و بالاخره مسئلهی تقیّه که آنوقت تقیّه در این چهارچوب معنا میدهد؛ تقیّه یعنی همین که امام سجّاد و امام باقر و امام صادق و بقیّهی ائمّه، این کارهایی را که گفتم بکنند و نگذارند این پوشش و حفاظ از روی کارها برداشته بشود و اگر کسی هم تندی میکند، به او بگویند تندی نکن. در آن روایت، حضرت میفرماید: که لَیسَ مِنِ احتِمالِ اَمرِنا التَّصدِیقُ لَه؛ اینجور نیست که کسی که حامل امر ما است و ولایت ما را قبول دارد، فقط همین که ما را تصدیق بکند، کافی باشد؛ نه، بلکه «مِنِ احتِمَالِ اَمرِنا سِترُهُ وَ صِیانَتُه»؛[80] امر ما را باید مکتوم بدارید، نباید به کسی بگویید. بعد حضرت میگویند «هٰذا اَبوحَنیفَةَ لَهُ اَصحابٌ وَ هٰذا الحَسَنُ البَصریُّ لَهُ اَصحاب»؛[81] کسی به کار اینها، کاری ندارد؛ من هم خب فرزند پیغمبر هستم، زیر پوشش قرآن و حدیث و معارف میتوانستم اصحابی داشته باشم و کسی به کار من کار نداشته باشد؛ شماها میروید به اینجا و آنجا و میگویید و کتمان اسرار مرا نمیکنید و اینقدر برای ما مشکل درست میکنید؛ این فرمایش امام صادق است، که این هم یک بحث دیگر است، و بحث تقیّه هم بحث مفصّلی است.توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
پنهان داشتن عقیده و راهبرد برای حفظ جان و ادامهٔ راه در سیرهٔ ائمه (ع).
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:خطبههای نماز جمعه تهران— ۱۳۶۲/۰۵/۱۴
سیر زمانی
از ۱۳۶۲ تا ۱۴۰۳۱۳۶۲۱۴۰۳
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
و [امّا] تقیّه؛ ممکن است شما بگویید تقیّه مال آن زمانى بود که یک دولت مسلّطى بود، ما هم مخفى بودیم و از ترس او چیزى نمیگفتیم؛ نه، همان وقت هم تقیّه، مسئلهی ترس نبود؛ «التّقیّة تُرس»، تُرس است، امّا تَرس نیست. اَلتَّقِیّةُ تُرسُ المُؤمِن؛[27] تقیّه سپر است. سپر را کجا به کار میبرند؟ بنده همان وقت در صحبتهاى قبل از انقلاب با بعضیها میگفتم: سپر را که کسى زیر لحاف به کار نمیبرد؛ سپر، مال داخل میدان جنگ است، مال هنگام درگیرى است. پس تقیّه در زمینهی درگیرى است؛ چون تُرس است، حرز است، سنگر است، سپر است. همان وقت هم اینجور بود؛ تقیّه که میکردیم، معناى آن این بود که شمشیر را بلند میکردیم و ضربه را بر هیکل و پیکر نحس او وارد میکردیم؛ امّا جورى که او نه شمشیر را ببیند، نه دستى که شمشیر را گرفته ببیند، نه بلند کردن را ببیند، نه فرود آمدن را بفهمد، فقط یک وقت درد آن را احساس کند؛ تقیّه این بود؛ آنهایى که آن روز تقیّه میکردند، همینجور تقیّه میکردند؛ مخفیانه، دور از چشم دشمن، داخل خانهی پنهان، با هزار ملاحظه و مراقبت مینشستند، یک اعلامیّه تنظیم میکردند که وقتى پخش میشد، بکلّى آبروى نظام را میبُرد؛ ضربه و شمشیرى بود که بلند میشد، بر فرق او و به کمر او میخورد. تقیّه میکردیم؛ یعنى نمیگذاشتیم که او بفهمد که چهکار دارد انجام میگیرد. تقیّهکننده پشت سپر مخفى میشد. معناى تقیّه این است؛ الان هم همین است.ما به عنوان عائلهی تشیّع باید با همهى وجود احساس کنیم و اعلام کنیم که معتقد به وحدت جهان اسلام هستیم؛ معتقد به وحدت پیروان لاالهالّاالله و محمّد رسولالله هستیم، و ما امروز مایهى وحدت بشویم در دنیا؛ همچنان که ائمّهى بزرگوار ما (سلام الله علیهم) همیشه همینجور بودند؛ از امیرالمؤمنین (صلوات الله و سلامه علیه) تا همهى ائمّهى بزرگوار ما، عامل جمع و عامل وحدت بودند؛ همه چیزشان الگو است؛ مبارزهشان با قدرتهاى ظالم هم الگو است. همهى ائمّهى ما بِلااستثنا در راه ایجاد حکومت علوى و حکومت حقّ الهى مبارزه کردند؛ این سیرهى این بزرگواران است در مقابل چشم ما. و ما امروز خوب میفهمیم آنها چه میکردند؛ و به همین جهت همهى آنها بدون استثنا به شهادت رسیدند؛ و براى همین است که همهى آنها تقیّه کردند. شهادت نتیجهى مبارزه است، تقیّه مال میدان مبارزه است: اَلتَّقِیَّةُ تُرسُ المُؤمِن؛[6] تُرس ــ سپر ــ مال میدان مبارزه است. معرفت آنها، عبادت آنها، ایمان آنها، عمل آنها، اخلاص آنها، عرفان آنها، حلم آنها، علم آنها، همه چیزشان ــ که حقیقتاً گُل سرسبد عالم آفرینشند ــ براى ما وسیلهى تبعیّت و پیروى است.شاهدها (۶۷ پاراگراف)
بهانهٔ ماندن کنار قبر پیامبر، نمونهٔ تقیهٔ امام رضا (ع)
حالا ببینید امام تعبیرش چیست. نمیگوید نهخیر! بنده میخواهم اینجا بمانم، مبارزه کنم، پدر شما را دربیاورم. میگوید از کنار قبر جدم پیغمبر جدا نمیشوم؛ اینهم همان تقیّه است! یعنی بهخاطر اینکه قبر جَدم پیغمبر، اینجا هست، میمانم. تا اگر بشود آنها را اغفال کند و وادار کند که اینها فکر کنند امام بهخاطر قبر جدش اینجا مانده و منصرف بشوند. آنها به این قانع نمیشوند، میگویند نه، نمیشود و باید بیایید، حتماً باید بیایید.پنهانکاری تشکیلاتی امام شاخهای از تقیه به استناد چند روایت
این یکی از انواع و شُعب تقیّه است. بنده به استناد چند روایت از امام علیهالسلام اسم این را تقیّه میگذارم. این روایتها را دقت کنید، ببینید که آیا امام عیناً همین را در ذیل کلمۀ تقیّه توصیه میکند یا نه.تفسیر امام از آیهٔ صبر و مصابره و مرابطه به پایمردی در برابر دشمن با تقیه
یک روایت ذیل آیۀ معروفِ «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اصبِروا وَ صابِروا وَ رابِطوا»[12] است. ای مسلمانان! پایداری کنید، پایمردی کنید و رابطه برقرار کنید؛ «قالَ عَلیهِالسَّلام: اِصبِروا عَلیَ المَصائِبِ»[13] ـ امام دارد آیه را تفسیر میکند ـ میفرماید: «اِصبِروا» یعنی پایداری کنید در مصیبت و ناراحتیها، «وَ صابِروهُم عَلیَ التَّقِیَّةِ» درمقابل آنها پایمردی کنید بهوسیلۀ تقیّه، «وَ رابِطوا عَلیَ مَن تَقتَدونَ بِهِ» با رهبرتان که به او اقتدا میکنید، رابطه برقرار کنید. اگر تنها این جملۀ اخیر استعمال شده بود، احتمال داشت که ارتباط، ارتباط روحی باشد، ارتباط بهوسیلۀ توسل مثلاً باشد، اما چون دنبال آن دو جملۀ قبلی است که «اِصبِروا عَلَی المَصائِبِ وَ صابِروهُم عَلَی التَّقِیَّةِ»، روشن است که این رابطه، یک رابطۀ پنهانی و …تقیه جزء دین به تصریح روایات امام صادق (ع)
از جملۀ روایاتی که [اشاره شد و] تقیّه را بهطور خیلی قاطعی تأیید میکند این [دو روایت از امام صادق] است که میفرمایند: «اَلتَّقِیَّةُ دینِی وَ دینُ آبائی» یعنی تقیّه، آیین من و ممشای من و ممشای پدران من است. [و در ادامه] میفرمایند: «لا دینَ لِمَن لا تَقِیَّةَ لَهُ»[1] کسی که تقیّه ندارد، دین هم ندارد. باید تقیّه داشته باشید، اگر نداشته باشید، حتماً دین صحیح یا دین کامل نخواهید داشت. روایات ازاینقبیل که همینطور مطلق، اسم تقیّه را آورده باشد و یک بیان توضیحآمیزی در مورد تقیّه نفرموده باشد و تقیّه را تأکید کرده باشد بازهم داریم، البته نَهچندان زیاد؛ چندتا روایت اینطوری داریم که مضمونش از نظر ما مسلّم است. پس همۀ ما این را بهطور اجمال …رد تصور رایج تقیه بهمعنای ترک واجب از بیم خطر
مردم دربارۀ تقیّه، امروز چه تصور میکنند؟ تصور مردم این است که تقیّه یعنی اینکه انسان وقتیکه میخواهد یک عملی را انجام دهد و یک واجبی را به جا بیاورد، اگر چنانچه برای انجام این واجب، برای پیمودن این راه، یک خطری و یک ضرری تصور میشود، انسان این واجب را انجام ندهد و این راه را نپیماید. این مطلب بهشدت غلط است؛ آنچنان غلط است که اگر در میان مردم، این طرز فکر رایج نبود، عنوانکردنِ توسط من هم غلط بود، نبایستی اصلاً مطلب را توضیح میدادیم؛ لکن چون متأسفانه در میان مردم این معنا بهشدت رواج پیدا کرده است که تقیّه را به این معنی میگیرند که اگر چنانچه یک واجبی را تشخیص …جنایت و مخالفت با اصول هدف مصداق تقیه نیست
این وسیله چیست؟ هر وسیلهای که انسان را به هدف برساند یا یک نوع وسایل خاص؟ نه! هر وسیلهای نه! چند نوع وسیلۀ خاص مورد نظر است که این وسایل خاص، انسان را به هدف برساند و موجب بشود که موانع و خارِ راهها جلوی انسان را نگیرد. مثلاً فرض بفرمایید که اگر انسان بهوسیلۀ یک جنایتی ممکن است به هدف برسد، این را تقیّه نمیگویند. اگر انسان بهوسیلۀ مخالفت با اصولِ هدف خود، یکوقتی بخواهد خود را به هدف برساند، این را در عرفِ منطق اسلام و تشیّع تقیّه نمیگویند. مثلاً آنکسیکه میخواهد رهبری جامعۀ اسلامی را بهدست بگیرد ـ که لازمۀ رهبری، تقوا و عدالت است ـ این آدم برای اینکه خود را به رهبری جامعۀ اسلامی برساند، بیتقوایی و بیعدالتی را پیشه کند، یعنی مخالفت کند با اصولی که در رهبری جامعۀ اسلامی در اسلام و در قرآن …حفظ نظم و مراعات برنامه از وسایل رسیدن به هدف
پس چنین نیست که ما تقیّه را به این معنی بگیریم که هر وسیلهای که انسان را به هدف برساند. این اسمش تقیّه است؟ نه! یک نوع وسایل مخصوص، مورد نظر است. ازجمله یکی از چیزهایی که انسان را به هدف میرساند، حفظ نظم و مراقبتکردن از اصول و برنامهای است که برای او مقرر شده. هرگز در مراعات برنامههای ریزی که برای رسیدن به هدف برای او مقرر شده، لااُبالیگری به خرج ندهد؛ این از چیزهایی است که انسان را به هدف نزدیک میکند.استتار و کتمان وسیلهٔ نزدیک شدن یاران ائمه به هدف
یکی از چیزهایی که ـ بنده حالا دو سه تا از اینها را میشمارم و بعد روایات را تطبیق میکنم با اینها ـ انسانِ هدفی را به هدف میرساند، استتار و کتمان است. صحابیِ امام و یار نزدیک امام، باید راه خود را، که قدرتهای قاهرِ زمانِ امام با آن راه مخالفند، پوشیده بدارد؛ نباید به آنها بگوید ای معاویه! یا ای منصور! یا ای هارون! که من دارم علیه حکومت تو مبارزه میکنم. نباید بگذارد او بفهمد که این در صراط ایجاد حکومت حق و …ایجاد ارتباط میان امام و شیعیان از وسایل پیشرفت کار
یکی از چیزهایی که انسانِ هدفیِ پیرامون امام را میتواند به مقصد برساند، وجود یک سلسله رابطههایی است که [باید] میان امام و افراد، و میان افراد با یکدیگر وجود داشته باشد. مُعَلَّیبنخُنَیس که در مدینه زندگی میکند، با زُرارَةبناَعیَن که در کوفه زندگی میکند، با [حَریزبنعبدالله سجستانی] که در بلوچستان زندگی میکند، با زیدبنعمرو که در خراسان زندگی میکند، اینها باید از حالِ هم بااطلاع باشند و فرامین امام را به یکدیگر برسانند، یکدیگر را به پیروی هرچه بیشتر از امام و به مراقبت هرچه بیشتر از فرمان امام توصیه کنند، یکدیگر را از اشتباهات بر حذر بدارند و خلاصه کارهای خود را باهم هماهنگ و همگام بکنند، تا پیشرفت تشیّع در زمان امام صادق علیهالسلام بسی سریعتر، و حکومت حق و عدالت بسی نزدیکتر و قریبالوقوعتر شود. پس اینهم یکی از وسایل پیشرفت کار، که خلاصهاش هماهنگساختن فعالیتهای شیعی در زمان قدرت بنیامیه و بنیعباس، و بهوجودآوردن روابط خاص میان افراد شیعه و شخص امام علیهالسلام و میان امام و تکتک افراد یا گروهها، و میان گروهها و افراد با یکدیگر بود؛ اینهم یکی از وسایل.بهانهٔ بیماری ابراهیم (ع) برای بتشکنی، نمونهٔ تقیه در روایت
… گذاشت، گفت: «بنده بیمارم»، «اِنّی سَقیمٌ» امروز حال ندارم من، حالم خوش نیست، میمانم؛ از او درگذشتند. وقتیکه ابراهیم علیهالسلام به بهانۀ بیماری در شهر ماند، بعد تبر را برداشت، رفت خدمت دانهدانۀ بتها رسید و پدر بتهایشان را درآورد و کارش را انجام داد؛ این را میگویند نعل واژگونه زدن؛ انسان بهعنوان بیماری بماند، اما برای بت شکنی بماند، امام علیهالسلام، امام بنده و شما، اسم این عمل را میگذارد تقیّه، امامت میگوید تقیّه یعنی این. بعد از آنکه میگوید تقیّه داشته باشید، میفرماید: «وَ لَقَد قالَ اِبراهیمُ اِنّی سَقیمٌ»[6] ابراهیم گفت من بیمارم «وَ اللهِ ما کانَ سَقیماً» ابراهیم که بیمار نبود، سر آنها را کلاه گذاشت.تقیه توأم با عمل و جهاد است نه تعطیل راه و هدف
… کارنکردن و تعطیلکردن و منصرفشدن از راهپیمایی و وصول هدف بگیرد، این نشان میدهد که با مبنای تشیّع و با مبنای ائمه علیهمالسلام در باب تقیّه اصلاً آشنایی ندارد؛ اگر کسی به این معنی بگیرد که آقا! چرا تقیّه نمیکنید شما! یعنی چرا این راه را میپیمایید؟ اگر این باشد معنی تقیّه، که واویلاست، دینی باقی نمیماند بهواسطۀ تقیّه. اما تقیّه اجمالاً توأم با عمل است، توأم با جهاد است.شناختهنشدن یاران امام اصلی برای رسیدن به هدف و لزوم سکوت
یک نکته را بگویم برای اینکه اگرچه برای غالب شما یا بعضی از شما ممکن است خیلی مورد ابتلا نباشد، اما بعضی ذهنهای جستجوگرتر و کنجکاوتر ممکن است به این برسند. ملاحظه کنید، وقتیکه قرار شد یک عدهای شناخته نشوند ـ شیعیان امام صادق علیهالسلام که دارند دنبال یک هدفی میروند علیه منصور مثلاً، اینها باید شناخته نشوند ـ این «شناختهنشدن» که یک وسیله برای رسیدن به هدف است، فینفسه هم خودش یک اصلی میشود. باید شناخته نشوند، پس هر کاری که مورد شناختهشدن آنها میشود، تا وقتی به هدف صدمه میزند، باید از اینها سر نزند. اگر فرض کنیم که این آدمی که دورُوبَر امام صادق علیهالسلام است، مثلاً مُعَلَّیبنخُنَیس، در یک مجلسی [هست که] به علی علیهالسلام یا به امام صادق علیهالسلام دارند دشنام میدهند، او اگر چنانچه در این مجلس که داوودبنعلی و بقیۀ اعوان حکومت در مجلس نشستهاند، بنا کند به دفاعکردن، شناخته خواهد شد و اگر شناخته شد، از راهی که دارد برای آن راه جان میدهد، خواهد ماند؛ پس اینجا باید سکوت کند و هیچچیز نگوید. لذاست شما در بعضی از روایات میبینید که به افراد میگویند که «سَتُدْعَونَ اِلَی سَبّی فَسُبّونی»[10]، از امیرالمؤمنین علیهالسلام و از دیگران نقل شده که شما را دعوت میکنند به اینکه به من دشنام بدهید، شما هم دشنام بدهید ـ فحش است و موج هوا میشود و از بین …مدارا در امور زبانی و فرعی و پایداری در راه هدف
ببینید، آنجایی که جای عمل است، جای هدف است، جای رسیدن به مقصد و منزل علی علیهالسلام است، اینجا باید رفت، هرچه میشود بشود؛ اما آنجایی که مسئله، یک مسئلۀ زبانی است، یک لفظ زبانی که انجامدادن این تلفظ موجب میشود انسان در راه بماند، اینجا میگویند صبر بکن. فرض بفرمایید که معلّیبنخُنیس اگر بیاید سر حوض مسجد مدینه بنشیند، بنا کند با آیین تشیّع وضوگرفتن، مسح بکشد ـ مسح پا و مسح سر و از این نوع ـ خب همه میشناسند او را، این خلاف کتمان است، خلاف استتار است؛ لذا میگویند آقا جان! وقتی مثلاً سر حوض مسجد مدینه رفتید، …تقیه سپر مؤمن در میدان مبارزه و شهادت نتیجهٔ مبارزهٔ ائمه
… عامل جمع و عامل وحدت بودند؛ همه چیزشان الگو است؛ مبارزهشان با قدرتهاى ظالم هم الگو است. همهى ائمّهى ما بِلااستثنا در راه ایجاد حکومت علوى و حکومت حقّ الهى مبارزه کردند؛ این سیرهى این بزرگواران است در مقابل چشم ما. و ما امروز خوب میفهمیم آنها چه میکردند؛ و به همین جهت همهى آنها بدون استثنا به شهادت رسیدند؛ و براى همین است که همهى آنها تقیّه کردند. شهادت نتیجهى مبارزه است، تقیّه مال میدان مبارزه است: اَلتَّقِیَّةُ تُرسُ المُؤمِن؛[6] تُرس ــ سپر ــ مال میدان مبارزه است. معرفت آنها، عبادت آنها، ایمان آنها، عمل آنها، اخلاص آنها، عرفان آنها، حلم آنها، علم آنها، همه چیزشان ــ که حقیقتاً گُل سرسبد عالم آفرینشند ــ براى ما وسیلهى تبعیّت و پیروى است.منافات نداشتن بیان صریح سخن خدا با تقیه و جایگاه جداگانهٔ آن
… را که خدا گفته بکند. ما در حوادث گوناگون در دنیا با دوستان مواجهیم، با دشمنان مواجهیم، با بیطرفها مواجهیم، با بیخبرها مواجهیم، از ما سؤال میکنند، از ما میپرسند؛ مخفی کنیم، پنهان کنیم، یک چیزی را نگوییم؛ نه، همان را که خدای متعال بیان کرده، بیان کنیم. البتّه این با تقیّه منافاتی ندارد؛ تقیّه جایش یک جای دیگر است و خب [نظر] قرآن هم در مورد تقیّه مشخص است: اِلّا اَن تَتَّقوا مِنهُم تُقاة.[11] پس بنابراین به نظر من این هم یک نکتهای است که ما از سیرهی جناب جعفر به دست میآوریم.دوران تقیههای سخت شیعه و علما زیر فشار حکام جائر
البته در این مدّت، شیعه و علمای آنها دوران مختلفی را طی کردند و دوران تقیههای سخت و شدّت عملهای فراوان از طرف حکّام جائر زمان را پشت سر گذاشتند. یک وقتی بوده است که اگر دعات و مبلّغین شیعه را در جامعه آن روز و در بسیاری از شهرهای همین کشور فعلی ما پیدا میکردند، برای آنها سختترین مجازات را در نظر میگرفتند؛ لیکن تبلیغ متوقّف نشد. اگر برادران عزیز مقداری به تاریخ مراجعه کنند، برای فهمیدن موقعیّت فعلی بسیار لازم است و کمک میکند که بفهمیم امروز مبلّغین اسلام در کجا قرار گرفتهاند و در چه موقعیتی هستند. سختترین مجازاتها برای مبلّغین - بخصوص مبلّغین مهاجر که برای …چرایی سخن نرم و انکارآمیز امام کاظم (ع) در برابر هارون
… صادق (علیه السّلام) به «مفضّل» میفرماید: امر امامت این جوانک را فقط به اشخاص مورد وثوق بگو؟ و به «عبدالرّحمنبنحجّاج» به جاى تصریح، به کنایه میگوید: زره بر تن او راست آمده است؟[10] و به یاران نزدیک چون «صفوان جمّال»، او را به علامت و نشانه معرّفى میکند؟ و چرا بالاخره در وصیّتنامهی خود، نام فرزندش را بهعنوان وصى پس از نام چهار تن دیگر میآورد که نخستین آنان «منصور عبّاسى» و سپس حاکم مدینه و سپس نام دو زن است؛[11] چندانکه پس از ارتحال آن حضرت، جمعى از بزرگان شیعه نمیدانند جانشین آن بزرگوار، همین جوان بیستساله است؟چرا در گفتگو با هارون که به او عتاب میکند: «خَلیفَتانِ یُجبىٰ اِلَیهِمَا الخَراج»،[12] زبان به سخن نرم و انکارآمیز میگشاید؛ امّا ابتدائاً در خطاب به مرد زاهدى نافذالکلمه به نام «حسنبنعبدالله» سخن را به معرفت امام میکشاند و آنگاه خود را امام مفترضالطّاعه، یعنى صاحب مقامى که آن روز خلیفهی عبّاسى در آن متمکّن بود، معرّفى میکند؟[13]تقیهٔ مبارزان در دوران خفقان رژیم جبار و فهم رفتار امام کاظم
… صحبتهای موسیبنجعفر به هارون هم بسیار جالب است، یعنی این صحبتها برای ما خیلی آشنا است و کاملاً قابل فهم است که آدم چطور میشود که به مثل هارونی یکوقت اظهار کند که بله، وضع ما هم خوب نیست و زندگیمان هم نمیگذرد و مانند اینها؛ هیچ معنایش گدایی و تذلّل نیست؛ آدم اگر خودش [این کار را] کرده باشد، میداند که این چهجوری است؛ و خیلی از شماها میدانم که در دوران رژیم جبّار و دوران خفقان، تَقیَّتاً[53] از این کارها زیاد کردید و بههرحال کاملاً قابل فهم است.شیوهٔ تقیهآمیز امام رضا (ع) در حفظ جان و ادامهٔ مبارزه
… بود. در آن فضای گرفته که به گفتهی یکی از یاران علیبنموسی (علیهالسّلام): «از شمشیر هارون خون میچکید»، بزرگترین هنر امام معصوم و بزرگوار ما آن بود که توانست درخت تشیع را از گزند طوفان حادثه بسلامت بدارد و از پراکندگی و دلسردی یاران پدر بزرگوار مانع شود. با شیوهی تقیهآمیز شگفتآوری جان خود را که محور و روح جمعیت شیعیان بود حفظ کرد و در دوران قدرت مقتدرین خلفای بنیعباس و در دوران استقرار و ثبات کامل آن رژیم، مبارزات عمیق امامت را ادامه داد. تاریخ نتوانسته است ترسیم روشنی از دوران ده سالهی زندگی امام هشتم در زمان هارون و بعد از او در دوران پنج سالهی جنگهای داخلی میان خراسان و بغداد به ما ارائه کند،اما به تدبر میتوان فهمید که امام هشتم در این دوران همان مبارزهی درازمدت اهلبیت را که در همه …دریدن پردهٔ تقیه و رساندن پیام تشیع به همهٔ مسلمانان
4- اما بهرهبرداری اصلی امام از این ماجرا بسی از اینها مهمتر است: امام با قبول ولیعهدی، دست به حرکتی میزند که در تاریخ زندگی ائمه پس از پایان خلافت اهل بیت در سال چهلم هجری تا آن روز و تا آخر دوران خلافت بینظیر بوده است و آن برملا کردن داعیهی امامت شیعی در سطح عظیم اسلام و دریدن پرده غلیظ تقیه و رساندن پیام تشیع به گوش همه مسلمانهاست. تریبون عظیم خلافت در اختیار امام قرار گرفت و امام در آن سخنانی را که در طول یکصد و پنجاه سال جز در خفا و با تقیه و به خصیصین و یاران نزدیک گفته نشده بود به صدای بلند فریاد کرد و با استفاده از امکانات معمولی آن زمان که جز در اختیار خلفا و نزدیکان درجه یک آنها …رازداری امام صادق (ع) دربارهٔ امید به قیام و حکومت آل محمد، نه اسرار الهی
… که دور ائمه را مىگرفتند و کارهاى دشوار و حساس را انجام مىدادند دیدهام تا زمان حسینبنعلى علیهالسّلام و بعد در زمان امام سجاد و بعد زمان امام باقر اما گسترش این جمع در زمان امام صادق بود. البته امام صادق در رابطهى با این جمع با کمال تقیه رفتار مىکرد. دائماً به آنها سفارش مىکرد که اسرار او را برملا نکنند، افشا نکنند، حرفها را نزنند. بعضى خیال مىکنند اسرار امام صادق که مثلاً به معلبنخنیس یا دیگران، مىگوید آنها را نگویید، اینها اسرار الهى است. اسرار الهى را امام صادق چرا مخفى کند. اسرار الهى، احکام فقه، معارف گوناگون را امام صادق برملا مىکرد، پخش مىکرد، همه جا مىگفت، اما یک چیزهایى هم بودند که آنها را نباید کسى بداند، آنها همان چیزهایى بودند که در دل شیعیان امام صادق، شیعیان نزدیک، این امید را به وجود آورده بود که امام صادق قائمى است که قیام خواهد کرد و حکومت علوى را و حکومت آل محمد را برقرار خواهد ساخت و امام صادق در این مبارزهى طولانى، توفیقات زیادى داشت. وسیلهى از بین رفتن دستگاه حکومت بنىامیه، تلاش یاران امام صادق بود که البته بنىعباس به ناحق از آن بهرهبردارى کردند که اگر این بحث طولانی و مفصل را بخواهم بیان کنم، طول میکشد.تقیهٔ امام سجاد (ع) و پوشش دعا بر حرکات انقلابی پس از اسارت
این سؤال وجود دارد که چرا امام سجاد علیهالسلام در دوران پس از اسارت بنا را بر ملایمت و نرمش میگذارد و مایل است که تقیّه کند و پوششی از دعا و کارهای ملایم بر روی حرکات انقلابی و تند بگذارد، و در دوران اسارت بِدانسان به کارهای تند و پرخاشگرانه و آشکار دست بزند؟تقیهآمیز دانستن بدگویی امام سجاد (ع) از مختار
اگر ائمه (ع) ازجمله امام سجاد علیهالسلام در آن شرایط میخواستند به چنین حرکات آشکار و قهرآمیزی دست بزنند یقیناً ریشۀ شیعه کنده میشد و هیچ زمینهای برای رشد مکتب اهلبیت و دستگاه ولایت و امامت در دوران بعد باقی نمیماند، بلکه همه از بین میرفت و نابود میشد. لذا میبینیم امام سجاد (ع) در قضیۀ مختار اعلام هماهنگی نمیکنند، گرچه در بعضی از روایات آمده است که ارتباطاتی پنهانی با مختار داشتند ولی هیچ شکی نیست که آشکارا با او هیچ روابطی نداشتهاند و حتی در بعضی از روایات گفته میشود که امام سجاد نسبت به مختار بدگویی میکنند و اینهم خیلی طبیعی به نظر میرسد که این یک عمل تقیّهآمیزی باشد که رابطهای بین آنها احساس نشود.اختناق و ضرورت تقیه، علت سکوت منابع دربارهٔ فعالیت سیاسی امام
اگرچه در متون تواریخ اسلامی و نیز در کتب حدیث و غیره بهصراحت از فعالیتهای تعرضآمیز و بالنسبه حاد امام باقر سخنی نیست ـ و البته این خود ناشی از علل و عواملی چند است که مهمترین آنها اختناق حاکم بر آن جَو و ضرورت تقیّه برای یاران معاصر امام است که تنها مراجع مُطلع از جریانات زندگی سیاسی امام بودهاند ـ ولی همواره از عکسالعملهای حسابشدۀ دشمنِ آگاه میتوان عمق عمل هرکس را کشف کرد. دستگاه مقتدر و مدبری چون دستگاه هشامبنعبدالملک که مورّخ، او را مقتدرترین خلیفۀ اموی میداند، اگر با امام باقر یا هرکس دیگر، با چهرهای خشن روبهرو میشود، بیگمان ناشی از آن است که در روش و عمل وی تهدیدی برای خود میبیند و وجود او برایش تحملناپذیر میگردد. …ادامهٔ روشنگری امام پس از مرگ بیبرآشفتن دشمن، نمونهٔ تقیهٔ امام باقر (ع)
… میآورد. عمری را به افشاگری و تبیین گذرانده بود، پس از مرگ نیز کار خود را دنبال میکند. با زندگی خود، آگاهی داده بود؛ با مرگ خود نیز به این تلاش ادامه میدهد. برای یاران خود و انبوه مردمِ بیخبری که تشنۀ فهمیدن و اندیشیدنند، درسی تازه و پیامی تازه میفرستد. این پیام نیز مانند نقشۀ کلی زندگی او، آرام و عمیق است. دوستان و نیازمندان را بهره میدهد، ولی خواب دشمن را برنمیآشوبد. این، نمونهای است از تقیۀ امام باقر، و نموداری است از وضع عمومی منش و رفتار وی در آن مرحلۀ زمانی خاص.مبارزه بدون تقیه در دوران بنیامیه و با تقیه و کتمان در دوران بنیعباس
… مِن بَعدِهِ عَلِیُّبنُاَبیطالِبٍ» همان منطق شیعه؛ بعد حسن، بعد حسین، بعد علیبنالحسین، بعد محمدبنعلی و بعد من. خودش را معرفی میکرد بهعنوان امام و این خیلی جرأت میخواست. این حرفِ عادیای نبود، حرفِ سادهای نبود، این بزرگترین اعلان مخالفت بود دیگر؛ و این کار را امام صادق در دوران بنیامیه میکرد، آخر بنیامیه. در دوران بنیعباس نه، کار با تقیّه و کتمان انجام میگرفت؛ علت هم این بود که بنیعباس همان شعارهای آل علی را و اظهارات آنها را به زبان میآوردند، صورتشان صورت آل علی و عملشان عمل بنیامیه بود.پایبندی یاران امام به تقیه و جلوگیری از نفوذ بیگانه در تشکیلات
ممکن است سؤال شود اگر بهراستی چنین شبکۀ تبلیغاتی وسیع و کارآمدی وجود داشته، چرا نامی از آن در تاریخ نیست و صراحتاً ماجرایی از آن نقل نشده است؟ پاسخ ـ همانطورکه پیشتر نیز اشاره شد ـ بهطورِخلاصه آن است که دلیل این بینشانی را نخست در پایبندی وسواسآمیز یاران امام به اصل معتبر و مترقی «تقیّه» باید جست که هر بیگانهای را از نفوذ در تشکیلات امام مانع میشد، و سپس در ناکامماندن جهاد شیعه در آن مرحله و بهقدرتنرسیدن آنان، که این خود نیز معلول عواملی چند است... اگر بنیعباس نیز به قدرت نمیرسیدند، بیگمان تلاش و فعالیت پنهانی آنان و خاطرات تلخ و شیرینی که از فعالیتهای تبلیغاتیشان داشتند، در سینهها میماند و کسی از آن خبر نمییافت و در تاریخ نیز ثبت نمیشد. پیشوای صادق، ص78-73شیوهٔ تقیهآمیز امام رضا (ع) در حفظ جان و ادامهٔ مبارزات امامت
… در آن فضای گرفته که به گفتۀ یکی از یاران علیبنموسی علیهالسلام «از شمشیر هارون خون میچکید»[1]، بزرگترین هنر امام معصوم و بزرگوار ما آن بود که توانست درخت تشیّع را از گزند توفانِ حادثه به سلامت بدارد و از پراکندگی و دلسردی یارانِ پدر بزرگوار مانع شود. با شیوۀ تقیّهآمیزِ شگفتآوری جان خود را که محور و روح جمعیت شیعیان بود حفظ کرد و در دوران قدرت مقتدرین خلفای بنیعباس و در دوران استقرار و ثبات کامل آن رژیم، مبارزات عمیق امامت را ادامه داد. تاریخ نتوانسته است ترسیم روشنی از دوران دهسالۀ زندگی امام هشتم در زمان هارون و بعد از او در دوران پنجسالۀ جنگهای داخلی میان خراسان و بغداد به ما ارائه کند، اما به تدبر میتوان فهمید که امام هشتم در این دوران همان مبارزۀ درازمدت اهلبیت را که در همۀ اعصارِ …دریدن پردهٔ تقیه و بیان علنی معارف شیعی از تریبون خلافت
4. اما بهرهبرداری اصلی امام از این ماجرا بسی از اینها مهمتر است. امام با قبول ولیعهدی، دست به حرکتی میزند که در تاریخ زندگی ائمه پس از پایان خلافت اهلبیت در سال چهلم هجری تا آن روز و تا آخر دوران خلافت بینظیر بوده است، و آن برملا کردن داعیۀ امامت شیعی در سطح عظیم اسلام و دریدن پردۀ غلیظ تقیّه و رساندن پیام تشیّع به گوش همۀ مسلمانهاست. تریبون عظیم خلافت در اختیار امام قرار گرفت و امام در آن، سخنانی را که در طول یکصدوپنجاه سال جز در خفا و با تقیّه و به خصیصین[23] و یاران نزدیک گفته نشده بود، به صدای بلند فریاد کرد و با استفاده از امکانات معمولی آن زمان که جز در اختیار خلفا و نزدیکان درجۀ یک آنها قرار نمیگرفت، آن را به گوش همه رساند.رفتار امام صادق (ع) با کمال تقیه با یاران و سفارش دائم به افشا نکردن اسرار
البته امام صادق در رابطۀ با این جمع با کمال تقیّه رفتار میکرد. دائماً به آنها سفارش میکرد که اسرار او را برملا نکنند، افشا نکنند، حرفها را نزنند. (62/5/14) عماربنموسی که از اصحاب امام صادق علیهالسلام و معروف به عمار ساباطی است، نقل میکند که حضرت صادق علیهالسلام روزی به من فرمودند: «اَخبَرتَ بِما اَخبَرتُکَ بِهِ اَحَداً قُلتُ لا اِلّا سُلَیمانَ بنَ خالِدٍ قالَ اَحسَنتَ»[28] آن مطلبی را که با تو …