رفتن به محتوای اصلی

حج

نام‌های دیگر: حج تمتع

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فریضهٔ حج و فلسفه، مناسک و ابعاد عبادی و سیاسی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم افتتاحیه‌ کنگره جهانى حضرت رضا (علیه‌السلام) در مشهد— ۱۳۶۵/۰۴/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مطلب اوّل که محور اوّلى پیام است، مسئله‌‌ى حج و فلسفه‌‌ى حج است. مسلمانان حج را نشناختند، همچنان که قرآن را؛ مسلمانان حج را حرکات و الفاظى گمان بردند امّا روح حج را ندیدند و لمس نکردند. لذا سالها و قرنها بر حج گذشت، بدون آنکه این مراسم عظیم بتواند محلّ صحنه‌‌ى عظیمى باشد که مسلمین در آن منافع خود را مشاهده کنند؛ لِیَشهَدوا مَنـافِعَ لَهُم.[3] طواف خانه‌‌ى خدا که حرکت متمرکز و یکپارچه‌‌ى مسلمانان را بر گرد محور اللّه‌‌ نشان میدهد و عبودیّت غیر خدا را نفى میکند و همه‌‌ى حرکات و سکنات افراد امّت اسلامى را متوجّه به خدا میکند، سعى صفا و مروه که یک تلاش دائمى را به مسلمانان املا میکند و تعلیم میدهد، رمى جمرات که حضور شیطانهاى زور و زر را به یاد مسلمانان مى‌‌آورد و وجوب مبارزه‌‌ى با آنها را به مسلمانان یادآورى میکند، وقوف در عرفات و مشعر و منىٰ که صحنه‌‌ى عظیم محشر مسلمین را در مقابل چشمها ترسیم میکند و قدرت عظیم امّت اسلامى و انرژى متراکم آنها را به ‌‌صورتى در مقابل چشمها مجسّم میکند، قربانى کردن در روز دهم ذى‌حجّة‌‌الحرام که وجوب قربانى دادن را و گذشتن از مال و جان را به مسلمانان مى‌‌آموزد، و ده‌‌ها روح و فلسفه و معناى دیگر در حج، بکلّى از یاد مسلمانان رفته بود. حج یک سفر زیارتى ـ سیاحتى شده بود، یا سیاحتى ـ تجارتى. حج نتوانسته بود مسلمانها را به عظمت و عزّتشان آشنا کند. پرده‌‌داران حج از حج فقط همین را طلب کرده بودند که مسلمانان بیایند و پول خود را به دامن آنها بریزند و احیاناً سخن ناحق و زهرآگین آنها را بشنوند و برگردند. اسلام و انقلاب اسلامى و تجدید حیات اسلامى روح حج را به حج برگرداند؛ حقیقت حج را آشکار کرد؛ به مسلمانان دنیا نشان داد که چگونه یک ملّت با فداکارى خود، با مجاهدت یکپارچه‌‌ى خود میتواند فریاد رساى خود را بر بلندترین مأذنه‌‌ى جهان و در محشر عامّ مسلمین عالم بر صداى عَبَده‌‌ى[4] طاغوت غالب کند؛ حقایق را به گوش آنها برساند. این نکته‌‌ى اوّلى پیام امام است. مسلمانان باید بدانند که حج، این واجبى که این همه مورد تأکید قرار گرفته و هر سال از همه جاى جهان اسلام کسانى باید پول خرج کنند، خود را به تعب بیندازند و به آن بروند، فقط براى یک سلسله اعمال خشک و بى‌‌روح نیست؛ براى حقایقى است، براى فهمیدن معارفى است، براى درس گرفتن است، براى با هم آشنا شدن است، براى پیدا کردن عزّت است؛ یک تجربه‌‌اى است، تمرینى است براى ایجاد امّت بزرگ اسلام بدون هیچ تمایز و تفاوت.
حج، کانون معارف اسلام و بیان‌کننده‌ی سیاست کلّى اسلام براى اداره‌ی زندگى انسان است. حج، مظهر توحید و نفى و رمى شیطان و تکرار شعار ابراهیم (علیه السّلام) است که گفت: اِنّی بَریّْءٌ مِمّـا تُشرِکونـ.[29] صحنه‌ی اتّحاد عظیم امّت اسلامى بر گِرد محور توحید و برائت از مشرکین و نفى و طرد همه‌ی بتها است. و بت، هر آن چیزى است که به جاى خدا قرار گیرد و ولایت الهى را به ولایت خود تبدیل کند و نیرو و اراده‌ی افراد بشر را در اختیار بگیرد؛ حال چه سنگ و چوب، و چه قدرتهاى شیطانىِ سلطه‌گر و جبّار، و چه عصبیّت‌هاى جاهلى و ناحق که «فَماذا بَعدَ الحَقِّ اِلَّا الضَّلـّْل».[30]
بر آشنایان معارف اسلامى پوشیده نیست که فریضه‌ى حجّ بیت‌الله‌ از جمله‌ى تکالیف نادرى است که در آن، ابعاد متعدّد و متنوّع مربوط به زندگى فردى و سلوک جمعى، به شکلى باشکوه و داراى تأثیر عمیق در تن و جان و اندیشه و نیز در مَنش و روش آدمى گنجانیده شده و درست گزاردن آن میتواند او را به توفیقات بزرگى در همه‌ى عرصه‌هاى مادّى و معنوى نائل سازد.

شاهدها (۴۰۲ پاراگراف)

اردوگاه بزرگ امت اسلامی و جایگاه تمرین خدایی و مردمی شدن

اینجا اردوگاه بزرگ امت اسلامی، است؛ جایگاه تمرین خدائی و مردمی شدن، از «خود»های دروغین و شرک آلود بیرون جستن، و به «خود» حقیقی و ا لهی پیوستن. اینجا جایگاه برائت از دیو و دَد و شیطان و پیوستن به جنود رحمان است. جایگاه تجدید عهدِ: ان لا تعبدواالشیطان و پاسخ به: ان اللَّه برىٌ من المشرکین و رسولُه است. اینجا محلّ تجلی امت واحده‌ی اسلامی و مظهر عزّت معنوی و قدرت بشری مسلمانان است.

ظرفیت عظیم حج حامل معنویت و وحدت و معرفت برای حل مشکلات مسلمانان

… حسّاس و مهم و باعظمت است که کمک میکند تا مردم بتوانند از این واجب عظیم الهی به معنای حقیقی کلمه استفاده کنند. از ظرفیّت عظیمی که حج برای مردم دارد - که خدای متعال میفرماید: «لیشهدوا منافع لهم»[1] - آنها را برخوردار کنید. خدمت در این راه، حقیقتاً باارزش است. اگر حج، به‌گونه‌ای که طبیعتِ این واجب اقتضا میکند، تحقّق پیدا کند، بسیاری از مشکلات مسلمانها حل خواهد شد. حج، حامل معنویت و وحدت و آگاهی و معرفت است. اینها برای ملتهای اسلامی چیز کمی نیست.

مایهٔ نزدیکی و هم‌سخنی مسلمانان سراسر جهان

… مشاعر مترابطة تجمع هذه الکتل البشریة تقصح عن آمال هذه الأمة الإسلامیة العظیمة و آلامها و تطلعاتها و قدراتها. ساحة الحج تستضیف الآن أناساً من إیران و العراق، من فلسطین و لبنان، من شبه القارة و شمال أفریقیا، من ترکیا و البوسنة، و من أرجاء آسیا و أروبا. هذه الأفئدة المشتاقة تستطیع أن تتحدث عما تحمله قلوب الأمة الإسلامیة، و إنما الحج من أجل هذا التقارب و التباوب بین المسلمین فی جمیع أرجاء العالم.

مایهٔ نزدیکی و هم‌صدایی مسلمانان سراسر جهان

… میکنند. احساسات در هم تنیده‌ی این مجموعه‌ی بشری، نمایشگر آرزوها و نیازها و دردها و توانائیهای امت عظیم اسلامی است. سرزمینهای حج، اکنون میزبان مردمی از ایران و عراق، از فلسطین و لبنان، از شبه قاره و شمال آفریقا، از ترکیه و بوسنی و از سراسر آسیا و اروپاست. این دلهای پراشتیاق، میتوانند ترجمان سخن دل امت اسلامی باشند. حج برای همین نزدیکی و صدا به صدا رساندن مسلمانان سراسر جهان است. رشته‌ای که این همه دل را به هم پیوند میدهد همان پیامی است که نخستین‌بار از این سرزمین، صلا زده شد و طول و عرض جهان و تاریخ را در نوردید: پیام توحید و وحدت؛ توحیدِ خدا و وحدتِ امت. توحید، نفی خداوندگاری طواغیت و مستکبران و زر و زور سالاران است، و وحدت، مظهر …

بهره‌گیری درست از حج، راه شکستن حصار نومیدی و تلقین ضعف ملت‌ها

اگر مسلمانان قدر حج را بشناسند و از این نقطه‌ی التقا و مرکز اجتماعِ همه‌ساله، بدرستی بهره ببرند بخش مهمّی از این حصار نومیدی و تلقین ضعف که بر گرد ملتها کشیده شده است ویران خواهد شد.

ظرفیت حج برای نمایش عظمت جهان اسلام، ارتباط ملت‌ها و آمادگی برای تحول

موسم حج، میتواند عظمت و تنوع و اقتدار معنوی و انسانىِ دنیای اسلام را هرساله بطور محسوس در برابر چشم مردمی از همه‌ی کشورهای مسلمان بگذارد و ارتباط و شناسائی و تبادل نظر را در میان برگزیدگان هر ملت برقرار سازد. در حج همه‌ی ملتها میتوانند خبرهای حقیقی از حال برادران را به دست آورند و حجاب تبلیغات خصمانه‌ی دشمنان جهان اسلامی را درنوردند، و با بهره گیری از فضای معنوی بیت‌اللَّه‌الحرام، خود را برای حرکتی هماهنگ و مخلصانه در راهِ بازگشت به حاکمیت اسلام و کسب عزّت و استقلال و تلاش برای تحولی اساسی در کشورهای خود آماده سازند.

امید به برگزاری معنوی‌تر و پرشکوه‌تر و اثرگذاری بر نسل جوان جهان اسلام

با توجّه به نزدیکی زمان مناسک حج و مهم بودن آن، امیدواریم که این مراسم هرچه معنوی‌تر و پُرشکوه‌تر انجام گیرد تا تأثیر بیشتری برای همه‌ی دنیای اسلام، به‌خصوص نسل جوان داشته باشد و با کمک خداوند، دست‌اندرکاران ایرانی حج نیز بتوانند با همان جهاتی که مورد نظر اسلام است، این مراسم عبادی عظیم را هرچه بهتر برگزار کنند.

آمیزه‌ای از ذکر و حال معنوی با حرکت و هماهنگی جمعی

همین مراسم جاودانه‌یی که حجگزاران در آستانه‌ی آنند، خود مجموعه‌ی گویا و پرنکته‌یی است از ذکر و شور و حال معنوی و درونی، در ضمنِ حرکت و تلاش و هماهنگی سازنده‌ی جمعی.

نماد جهاد نفسانی و جهانی مسلمان و تمرین عملی وظایف او

حج، در آئینی پُر راز و رمز، و در آمیزه‌ی شگفت‌آوری از شُکوه و خاکساری، و اقتدار و فروتنی، و حرکت وَ تلاش درونی و بُرونی، نمادی از مبارزه و جهاد نفسانی و جهانی انسانِ مسلمان، در راه تحقق حیات طیبه‌ی انسانی را در برابر چشم آدمی میگذارد و حجگزار را به تمرین عملىِ وظائف بزرگ خود وادار میسازد.

رویداد بزرگ سالانه و کانون توجه جهان اسلام و لزوم بهره‌مندی کامل حاجیان

مراسم حج در هر سال، یک حادثه‌‌‌ی بزرگ است که رواست اگر در آن ایام معلومات، مرکز اصلىِ فکر و توجه و اندیشه و احساس مردم در سراسر جهان اسلام باشد؛ و هرکس بسته به جایگاه روحی و فکری و سیاسیش، به نوعی بدان بیندیشد و با آن بسر برد. و بدیهی است که بهره‌‌‌مندان از فیض حج، در مرکز این تکلیف و توقعند؛ و چون جسم و جان و اندیشه و تلاش آنان آمیخته به حج و برکات و آثار آن است، شایسته است که بیشترین بهره‌‌‌ی معنوی و روحی و فردی و اجتماعی را از آن به دست آورند، و ان‌‌‌شاءاللَّه چنین خواهد بود.

معرفت، کلید همهٔ برکات حج و نخستین هدیهٔ آن

اگرچه برکات حج، همه‌‌‌ی جنبه‌‌‌های حیات بشری را فرا میگیرد و این باران رحمت بیدریغ، از خلوت دل و اندیشه‌‌‌ی آدمی تا عرصه‌‌‌ی سیاست و اجتماع و قدرت ملّی مسلمانان و تعاون میان ملتهای مسلمان را، بارور و سرزنده و برخوردار از شور زندگی میسازد، لیکن شاید بتوان گفت که کلید این همه، «معرفت» است؛ و نخستین هدیه‌‌‌ی حج به کسی که مایل است چشم خود را به حقایق بگشاید و از نیروی خداداده‌‌‌ی «فهم پدیده‌‌‌ها» بهره بگیرد، همان معرفت و شناخت منحصر بفردی است که عادتاً جز در حج، در اختیار خیل عظیم مسلمانان قرار نمیگیرد، و هیچ پدیده‌‌‌ی دینی دیگری نمیتواند …

اقسام شناخت حاصل از حج: خود، امت اسلامی، عظمت خدا و دشمن

شناخت خود به عنوان یک فرد، شناخت خود به عنوان جزیی از مجموعه‌‌‌ی عظیم امت اسلامی، شناختِ نمونه و نمایی از آن امت واحدة، شناخت عظمت و رحمت خدا، و شناخت دشمن.

گسترش افق دید مسلمانان، انتقال تجربهٔ ملت‌ها و زدودن احساس انزوا

شناخت نمونه و نمایی از آن امّت واحدة، به معنی گامی عملی در راه تحقق آن آرزوی بزرگ - یعنی اتحاد اسلامی - و در نهایت سر برکشیدن قدرت واحده‌‌‌ی اسلامی در میدان سیاست جهانی است. دیدن توده‌‌‌های عظیم حجگزار از نقاط گوناگون عالم، و با زبانها و رنگها و نژادهای گوناگون، افق دید مسلمان را گسترش میدهد و از مرزهای شخصی و قومی و ملّی فراتر میبرد، و وظیفه‌‌‌ی اسلامىِ رفتار برادرانه، وی را با آنان به تعارف و همزبانی و همدلی میکشاند، خبرهای اختصاصی ملتها را به سراسر جهان اسلام میبَرَد و توطئه‌‌‌ی تبلیغاتی دشمن را که همیشه، و امروز بیش از هر زمان، دست اندرکار قلب حقیقت و دروغ‌‌‌سازی و شایعه‌‌‌پراکنی است، خنثی میکند و فاصله‌‌‌های مکانی و زبانی و پنداری را از میان برمیدارد. با تبیین موفقیت یک ملت، در دل ملتهای دیگر، امید میدمد و با تشریح تجربه‌‌‌ی یک کشور، کشوری دیگر را مجرّب میسازد. احساس انزوا و تنهایی را از افراد و ملتها میزداید و ابّهت دشمن را در چشم آنان میشکند، مصیبتهای بزرگ یک کشور را برای دیگران شرح میدهد و آنان را به فکر علاج آن میافکند.

امتیاز حج بر دیگر فرایض در هر دو جنبهٔ معنوی و فردی و اجتماعی

امروز بحمداللَّه در ذهن جامعه ما این معنا ثابت و جا افتاده است که حج در بین همه فرایض اسلامی، آن فریضه ممتازی است که هم جنبه الهی و معنوی و فردی آن وهم جنبه اجتماعیاش، از بقیه واجبات امتیاز دارد.

جنبهٔ الهی و فردی حج و کفایت یک سفر برای اصلاح انسان تا آخر عمر

اما جنبه الهی و فردی آن. حج یک واجب طولانی، مستمر، مرکّب و متشکّل از انواع و اقسام عبادات است؛ از واجباتش، مستحبّاتش، از نمازش، طوافش، سعیش، وقوفش، آن دعاها، آن بیتوته‌ها، آن مناجاتها، آن افاضه‌ها. هر انسان با استعدادی که از این چند روز ایام حج حقیقتاً درست بتواند استفاده کند، از جنبه فردی آن، همین یک سفر برای اصلاح او تا آخر عمر کافی است. البته اگر یک حج را با یک نماز یا با یک روزه مقایسه فرمایید، برتری حج از جنبه پُر بودن از مفاهیم معنوی و حالات روحانی و ارتباط با خدا و تضرّع و رابطه و ... واضح است.

ظرفیت جنبهٔ اجتماعی یک موسم حج برای متحول کردن دنیای اسلام

از جهت اجتماعی نیز همین‌طور است. البته شاید بشود گفت که اکثر فرایض عبادی اسلام - حتّی نماز - یک جنبه اجتماعی هم دارد؛ ولی جنبه اجتماعی حج، یک عالم غریبی است، محشری است، چیز ماندگاری است؛ اما این دفعه نه در حافظه یک فرد، بلکه در حافظه یک امّت و یک ملت. واقعاً اگر از یک موسم حج، به لحاظ جنبه اجتماعی، درست استفاده شود، یک مراسم حج در یک سال کافی است که دنیای اسلام را متحوّل کند. اگر رابطه‌ها درست باشد؛ دلها به هم وصل شود، جویبار بابرکت مفاهیم و فرهنگها و معلومات از سوی ملتهای گوناگون، به سمت دلهای دیگر سرازیر گردد، مسلمانان در آن‌جا همدیگر را بیابند، مجموعه را ببینند، معنای طواف و سعی و وقوف و مبیت را درک کنند، مفاهیم اجتماعی اینها …

تفاوت حج پس از انقلاب با پیش از آن در قصد و هدف‌داری حجاج

امروز بحمداللَّه حجّ ما، با حجّ سالهای گذشته قبل از انقلاب مبارک اسلامی، خیلی تفاوت دارد. مردم با یک قصد حرکت میکنند. حج، اصلاً به معنای قصد است. مردم با یک نیّت راه میافتند و هدفی را دنبال میکنند؛ لااقل وجه غالب این است. این را باید تقویت کرد. آن جنبه اوّل را هم باید تقویت کرد.

گردهمایی دل‌های مشتاق مسلمانان از سراسر جهان در خانهٔ خدا

این روزها بار دیگر خانه‌ی خدا میزبان خیل عظیم دلهای پر شور و شوقی است که از سراسر جهان در آن کعبه‌ی امید گرد آمده‌اند؛ میلیونهایی که در سایه‌ی عبودیت خالص حضرت احدیت، احساس وحدت و جمعیت میکنند؛ چشمهایی که با گلاب اشک خود، قدمگاه پیامبر عظیم‌الشأن (صلّیاللَّه‌علیه‌واله) و اولیاء خدا (علیهم السّلام) و مجاهدان و بزرگان اسلام را شستشو میدهند؛ جانهایی که در پرتو معنویت بیت‌اللَّه الحرام و حریم تربت مصطفوی (علیه‌واله‌الاف‌السّلام)، نورانیت و صفا مییابند؛ …

لزوم بهره‌گیری حجاج از روزهای حج برای تعبد و تعقل

آری، این روزها برای جهان اسلام و امت اسلامی روزهای عید و روزهای میعاد است و بجاست که مسلمین در همه جای گیتی و به ویژه حجاج بیت‌اللَّه الحرام، ساعتها و لحظه‌های آن را برای تعبد و تعقل، مغتنم بشمارند و آنان که به فرصت گرانبهای حج و زیارت دست یافته‌اند، با دستانی پر از رحمت و حکمت الهی، و با تصمیم و اراده‌یی تازه برای آینده‌ی خود و امت اسلامی، به دیار خویش باز گردند.

بزرگ‌ترین فریضه با دو جنبهٔ فردی و اجتماعی

در میان فرایض دینی، حج، بزرگترین فریضه‌یی است که در آن هر دو جنبه‌ی فردی و اجتماعی به شکلی نمایان، گنجانیده شده است.

تزکیه و انس با خدا هدف جنبهٔ فردی حج

در جنبه‌ی فردی، هدف، تزکیه و رسیدن به صفا و نورانیت و پیراستگی از زخارف بیارزش مادی و فراغت با خویشتن معنوی و انس با خدای متعال و ذکر و تضرع و توسل به حضرت حق است، تا آدمی به عبودیت - که صراط مستقیم الهی به سوی کمال است - راه یابد و در آن گام بردارد.

جنبهٔ اجتماعی حج مظهر قدرت و اتحاد امت و زیان تعطیل آن

در جنبه‌ی اجتماعی، حج در میان همه‌ی فرایض اسلامی بیهمتا است؛ زیرا مظهری از قدرت و عزت و اتحاد امت اسلامی است. هیچ فریضه‌ی دیگری بدین‌سان به آحاد مسلمان، درباره‌ی مسایل امت اسلامی و جهان اسلام، درس و عبرت نمیآموزد و آنان را در روحیه و واقعیت، به قدرت و عزت و وحدت نزدیک نمیکند. تعطیل این بخش از حج، بستن سرچشمه‌یی از خیرات به روی مسلمین است که از هیچ رهگذر دیگری نمیتوانند بدان دست یابند.

مظهر پشتوانهٔ شکست‌ناپذیر امت اسلامی

حج، مظهری و نمونه‌یی از این پشتوانه‌ی عظیم و تمام ناشدنی و غیر قابل شکست را در برابر چشم ما میگذارد.

دعوت به تحکیم الفت و تبادل تجربه میان مسلمانان

برادران و خواهران عزیز در همه جای جهان! میعاد بزرگ حج را مغتنم بشمارید؛ آشنایی و الفت میان خود را در آن تحکیم بخشید؛ از سرنوشت یکدیگر با خبر شوید؛ از تجربه‌های یکدیگر درس بگیرید؛ راز ایستادگی و ثبات جمهوری اسلامی و ملت بزرگ ایران را از آنان بشنوید.

دعوت به اعلام اتحاد و بیزاری از جبههٔ استکبار در حج

در حج به صدای بلند اعلام اتحاد کنید؛ به صدای بلند بیزاری خود را از جبهه‌ی استکبار و ظلم و نفاق فریاد کنید؛ علما و روشنفکران و شخصیتهای سیاسی و علمی خود را به تبادل نظر با یکدیگر فراخوانید؛ حمایت عمومی خود را از ملت مظلوم فلسطین و طلبگاری خود را نسبت به مسأله‌ی فلسطین، به گوش دشمن برسانید.

سرچشمهٔ تقوا و معنویت و برکت برای جهان اسلام

حج، سرچشمه‌‌ی جوشان تقوی و معنویت و خیر و برکت، همه ساله تا ابد، فیضان خود را بر جهان اسلام و بر یکایک مسلمانانِ موفق جاری میسازد تا هر کس و هر مجموعه، به اندازه‌‌ی ظرفیت و قابلیت خود از آن بهره بگیرد.

بهره‌مندی همهٔ ملت‌های مسلمان از برکات حج در صورت شناخت و عمل درست

حجاج بیت‌‌اللَّه الحرام، تنها بهره‌‌مندان از این سرچشمه‌‌ی فیاض نیستند. اگر این فریضه‌‌ی عظیم به درستی شناخته و عمل شود ملتها و آحاد مسلمان در همه جای جهان، مشمول برکات آن خواهند شد.

عطیهٔ الهی برای دور کردن هر دو نوع آسیب از مسلمانان

حج، آن شط همیشه جاری و آن عطیه‌‌ی بیزوال الهی است که مسلمانان تا ابد میتوانند غبار رنج و مرارت و آلودگی و بیماری خود را در آن بسترند، و به کمک این ذخیره‌‌ی ابدی، هر دو نوع آسیب پذیر را در همه‌‌ی زمانها از خود دور سازند.

تقوا و ذکر در حج برای مقابله با تهدید درونی و وحدت امت برای تهدید بیرونی

در حج، عنصر تقوا و ذکر و حضور و خشوع و توجه به حق متعال، متکفل مقابله با تهدید اول است و عنصر تجمع و وحدت و احساس عظمت و قدرت در امت بزرگ اسلامی که حج مظهر آن است، عهده دار مقابله با تهدید دوم.

تقویت دو جنبهٔ معنوی و اجتماعی حج عامل مصونیت امت اسلامی

هر چه این دو جنبه در حج تقویت شود، مصونیت و مقاومت افراد و جامعه‌‌های اسلامی در مقابل آن دو گونه تهدید، بیشتر خواهد شد. و هر گاه یکی از این دو جنبه یا هر دو، ضعیف یا منتفی گردد، به همان نسبت امت اسلامی - چه افرادش و چه ملتها و کشورهایش - آسیب‌‌پذیرتر میگردند.