نخواسته مظاهر بی‌ارزش مادی که همه جا نظائر آن را می‌شود یافت، چشم و دل آنان را به خود جذب کند و این روزها و ساعتهای استثنایی را که مخصوص معنویت و تکمیل نفس و تربیت روح و ارتباط با برادران مسلمان است، به بیهودگی از آنان برباید.

مجزی بودن تبعیت از تشخیص مسلمانان در هلال ذی‌حجه و ذبح در مسلخ جدید

کارهای مذکور درسؤالات فوق در صورتیکه موجب وهن مذهب یا ایجاد تفرقه بین مسلیمن شود و هر عمل دیگری که این تبعات را داشته باشد حرام است و مؤمنین باید از آن اجتناب کنند، و شرکت در نمازهای جماعت و تبعیت از تشخیص مسلمین در هلال ذیحجه الحرام و ذبح درمسلخ جدید و امثال آن مجزی و مبری ذمه است.

توفیق دوبارهٔ حضور ملت ایران در حج و دعوت به حق

خیلی خوش آمدید برادران و خواهران عزیز و مسؤول در این امر عظیم و این تکلیف الهی بزرگ. همه ما باید خداوند متعال را شاکر باشیم که بحمدالله این توفیق را بار دیگر به ملت ما ارزانی فرمود که بتوانند در موسم عظیم حج و در محشر بزرگ مسلمین عالم، در جایگاه مناسب خود قرار گیرند و قیام و دعوت به حق کنند و قولاً و عملاً، راه را برای مسلمانان عالم، روشن و واضح کنند. این، توفیق بزرگی است که انقلاب به ما ارزانی داشت. رهبرىِ آن انسان بزرگ زمان ما و آن بقیّه اولیای خدا و قدرت معنوی او و عنایات الهی و توجّهات ولىّ‌عصر ارواحنافداه، این توفیق را به ملت ایران بخشید و بحمدالله دوباره از سال گذشته، این توفیق به ملت ایران داده شد.

دو نکتهٔ فردی و سیاسی حج و تقدم نکتهٔ فردی

دو نکته اساسی در حج هست که یکی مربوط به شخص هر زائر و هر حاجی است و یکی هم مربوط به مجموعه مسلمین و سیاست دنیای اسلام و جهتگیری امّت اسلامی است. نکته اول، از این جهت حائز اهمیت است که اگر آن نباشد، کار دومی هم چندان درست انجام نخواهد گرفت. کار سیاسی و فریاد سیاسی، در دنیا زیاد است. آن فریادی که در دلها اثر میکند؛ جوامع را عوض میکند؛ دشمن را حقیقتاً میترساند و راه را واقعاً روشن میکند، فریادی است که از روی ایمان و از دلِ با تقوا و از انسان عاملِ صالح ناشی شده باشد؛ همان‌طور که در انقلاب اسلامی …

معیار قبولی حج: کنار گذاشتن گناه و نزدیک شدن به خدا

اصل، این است. ما، در حج باید سعی کنیم عبودیّت را در خودمان تقویت کنیم. هجرت الیالله کنیم. حج را قبول و مقبول درگاه پروردگار قرار دهیم. چگونه ممکن است حجّ ما مقبول باشد؟ وقتی که این حج، ما را به خدا نزدیک کند. در روایتی نقل شده است که «اگر میخواهید بدانید آیا حجّ شما قبول شده است یا نه، ببینید گناهانی را که مرتکب میشدید، بعد از حج کنار گذاشتید یا نه؟ اگر دیدید توفیق این را پیدا کردید که گناهان را کنار بگذارید، کشف کنید که خدای متعال، حج را از شما قبول کرده است و به خدا نزدیک شده‌اید.» معیار، اینهاست: از گناه خارج شدن؛ به خدا نزدیک شدن؛ از خودخواهیها و خودپرستیها دور شدن؛ مثل قطره‌ای در دریای فضل و رحمت الهی خود را غرق کردن. و این، اساسی‌ترین کارهاست. «علیکم انفسکم»؛ خودتان را دریابید. چیزی که جای ایثار ندارد، این است. آن‌جا که هر کس در درجه اوّل باید به فکر خودش باشد، …

جایگاه تزاور، تشاور و تعاهد مسلمانان

نکته دوم در باب مسأله‌ای است که به امّت اسلام مربوط است. حج جای تزاور است: تشاور، تزاور، تعاهد. مسلمانان باید یکدیگر را باز بیابند. نه فقط اجسام یکدیگر را، بلکه دلها و فکرهای یکدیگر را. ملتهای گوناگون باید شکل امّت اسلامی را در آن‌جا پیدا کنند؛ احساس وحدت کنند؛ مشکلات بین خودشان را برطرف سازند؛ از مشکلات هم مطلع شوند و مسائل اساسی امّت اسلامی را جستجو کنند. این، آن هدف بسیار مهم حج است.

برگزاری حج امسال، لطف الهی به مردم پس از رحلت امام

واقعاً یک عیدى داده شد به مردم ما؛ یک دست شفائى از سوى مرکز غیبىِ لطف و رحمت، از طرف ولىّ‌عصر (ارواحنا فداه) بر سر این مردم کشیده شد که بعد از رحلت امام بزرگوار، واقعاً شایسته بود؛ سزاوار بودند این مردم که یک چنین لطفى از طرف پروردگار به آنها بشود. گمان من این است که روح مبارک امام هم از آنچه پیش آمد، خشنود است. ماها میدانیم ــ برادران دست‌اندرکار هم همه میدانند ــ که ایشان در سال آخر حیات نورانى و مبارکشان، خیلى به فکر حج بودند، خیلى مایل بودند که این مسئله انجام بشود؛[2] خب، مقدّر نبود که در حیات آن …

لزوم برنامه‌ریزی کلان و انعطاف‌پذیر برای حج با توجه به تغییر شرایط

… خودش را دارد. امسال مسائل خاصّى بود، شکل خاصّى بود، مهره‌هاى سیاستهاى جهانى، ترکیب خاصّى داشتند و شما از این فرصت استفاده کردید، این حضور را به این شکل نشان دادید؛ سال دیگر نمیدانیم چه‌جورى است. این‌جور نیست که هر سالى، قطعاً الگوى سال دیگر بتواند بشود؛ نه، ممکن است سال بعد، یک حادثه‌ى کوچک یا بزرگى اتّفاق پیدا کند که هندسه‌ى کلّ این صحنه و عرصه‌ى ترسیم‌شده را عوض کند؛ آن وقت این مجموعه یک مرکز دیگرى پیدا میکند؛ یک اشعاع[5] دیگرى پیدا خواهد کرد. باید برنامه‌ریزى، برنامه‌ریزى اصولى و عمومى و کلان باشد. جزئیّات هم البتّه [اگر] فرض بشود، خوب و لازم است، منتها با آن حالت بلندنظرى، تا انسان بتواند هر شرایطى را به خدمت بگیرد.

میدان حکومت اسلامی و فرصت اثرگذاری بر کل جهان اسلام

آنچه مهم است، این است که ما نگاه کنیم ببینیم حج از ما چه میطلبد. ما امروز حکومت اسلامى هستیم دیگر، ادّعاى ما این است؛ ما معتقدیم که حج جاى ما است، میدان ما است. خب، این میدان با این عظمت [وجود دارد]، که عظمت این میدان، همان یکى دو میلیون آدمى که آنجا هستند که نیست ــ معلوم است دیگر ــ بلکه کلّ دنیاى اسلام است؛ چون هر کدام میروند به شهرها، کشورها و خانه‌هاى خودشان و خبرى از حج آنجا میبرند، پس شما از اندونزى تا اروپا را زیر پوشش گرفته‌اید و مسلمانها همه در حج بودند و شما آنجا حضور داشتید. اگر شما در حج که هستید، بتوانید آن کارى را که «لِتَکونوا شُهَداّْءَ عَلَی النّاس»[6] ایجاب میکند، انجام بدهید، تمام دنیاى اسلام را زیر پوشش گرفته‌اید و کارى انجام شده که با هیچ وسیله‌ى دیگرى آن کار امکان ندارد؛ یعنى اگر ما روزنامه‌اى داشته باشیم و این روزنامه …

معنوی شدن و دگرگونی حاجی، هدف حج

خب بحمدالله‌، سرمایه‌هاى گرانقدرى هم ما داریم: آقایان اهل علم، صاحبان فکر، صاحبان زبانهاى مؤثّر یا روشهاى مؤثّر. عرض کردم؛ با این دید نگاه کنیم که ما یک عدّه‌اى را برده‌ایم اردو، میخواهیم روى اینها اثر بگذاریم تا برمیگردند؛ اصلاً منقلبشان کنیم ــ که حج هم اصلاً براى منقلب شدن است؛ حج باید ما را معنوى کند ــ وقتى برمیگردیم، واقعاً باید معنوى شده باشیم؛ هر کس برمیگردد، بایستى کأنّه از عالم معنا برگشته، از بهشت برگشته؛ افراد یک چنین حالتى باید داشته باشند. براى این ــ تربیت همین جمع ــ هم برنامه‌ریزى مفصّلى بایستى بشود. «......»[10]

لزوم رفع جدی و بی‌ملاحظهٔ نقایص بخش‌های برگزاری حج

خب، شنیدم که بحمدالله‌ بازرسی‌هاى خوبى و گزارش‌گیرى‌هاى خوبى هم انجام گرفته. بخشهاى گوناگون، قاعدتاً نواقصى داشته‌اند ــ هیچ کارى بى‌نقص نیست ــ یکى از کارهاى اساسى که ان‌شاءالله‌ بایستى خود جناب آقاى رى‌شهرى و برادران همکار ایشان دنبال آن بروند، رفع جدّى نقایص است؛ ببینیم کجاى کار، در کدام بخش، نقیصه وجود داشته، آن نقیصه را باید برطرف بکنیم. هیچ ملاحظه‌کارى هم نباید انجام بگیرد. [مثلاً در] این بخش این برنامه‌ریزى شده بود، این مدیریّت بود، این نقص را داشت؛ باید این نقص را به هر قیمتى هست، برطرف بکنیم تا ان‌شاءالله‌ روزبه‌روز کامل بشود.

لزوم تهیهٔ کتاب و جزوه با پاسخ روشن به پرسش‌های مقدر

و من مجدّداً روى نوشته و جزوه و کتاب ــ که البتّه یقیناً آنجا با اشکال مواجه خواهد شد، لکن هیچ اشکالى نیست که مفرّى و مَخلصى نداشته باشد ــ تکیه میکنم. کتابهایى و جزوه‌هایى نوشته بشود و پاسخهاى روشن به سؤالهاى مقدّر داده بشود. و هر روز هم یک سؤالى هست؛ بعضى از سؤالها همیشه تکرار میشود لکن بعضى از سؤالها موسمى و وابسته‌ى به حوادث جارى است. بایستى این سؤالها آماده بشود، با بهترین بیان، با زیباترین ترجمه، و با چاپ مناسب در اختیار باشد، ان‌شاءالله‌ آنجا داده بشود.

بخشیدن صبغهٔ ابراهیمی و محمدی به حج با حضور فعال حجاج

بر حجّاج بیت‌الله‌الحرام که با حضور فعّال خود توانسته‌اند به مراسم عظیم حج، صبغه‌ى ابراهیمى و محمّدى (صلّى الله‌ علیهما و آلهما) ببخشند و روح مقدّس امام راحل (رضوان الله‌ علیه) را شادمان کنند، این موفّقیّت بزرگ مبارک باد. امیدوارم توفیق انجام کامل مناسک حج، فضل الهى را بر همه‌ى آنان کامل گرداند.

رمز وحدت و عظمت مسلمین و درمان آسیب‌های امت

… امّت قرار داد؛ بیت‌الله‌ را که سَدَنه‌ى[2] کعبه و خدمه‌ى مطاف و مسعىٰ در عهد جاهلیّت اولىٰ، بازار تجارت و دکّان ریاست و سیادت خود کرده بودند، از آنِ مردم و منبع بهره و سود آنان دانست و به‌رغم انحصارطلبان، ازراه‌رسیدگان را با ساکنان، داراى حقّى برابر ساخت؛ حج را رمز وحدت و عظمت مسلمین و هماهنگى و پیوند میان آنان قرار داد و باطل‌السّحر بسیارى از ابتلائاتى که افراد و جوامع مسلمین بر اثر جداماندگى از اصل و ریشه‌ى خود به آن دچار میشوند؛ مانند: بیگانه‌گرایى و خودفراموشى و ترفندپذیرى و غفلت از خدا و اسارت در دست اهل دنیا و بدبینى به برادران و شنودن سخن دشمن درباره‌ى آنان و عدم حسّاسیّت به سرنوشت امّت اسلامى بلکه نشناختن کلّیّتى به ‌نام امّت اسلامى، و بى‌خبرى از حوادث دیگر بلاد اسلامى و …

مظهر وحدت مسلمانان و تزریق احساس جماعت و عظمت به آنان

حج همچنین مظهر وحدت و اتّحاد مسلمانان است. اینکه خداوند متعال همه‌ى مسلمانان و هر که از ایشان را که بتواند، به نقطه‌اى خاص و در زمانى خاص فرامیخواند و در اعمال و حرکاتى که مظهر همزیستى و نظم و هماهنگى است، آنان را روزها و شبهایى در کنار یکدیگر مجتمع میسازد، نخستین اثر نمایانش، تزریق احساس وحدت و جماعت در یکایک آنان و نشان دادن شکوه و شوکت اجتماع مسلمین به آنان و سیراب کردن ذهن هر یک تن آنان از احساس عظمت است. با احساس این عظمت است که مسلمان اگر تنها در شکاف کوهى هم زندگى کند، خود را تنها حس نمیکند. با احساس این حقیقت است که مسلمین در هر یک از کشورهاى اسلامى، شجاعت برخورد با اردوگاه ضدّیّت با اسلام، یعنى همین سلطه‌ى سیاسى ـ اقتصادى دنیاى سرمایه‌سالارى و عوامل و …

حرمت جدال میان برادران مسلمان و صراحت پیام وحدت در حج

… وَ اَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسولِه اِلَی النّاسِ یَومَ الحَجِّ الاَکـبَرِ اَنَّ اللهَ بَریٓءٌ مِنَ المُشرِکینَ وَ رَسولُه ــ رکن حج محسوب میشود، حسّاسیّت در برابر هر حرکتى که میان برادران یعنى اجزاى این امّت واحده، جدایى و دشمنى بیافریند نیز در حدّ اعلىٰ است؛ تا آنجا که حتّى بگومگوى دو برادر مسلمان نیز که در زندگى عادّى چندان مهم نمینماید، در حج ممنوع و حرام است؛ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسوقَ وَ لا جِدالَ فِی الحَج.[16] آرى، همان صحنه که در آن، برائت از مشرکان، یعنى دشمنان بنیانى امّت واحده‌ى توحیدى، لازم میشود، جدال با برادران مسلمان، یعنى اجزاى بنیانى امّت واحده‌ى توحیدى، ممنوع و حرام میگردد؛ و بدین‌گونه پیام وحدت و جماعت در حج، صراحت بیشترى مى‌یابد.

نقد معرفی حج به‌عنوان عبادتی فردی و جدا از سیاست

رازها و رمزهاى حج بسى بیش از آن است که در اینجا بدان اشاره شد، و تدبّر در این رازها ــ که همه در جهت احیاى شخصیّت فرد و جامعه‌ى مسلمان و مبارزه با عوامل نابودى آن است ــ افقى جدید در برابر حاجى میگشاید و او را به عالمى پُرتلاش و پُرحرکت و تمام‌نشدنى میکشد. اوّلین وظیفه‌ى هر یک از حجّاج، تأمّل در این رازورمزها و تبادل نظر و جستجوى سررشته‌ى کار از این همه است، و نیز تأمّل در اینکه چرا دستها و دستگاه‌هایى سعى میکنند حج را برون از همه‌ى مفاهیم سیاسى و جمعى‌اش و تنها به عنوان عبادتى یک‌بُعدى که فقط داراى خواصّ فردى است مطرح نمایند، و چرا روحانى‌نمایانِ دین ‌به ‌دنیافروش که نام و شأن دینى آنان حکم میکند که مردم را به این اسرار آشنا و جسم و جان آنان را به سمت هدفهاى آن به حرکت درآورند، بعکس، با هرگونه روشنگرى در این‌ باره مخالفت و عناد ورزیده، اصرار بر کتمان حقایق دارند، و چرا بارها و بارها در بلندگوهایى اعلام میشود که سیاست در حج نباید دخالت کند؛ مگر اسلام و احکام نورانى آن براى اداره و هدایت زندگى مادّى و معنوى انسانها نیست؟ و مگر دیانت در اسلام با سیاست آمیخته نیست؟ این از جمله‌ى دردهاى بزرگ عالم اسلام است که تحجّر و کوته‌بینى و دنیاطلبى جمعى، همواره در خدمت غرض‌ورزى و حسابگرى‌هاى خباثت‌آلود جمعى …

تدبر در گذشتهٔ صدر اسلام در سرزمین وحی و یافتن راه در پرتو آن

در حج، در مدینه و مکّه، در اُحد و منیٰ و حرا، در این سرزمین که قدم مبارک رسول اکرم (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) و اصحاب کرامش بر آن نهاده شده و شاهد آن رنجها و دربه‌درى‌ها و مبارزات و خونِ‌دل‌ها بوده و در قدم‌به‌قدم سرزمین وحى و جهاد و قرآن و سنّت، در آن گذشته‌ها به تدبّر بپردازید؛ خود را با آن پیوند دهید؛ در پرتو آن، راه و جهت را بیابید؛ با تجربه‌ى آن، نتیجه و سرانجام راه را ببینید؛ و به حول و قوّه‌ى خدا و با توکّل به او و امید به نصرت او و اعتماد به توانایى خود، در آن راه و به سمت آن هدف قدم گذارید؛ وَ اللهُ مَعَکُم وَلَن یَتِرَکُم اَعمالَکُم .[26]