و بالاخره مسئلهی تقیّه که آنوقت تقیّه در این چهارچوب معنا میدهد؛ تقیّه یعنی همین که امام سجّاد و امام باقر و امام صادق و بقیّهی ائمّه، این کارهایی را که گفتم بکنند و نگذارند این پوشش و حفاظ از روی کارها برداشته بشود و اگر کسی هم تندی میکند، به او بگویند تندی نکن. در آن روایت، حضرت میفرماید: که لَیسَ مِنِ احتِمالِ اَمرِنا التَّصدِیقُ لَه؛ اینجور نیست که کسی که حامل امر ما است و ولایت ما را قبول دارد، فقط همین که ما را تصدیق بکند، کافی باشد؛ نه، بلکه «مِنِ احتِمَالِ اَمرِنا سِترُهُ وَ صِیانَتُه»؛[80] امر ما را باید مکتوم بدارید، نباید به کسی بگویید. بعد حضرت میگویند «هٰذا اَبوحَنیفَةَ لَهُ اَصحابٌ وَ هٰذا الحَسَنُ البَصریُّ لَهُ اَصحاب»؛[81] کسی به کار اینها، کاری ندارد؛ من هم خب فرزند پیغمبر هستم، زیر پوشش قرآن و حدیث و معارف میتوانستم اصحابی داشته باشم و کسی به کار من کار نداشته باشد؛ شماها میروید به اینجا و آنجا و میگویید و کتمان اسرار مرا نمیکنید و اینقدر برای ما مشکل درست میکنید؛ این فرمایش امام صادق است، که این هم یک بحث دیگر است، و بحث تقیّه هم بحث مفصّلی است.توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
پنهان داشتن عقیده و راهبرد برای حفظ جان و ادامهٔ راه در سیرهٔ ائمه (ع).
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:خطبههای نماز جمعه تهران— ۱۳۶۲/۰۵/۱۴
سیر زمانی
از ۱۳۶۲ تا ۱۴۰۳۱۳۶۲۱۴۰۳
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
و [امّا] تقیّه؛ ممکن است شما بگویید تقیّه مال آن زمانى بود که یک دولت مسلّطى بود، ما هم مخفى بودیم و از ترس او چیزى نمیگفتیم؛ نه، همان وقت هم تقیّه، مسئلهی ترس نبود؛ «التّقیّة تُرس»، تُرس است، امّا تَرس نیست. اَلتَّقِیّةُ تُرسُ المُؤمِن؛[27] تقیّه سپر است. سپر را کجا به کار میبرند؟ بنده همان وقت در صحبتهاى قبل از انقلاب با بعضیها میگفتم: سپر را که کسى زیر لحاف به کار نمیبرد؛ سپر، مال داخل میدان جنگ است، مال هنگام درگیرى است. پس تقیّه در زمینهی درگیرى است؛ چون تُرس است، حرز است، سنگر است، سپر است. همان وقت هم اینجور بود؛ تقیّه که میکردیم، معناى آن این بود که شمشیر را بلند میکردیم و ضربه را بر هیکل و پیکر نحس او وارد میکردیم؛ امّا جورى که او نه شمشیر را ببیند، نه دستى که شمشیر را گرفته ببیند، نه بلند کردن را ببیند، نه فرود آمدن را بفهمد، فقط یک وقت درد آن را احساس کند؛ تقیّه این بود؛ آنهایى که آن روز تقیّه میکردند، همینجور تقیّه میکردند؛ مخفیانه، دور از چشم دشمن، داخل خانهی پنهان، با هزار ملاحظه و مراقبت مینشستند، یک اعلامیّه تنظیم میکردند که وقتى پخش میشد، بکلّى آبروى نظام را میبُرد؛ ضربه و شمشیرى بود که بلند میشد، بر فرق او و به کمر او میخورد. تقیّه میکردیم؛ یعنى نمیگذاشتیم که او بفهمد که چهکار دارد انجام میگیرد. تقیّهکننده پشت سپر مخفى میشد. معناى تقیّه این است؛ الان هم همین است.ما به عنوان عائلهی تشیّع باید با همهى وجود احساس کنیم و اعلام کنیم که معتقد به وحدت جهان اسلام هستیم؛ معتقد به وحدت پیروان لاالهالّاالله و محمّد رسولالله هستیم، و ما امروز مایهى وحدت بشویم در دنیا؛ همچنان که ائمّهى بزرگوار ما (سلام الله علیهم) همیشه همینجور بودند؛ از امیرالمؤمنین (صلوات الله و سلامه علیه) تا همهى ائمّهى بزرگوار ما، عامل جمع و عامل وحدت بودند؛ همه چیزشان الگو است؛ مبارزهشان با قدرتهاى ظالم هم الگو است. همهى ائمّهى ما بِلااستثنا در راه ایجاد حکومت علوى و حکومت حقّ الهى مبارزه کردند؛ این سیرهى این بزرگواران است در مقابل چشم ما. و ما امروز خوب میفهمیم آنها چه میکردند؛ و به همین جهت همهى آنها بدون استثنا به شهادت رسیدند؛ و براى همین است که همهى آنها تقیّه کردند. شهادت نتیجهى مبارزه است، تقیّه مال میدان مبارزه است: اَلتَّقِیَّةُ تُرسُ المُؤمِن؛[6] تُرس ــ سپر ــ مال میدان مبارزه است. معرفت آنها، عبادت آنها، ایمان آنها، عمل آنها، اخلاص آنها، عرفان آنها، حلم آنها، علم آنها، همه چیزشان ــ که حقیقتاً گُل سرسبد عالم آفرینشند ــ براى ما وسیلهى تبعیّت و پیروى است.شاهدها (۶۷ پاراگراف)
تقیه سپر مؤمن در میدان درگیری، نه از سر ترس
و [امّا] تقیّه؛ ممکن است شما بگویید تقیّه مال آن زمانى بود که یک دولت مسلّطى بود، ما هم مخفى بودیم و از ترس او چیزى نمیگفتیم؛ نه، همان وقت هم تقیّه، مسئلهی ترس نبود؛ «التّقیّة تُرس»، تُرس است، امّا تَرس نیست. اَلتَّقِیّةُ تُرسُ المُؤمِن؛[27] تقیّه سپر است. سپر را کجا به کار میبرند؟ بنده همان وقت در صحبتهاى قبل از انقلاب با بعضیها میگفتم: سپر را که کسى زیر لحاف به کار نمیبرد؛ سپر، مال داخل میدان جنگ است، مال هنگام درگیرى است. پس تقیّه در زمینهی درگیرى است؛ چون تُرس است، حرز است، سنگر است، سپر است. همان وقت هم …تقیه به معنای حفظ پوشش کارهای ائمه و نهی یاران از تندی
و بالاخره مسئلهی تقیّه که آنوقت تقیّه در این چهارچوب معنا میدهد؛ تقیّه یعنی همین که امام سجّاد و امام باقر و امام صادق و بقیّهی ائمّه، این کارهایی را که گفتم بکنند و نگذارند این پوشش و حفاظ از روی کارها برداشته بشود و اگر کسی هم تندی میکند، به او بگویند تندی نکن. در آن روایت، حضرت میفرماید: که لَیسَ مِنِ احتِمالِ اَمرِنا التَّصدِیقُ لَه؛ اینجور نیست که کسی که حامل امر ما است و ولایت ما را قبول دارد، فقط همین که ما را تصدیق بکند، کافی باشد؛ نه، بلکه «مِنِ احتِمَالِ اَمرِنا سِترُهُ وَ صِیانَتُه»؛[80] امر ما را باید …رد ترسآمیز بودن تقیه و تبیین آن بهعنوان سپر مؤمن در درگیری
وقتی از تقیّه صحبت میکنیم، ممکن است بگویید تقیّه متعلق به آن زمانی بود که دولت مسلطی بر سرِ کار بود و ما هم مخفی بودیم و از ترس او چیزی نمیگفتیم. نه، همانوقت هم تقیّه مسئلۀ ترس نبود. «اَلتَّقِیَّةُ تُرسُ المُؤمِنِ»[18] تقیّه سپر مؤمن است. سپر را کجا بهکار میبرند؟ سپر در میدان جنگ مورد استفاده قرار میگیرد و به هنگام درگیری بهکار میآید. پس، تقیّه در زمینۀ درگیری است؛ چون تُرس و حِرز و سنگر و سپر است.تقیه به معنای ضربه زدن به دشمن بدون آگاه شدن او
همانوقت هم اینگونه بود. وقتی تقیّه میکردیم، معنایش این بود که ضربۀ شمشیر را بر پیکر نحس دشمن وارد میکردیم؛ اما طوریکه او نه شمشیر و نه دستی که شمشیر را گرفته و نه بلندکردن و نه فرودآمدن آن را ببیند و بفهمد، بلکه فقط دردش را احساس کند. تقیّه، این بود. آنهایی که در آن روز تقیّه میکردند، همینطور تقیّه میکردند. آنها مخفیانه و دور از چشم دشمن، در خانههای پنهان، با هزار ملاحظه و مراقبت، مثلاً اعلامیه تنظیم میکردند، که وقتی پخش میشد، بهکلی آبروی نظام را میبرد. این کار، مثل ضربۀ شمشیر بود که وقتی بلند …تقیه به معنای پوشیده نگهداشتن کار و تلاش، نه تعطیل آن
… است، دیده شود؛ تا با توجه به داعیۀ ائمه علیهمالسلام که از فصول و مباحث گذشته بهدست میآید، و نیز با توجه به شدتِ عملی که خلفا در برابر این داعیه و فعالیتهای ائمه علیهمالسلام و اصحاب ائمه علیهمالسلام نشان میدادند، معنای حقیقی تقیّه فهمیده شود. آنچه شکی در آن نمیماند، این است که تقیّه بهمعنای تعطیل کار و تلاش نیست، بلکه بهمعنای پوشیده نگهداشتن کار و تلاش است. و این با مراجعه به روایات بهطور کامل آشکار میشود.پنهانکردن کار در راه هدف و پرهیز و مصونماندن از دشمن
… یابنرسولالله این دروغ نیست که من بگویم اهل مدینه هستم؟ فرمودند: نه، هرکسی در هر شهری مدتی ماند، خب میتوان گفت اهل آن شهر است دیگر، دروغ نگفتی، نگو اهل کوفه هستم. چون کوفه مرکز شیعیان بود و آمدن کسانی از کوفه و ماندنشان در مدینه، توجه دستگاه را جلب میکرد. این تاکتیک تقیّه [است]؛ پنهانکردن کاری که در راه هدف، انسان دارد انجام میدهد، پرهیزکردن از دشمن و خود را مصون نگهداشتن از دشمن.تقیه یعنی حفظ ظاهر و نگهداشتن جمع و جان و راه خود در حصار سکوت
… یک قاعدۀ کلی است که حضرت فرمودند، و از ظرافتهای تقیّه هم هست. یعنی آنطرفِ بیعقل، خیال کرد حضرت او را میگویند و حکمش را حجت قطعی میدانند؛ درحالیکه حضرت، حکم او را یقیناً حجت نمیدانستند، هرچند آنجا فیالمجلس درمقابل او از روی تقیّه افطار هم میکردند. (68/2/16) تقیّه یعنی همین حفظ ظاهر؛ تقیّه یعنی نگاهداشتن جمع خود و جان خود و کار خود و راه خود، در حصاری از سکوت، یا کارهایی و شیوههایی که دشمن را فریب میدهد. این معنی تقیّه است. درعینحال، دستگاه میفهمید که امام صادق دارد چهکار میکند. لذا بود امام صادق را تبعید میکردند، امام صادق را زندان میبردند. بارها امام صادق را تبعید کردند. که البته متأسفانه سالشمار زندگی امام صادق مثل بقیۀ ائمه، در دست نیست. این یکی از همان نقاط تحقیقی …تقیه یعنی فریب دشمن در اینکه انسان با او در مبارزه نیست
تقیّه که شنیدید: «اَلتَّقِیَّةُ دینی وَ دینُ آبائی»[4]، یعنی این. یعنی کاری بکند که سر دشمن کلاه برود. دشمن خیال کند که این مشغول مبارزۀ با او نیست. این تقیّه است. علیبنموسی الرضا که مطّلع شده بود یکچنین گزارشی از هارون آمده و میخواهند زندگی او را درست بسنجند، فوری ـ به این معنای اصطلاحی ـ رفته بود داخل تونل، بهاینمعنا که تقیّه کرده بود. ظاهر کار را طوری درست کرده بود که گزارش چنینی برای هارون برود.تقیه سد و حصار مستحکم مؤمن در برابر دشمنان خدا در تفسیر روایی آیهٔ ذوالقرنین
… حاجب مستحکم است. ذوالقرنین میگوید که من سدّی و رَدمی، یعنی حجاب و حافظ مستحکم و حصار مرتفعی، میان شما و یأجوج و مأجوج بهوجود میآورم. این آیۀ قرآن است که ارتباطی به بحث ما ندارد، امام در ذیل این آیه، به مناسبت کلمۀ «سد» و کلمۀ «ردم» اینطور بیان میفرماید. اولاً دربارۀ «سد» و «رَدم»، میفرماید: «اَلتَّقِیَّةُ»، سدّی که میان مؤمن و میان یأجوج و مأجوجها باید باشد، اسمش تقیّه است. دنبال این جمله اینطوری بیان میفرماید: «اِذا عَمِلتَ بِالتَّقِیَّةِ لَمْ یَقدِرِوا لَکَ عَلَی حیلَةٍ»[15] تو وقتی برطبقِ تقیّه عمل کردی و خودت را مستور نگه داشتی، اینها به تو راهی پیدا نمیکنند و به تو دست نمیتوانند برسانند. بعد میفرماید: «وَ هُوَ الحِصنُ الحَصینُ» تقیّه حصار مستحکم است؛ وقتیکه داخل تشکیلات بودی، دیگر نمیتوانند به تو راه پیدا کنند و تو را پیدا کنند. «وَ صارَ بَینَکَ وَ بَینَ اَعداءِ الله ِ سَدّاً لا یَستَطیعونَ لَهُ نَقباً» سدی میان تو، حصاری میان تو و میان دشمن خدا بهوجود میآید که دشمن خدا نمیتواند نقبی باز کند و بشکافد …نبود واژهٔ فارسی معادل و گستردهتر بودن معنای تقیه از استتار
مطلب دوم این است که آیا در فارسی برای لغت تقیّه یک واژهای که بتواند آن را بهطورکامل معنی بکند، داریم یا نداریم؟ در این مورد متأسفانه بنده نتوانستم یک واژهای را که صددرصد برابر و معادل با تقیّه باشد پیدا کنم. اگر بگوییم تقیّه بهمعنای «استتار» است، خواهیم دید که یقیناً از این وسیعتر است؛ اگر بگوییم تقیّه بهمعنای «بهطور مکتوم عملکردن» است ـ که همان استتار تقریباً میشود ـ میبینیم که معنای تقیّه از این وسیعتر است؛ اگر بگوییم تقیّه بهمعنای ایجاد تشکیلات است، که انسان کاری را که میخواهد بکند، برطبق تشکیلات این کار را انجام بدهد، میبینیم این هست، اما از اینهم وسیعتر و عمیقتر است. آنچه که مسلّم است، این معنایی که از واژۀ تقیّه، امروز در ذهن بسیاری از مردم ما نقش میبندد، صددرصد غلط است.انجام کار بهگونهای که از خطر و ضرر آسیب نبیند
مسلّم، معنای تقیّه در روایات، این نیست؛ ضد این است. یعنی چه ضد این است؟ یعنی تقیّه بهمعنای این است که اگر چنانچه یک کاری در عالم واقع و عمل، برای انسان دارای خطر و ضرر است، انسان باید آن کار را به صورتی انجام بدهد که کار حتماً انجام بگیرد و آسیبی به آن کار نرسد؛ این معنای تقیّه است در روایات. البته اینکه میگویم معنای تقیّه این است، نمیخواهم بگویم که همۀ معنای تقیّه این است ـ حالا بعضی از روایات را از روی کتاب نقل میکنم، ولیکن این را مقدمتاً برای آشنایی ذهن شما عرض میکنم ـ فقط معنای تقیّه این نیست که در روایات خواهید دید، اما مسلّم این جزو …تقیه موجب پیشرفتن نه برگشتن و نادرستی برداشت رایج
… برو از بالای کوه عبور کن، این جادۀ معمولی را نرو؛ آنچنان برو که این دزد یا این ظالم یا این گرگ به تو نتواند آسیب وارد بیاورد و تو را از رسیدن به مقصود باز بدارد...و میبینید که این دوتا معنی مثلاینکه یکقدری اختلاف دارد، این دو معنی نقطۀ مخالفِ هم است؛ در معنی اول، تقیّه موجب برگشتن است، در معنی دوم، تقیّه موجب پیشرفتن است. خب چگونه آنچه که موجب پیشرفتن است، ممکن است موجب برگشتن هم باشد؟! آنچه در ذهن مردم از معنای تقیّه نقش بسته، حرف درستی نیست و منطبق با هیچ روایت و هیچ آیه و هیچ استنباط صحیحی که برای ما معتبر و حجت باشد، نیست. این را بهنحو مجمل و کلی گفتم.وسیلهای برای رساندن انسان هدفدار به هدفش
و اما آنچه که ما از آیات قرآن ـ که در چند آیۀ قرآن مادۀ تقیّه و ذکر تقیّه بهکار رفته ـ و از روایاتی که یا در ذیل آیات قرآن وارد شده یا مستقلاً در ذکر معنای تقیّه بهکار رفته، استفاده میکنیم، این است: تقیّه وسیلهای است برای رساندن انسانِ باهدفی به هدفش. این مجمل قضیه.اطلاق تقیه بر حفظ نظم، کتمان و ایجاد ارتباطات
… است که در آن روزگار، وضع تشکیلات و تجهیزات و ارتباطات و سازمانها به مجهزی و مدرنی امروز نبوده و نمیتوانسته باشد. اجمالاً یک نوع ارتباط، یک نوع هماهنگی، یک نوع همگامی، یک نوع از حال هم خبرداشتن، یک نوع از یک جا و از یک مصدرِ واحد الهامگرفتن، بوده است؛ تشکیلات به این میگویند و تقیّه بر همۀ این سه اصل که گفتم، اطلاق میشود، و روایات هم در این زمینه فراوان وجود دارد.تقیه کار موفقیتآمیز است نه کارنکردن
..[پس] تقیّه بهمعنای کارنکردن نیست، کارکردن، منتها موفقیتآمیز کارکردن است. تقیّه بهمعنای راهرفتن و بهطرف مقصد راهپیمودن [است]، منتها درصورتیکه کوه باشد، از داخل کانال رفتن است، از زیر رفتن است، از راه انحرافی رفتن است؛ پس رفتن و پیمودن و عمل در آن هست.تقیه مبارزه زیر پوشش است نه مبارزهنکردن
… اگر دولت حق بر سر کار بود، اگر امیرالمؤمنین علی علیهالسلام بر سر کار بود، مؤمن در کنار علی علیهالسلام جهاد خود را ادامه میدهد و جهاد میکند، با امام علیهالسلام شمشیر میکشد و در کنار امام میرود به جنگ و با دشمنان حق و دشمنان علی علیهالسلام جهاد میکند؛ اگر دولت حقی بر سر کار نبود، جهاد میکند، اما با تقیّه؛ یعنی آشکارا نه، پنهان. (51/11/27) [پس] تقیّه معنایش مبارزهنکردن نیست، معنایش مبارزهکردن زیر پوشش است.تقیه یعنی مبارزه بدون آگاه شدن دشمن، نه ترک مبارزه
جان ما به لب آمد تا توانستیم همین یک کلمه را که امروز شماها بهراحتی قبول میکنید، در دوران اختناق به یک عدهای تفهیم کنیم. برای اینکه با دستگاه پهلوی مبارزه نکنند و سختیاش را نکِشند، میگفتند آقا تقیّه پس چه! میگفتیم بابا تقیّه نمیگوید مبارزه نکن، میگوید مبارزه کن، اما نگذار بفهمند؛ تقیّه یعنی نگذار بفهمند. خب اگر تو کاری نمیکنی، «نگذار بفهمند» ندارد دیگر؛ نمیکنی! تقیّه برای آنوقتی است که کاری میکنی، میخواهی نگذاری بفهمند. (60/2/26) و من تعجب میکنم چگونه کسانی هستند که تصور میکنند روایت تقیّه، ضد روایت جهاد است، یا ضد روایت عملِ ائمه علیهمالسلام است؛..تقیّه چیزی درمقابل عمل نیست، شکلی برای عمل است. پس تقیّه حالت استثنایی نیست؛ مرحوم طیّبی علیهالرحمه که مرد دانشمند و فاضلی …تقیه در برخی روایات بهمعنای نعل واژگونه زدن
چندتا روایت هم هست که تقیّه را از یک بُعد دیگری نگاه میکند، از یک دیدگاه دیگری نگاه میکند؛ طبق این روایات، تقیّه یعنی نعل واژگونه زدن؛ نعل واژگونه زدن که هم معنی استتار در آن هست، هم معنی عمل در آن هست، منتها از یک دیدگاه دیگری. از یک بعد دیگری که نگاه کنیم، مسئله اینطوری میشود. در قدیم، گاهی اوقات یک عده لشکر و یک عده سپاه حرکت میکردند و از یک راهی میخواستند عبور کنند که دشمن نفهمد؛ مثلاً فرض کنید که دشمن در نقطۀ مشرق دارد فعالیت و آرایش جنگی میکند، اینها اگر از روبهرو …حفظ هدف و راه و جستوجوی فرصت مناسب، نه انصراف از راه
… وضعی بود که آنها آن وضع را میخواستند و مورد قبولشان بود. این نشان میدهد که همان حرکت آنها، یک نهضت و تحول فکری در میان مردم بهوجود آورده و مردم را بهسوی راه راست و دین خدا هدایت کرده. به برکت چه توانستند این کار را بکنند؟ به برکت تقیّه. تقیّه یعنی چه؟ یعنی نعل واژگونه زدن، هدف را حفظکردن، راه را حفظکردن، نهایتِ عمل را ازدستندادن و پیِ فرصت مناسب گشتن؛ تکیهمان روی این است: پی فرصت مناسب گشتن؛ نهاینکه بهکلی از راه منصرفشدن. اینهم از این روایت.پرهیز از بازگویی مکرر مقاصد در تریبونها در برابر استکبار
الان هم استکبار جهانى یک قدرتى است، شما هم یک مقاصدى دارید، یک کارهایى میخواهید انجام بدهید؛ هیچ لزومى ندارد که این کارها مرتّب در تریبونها [گفته بشود]، هر کسى مسابقه بگذارد که فلان کار را میخواهیم بکنیم، مکرّر بگوییم و نکنیم. یکى از این رهبران مسلمان پختهی وارد که بنده در طول این مدّتِ کارهاى سیاسى دیدهام، سکوتوره بود. سکوتوره[28] بسیار آدم واردى بود، خیلى آدم مطّلعى بود، خیلى پخته بود؛ من در چند سفر که آمد تهران، با او ملاقات کردم - ملاقاتهاى متعدّد، جلسات گوناگون - در بعضى …پرهیز از بیان اهداف و آرزوهایی که دشمن از آن سوءاستفاده میکند
من میبینم بعضى از برادرها، یک جاهایى که خیال میکنند فقط خودشان هستند، یک مطالبى را، یک اهدافى را، یک آرزوهایى را به زبان میآورند و میگویند که دشمن از آن سوء استفاده میکند. و ما از اینگونه حرفها داشتیم. مراقب باشید! بخصوص الان، دنیا دنیاى مهمّى است؛ البتّه وزارت خارجه و مسئولین سیاست خارجى در درجهی اوّل، و [بعدْ] همهی کسانى که با سیاست خارجى سروکارى دارند؛ مجلس، بقیّهی اجزاى دولت، بعضى از ائمّهی جمعه و دیگران و دیگران. پس این هم مسئلهی تقیّه است. در کار سیاست خارجى …شیوهٔ الهی ائمه برای استمرار مبارزهٔ فکری و سیاسی در عصر عباسی
در این دوران، تنها چیزى که میتواند مبارزه و حرکت فکرى و سیاسى ائمّهی اهلبیت (علیهم السّلام) و یاران صدّیق آنان را مجال رشد و استمرار بخشد، تلاش خستگیناپذیر و جهاد خطیر آن بزرگواران است و توسّل به شیوهی الهىِ تقیّه. و بدین ترتیب است که عظمت حیرتآور و دهشتانگیز جهاد حضرت موسیبنجعفر (علیه و على آبائه التّحیّة و السّلام) آشکار میگردد.فعالیت فرهنگی و فکری امام، هم شالودهریزی ایدئولوژیک و هم تقیهٔ سیاسی
… فشرده، برمیگشاید و آنها را به تیزبینی و موقعشناسی بیشتر وادار میسازد و شمشیر زبان را نیز تاآنجاکه ضرورت عمل بنیادین ایجاب نکرده است، در نیام میگذارد. به برادرش زید که در تنگنای غلیانِ[29] احساسات، از تاب رفته و به جان آمده است، رخصت خروج (قیام) نمیدهد. در ارتباطات معمولی زندگی و در رابطه با عناصر ناآزموده، بیشترین تکیه را بر فعالیتهای فرهنگی و فکری میکند؛ کاری که درعینِحال، هم شالودهریزی ایدئولوژیک است و هم تقیۀ سیاسی؛ لیکن ـ همانطورکه در اشارتهای کوتاه پیشین دانسته شد ـ این تاکتیک حکیمانه هرگز موجب آن نمیشود که امام سمت کلی حرکت امامت را برای یاران نزدیک و شیعیان راستین که به راه او گرویدهاند، مطرح نسازد و آرمان بزرگ شیعی را ـ که همان ایجاد نظامی اسلامی و حکومتی علوی …شیوهٔ الهی اهلبیت (ع) برای استمرار مبارزه در عصر عباسی
در این دوران، تنها چیزی که میتوانست مبارزه و حرکت فکری و سیاسی اهلبیت علیهمالسلام و یاران صدیق آنان را مجال رشد و استمرار بخشد، تلاش خستگیناپذیر و جهاد خطیر آن بزرگواران بود و توسل به شیوۀ الهی تقیّه. بدین ترتیب است که عظمت حیرتآور و دهشتانگیز جهاد حضرت مو سیبنجعفر علیهوعلیآبائهالتحیةوالسلام آشکار میگردد.سفارش امیرالمؤمنین (ع) به مقاومت و نماز و پنهانکاری در دوران ستم
..«آنگاه که مرا از دست داده باشید، بسا چیزها خواهید دید که تمنای مرگ کنید؛ بیعدالتی، دشمنی، انحصارطلبی، سبکشمردن حق خدا و بیمناکی بر جان. هنگامیکه چنین شود، باید خویشتن را بهطورِ جمعی، بهوسیلۀ پیوندی خدایی محافظت کنید و به پراکندگی دچار نشوید. مقاومت و نماز ـ یاد خدا ـ و تقیّه ـ پنهانکاری ـ را پیشه سازید و بدانید که خداوند هر لحظه به رنگی درآمدن را از بندگانش مبغوض[9] میدارد. از حق و اهل حق مگذرید؛ زیرا هرآنکس که دیگری را بهجای ما انتخاب کند، دنیا را از دست خواهد داد و گنهکار از این جهان رخت بر خواهد بست.» 1پیشوای صادق/دستور امیرالمؤمنین (ع) به یاران نزدیک برای کتمان و پنهانکاری پس از تسلط طاغوت
علی علیهالسلام در یک جملهای به یاران نزدیکش، به خوبانی که اطرافش را گرفته بودند، دستور داد؛ در یک جملۀ کوتاه و موجز و معناداری گفت بعد از آنکه من بروم، وقتیکه وضع چنین بشود و آن طاغوت بر شما تسلط بیابد، شما بایستی که اینطوری عمل کنید: با کتمان و در خفا. و با تعبیر ائمۀ بعد و همان امام بزرگوار، با تقیّه!دعای امام برای شیعهای که از روی تقیه از او روی گرداند و نکوهش سلامدهندهٔ آشکار
[یا] برای کسی از شیعیانش که در راه به او برخورد کرده و از روی تقیّه، روی از او برگردانیده، از خدا طلب رحمت میکند؛ و کسی را که در موقعیتی مشابه، با احترام به او سلام داده را، مورد نکوهش قرار میدهد.[21]ناگفته ماندن جزئیات مأموریت حتی برای پسر راوی بهسبب تقیه و پنهان بودن تشکیلات شیعه
… پدری که از بیان امام، سرشار از مسرّت شده، برگشته به پسرش نقل کرده که امام به ما اینطور گفت. یا شاید این پسر وقتیکه وارد منزل امام شدهاند، همراه پدر بوده و این جریان را شنیده؛ یا بهعنوان خبر، این پدر با یکی از دوستانش مطلب را در میان گذاشته و پسر شنیده. اما پسر بنا نیست بداند پدر کجا رفته بوده، برای چه رفته بوده، امام کِی به او گفته بود. چرا؟ چون تشکیلاتِ مستور و مخفی شیعه است؛ تقیّه است. (51/11/25)انکار اتهامها نزد منصور و پرهیز از آشکار کردن کار برای حفظ جان
… منصور شد، درمقابل عظمت و متانت امام، منصور دست و پایش لرزید، نتوانست تصمیم بگیرد، لذا بود که از امام سؤالاتی کرد، آقا شما نامه نوشتید اینجا، آنجا، اسلحه خریدید، پول میگیرید، مردم را میشورانید. امام علیهالسلام در اینجا آنچنانکه مقتضی است، با او سخن گفت. پیداست که اگر امام اینجا میفرمود بله! خب به حیات امام خاتمه داده میشد و لطفی نداشت این کار، حُسنی ندارد که انسان مُشتش را پیش منصور باز کند تا او را بکُشند. امام فرمود: نه، نهخیر، این حرفها را از کجا نقل میکنی؟ اینها مردمی هستند که مغرضند، دروغگویند، چنینند، چنانند. خب او هم درمقابل عظمت امام خاضع شد و گفت بروید.تقیهٔ امام کاظم در دوران منصور، مهدی و هادی عباسی
در طول دوران زندگی منصور و مهدی و موسی الهادی، امام تقیّه میکردند؛ دلیلش هم این است که آنها نکشتند امام را، آنها از هارون نجیبتر که نبودند، اگر خوفِ بر حکومت بود، برای مهدی هم بود، برای هادی هم بود، برای منصور هم بود. خب، منصور که امام صادق را به قتل رساند، میخواست امام بعدش را هم به قتل برساند. (60/3/9)