رفتن به محتوای اصلی

تشیع

نام‌های دیگر: مذهب شیعه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

مکتب پیروان اهل‌بیت (ع)، تاریخ و اندیشهٔ آن و رویارویی شیعیان با دستگاه خلافت.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات در مسجد امام حسن مجتبی (علیه‌السلام)— ۱۳۵۲/۱۲/۲۴

سیر زمانی

از ۱۳۵۲ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۲۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

این زندگی سیاسی امام باقر است. به طور خلاصه، این بزرگوار در دوران بیست سال امامت پُربار خود دانشِ دین را گسترش داد، حکمت و درس قرآن و احکام را به همه جا رساند، داعیه‌ی تشیّع را که داعیه‌ی حکومت اسلامی و تشکیل ولایت علوی است به همه جا فرستاد و نفوذ داد، مردم زیادی را به خود متوجّه کرد، دشمنان خودش را سرشکسته و منکوب کرد، دوستان خودش را متشکّل کرد و سنگ بنایی در اسلام نهاد که مبنای بسیاری از کارهای بعدی و تلاشها و فعّالیّتها و خدمات عظیم و گران‌بهای بعدی بر همان سنگ زاویه قرار گرفت و زمینه را آماده کرد برای دوران امامت امام صادق (علیه السّلام). بالاخره هم هشام طاقت نیاورد و این بزرگوار را با زهر به شهادت رساند. خداوند متعال ما را از یاران و از پیروان این بزرگوار و خاندان مطهّر اهل‌بیت قرار بدهد.
ما حالا اسممان علوی است؛ شیعیان علی. صرف اینکه بگوئیم علی و راه او را دنبال نکنیم، فایده‌ای ندارد. کسانی بودند در زمان خود آن بزرگوار که اظهار ارادت به او هم میکردند، لکن از آنچه که او میخواست، تخلف میکردند. امیرالمؤمنین با اینها بیرحمانه برخورد کرد. فسق و فجور کردند، حد الهی را بر اینها جاری کرد؛ کفر گفتند، اینها را از دم شمشیر گذراند. بعضیها وقتی آن عظمتها را میدیدند - ماها کوچکیم دیگر - و وقتی ما یک انسانِ با این عظمت را میبینیم، میگوئیم این خداست! باورمان نمی‌آید که خدای عزیز علیم میتواند یک چنین شخصیت باعظمتی را بسازد؛ لذا اشتباه میکنیم. در زمان امیرالمؤمنین هم همین اشتباه را کسانی کردند و گفتند او خداست. امیرالمؤمنین دستور داد همه‌شان را کُشتند؛ رحمشان نکرد؛ در رودربایستی گیر نکرد که اینها طرفدار مایند و دارند درباره‌ی ما مبالغه میکنند؛ نخیر، اینها راه توحید، راه مبارزه‌ی با شرک را رها کردند، مرتد شدند و توبه هم نکردند؛ امیرالمؤمنین هم دستور داد و همه را به حد الهی محکوم کردند و به قتل رساندند. امیرالمؤمنین اینجوری است. اگر ما خیال کنیم به صرف اینکه امیرالمؤمنین را به زبان تعریف و ستایش کنیم یا محبت او را در دل داریم، خدای متعال و خود امیرالمؤمنین از کج‌رویها، از سیاه‌کاریها و از بدیهای ما صرف‌نظر میکنند، بدانیم که این منطق امیرالمؤمنین نیست. منطق امیرالمؤمنین، سلوک راه خداست. شیعه یعنی کسی که دنبال امیرالمؤمنین به راه میافتد. حالا یک وقتی خطائی، اشتباهی، گناهی کسی میکند، او بحث دیگری است؛ استغفار باید بکند؛ اما دلخوش کردن به انتساب به امیرالمؤمنین و کم و کوچک شمردن تخلف از راه خدا، به‌هیچ‌وجه در منطق امیرالمؤمنین پذیرفته نیست. اهمیت کار امیرالمؤمنین این است که از حق، از عدل، از ثبوت راه الهی، به خاطر ملاحظات صرف نظر نکرد.
نکته‌ی بعدی این است که محبت امیرالمؤمنین خیلی باارزش است. در روایت است که هرکسی محبت کسی در دل اوست، در قیامت با او محشور میشود. محبت خیلی حائز اهمیت است. اما محبتِ به تنهائی کافی نیست؛ تبعیت و پیروی کردن لازم است. ما که در دنیا به نام شیعه معروف هستیم، شیعه را اینجور معنا کرده‌ایم: «الشّیعة من شایع علیّا»؛ باید دنبال او حرکت کنیم و هدفهای او را دنبال کنیم. معلوم است که ما با همه‌ی تلاش خود به رتبه‌ی امیرالمؤمنین نخواهیم رسید، اما به سمت آن قله باید حرکت بکنیم.

شاهدها (۱۴۶ پاراگراف)

نگارش و انتشار صدها کتاب علیه تشیع و نظام اسلامی

محور سوم ایجاد سد بین جمهوری اسلامی و ملتهای دیگر است. الان صدها کتاب علیه تشیّع و نظام اسلامی در حال نوشتن و انتشار است. نظام اسلامی را به انواع تُهَم متّهم می‌کنند و بعضی فتوا می‌دهند. یک روحانی نمای درباری پیدا می‌شود و فتوا می‌دهد که شیعه کافر است! حالا شما ببینید این فتوا در ذهن آن مسلمانِ سالمِ خالصِ سنّی مذهب، که در مصر یا الجزایر، به عشق این انقلاب قیام کرده است و به شوق این کانون وارد میدان اسلام خواهی شده است، چه خواهد کرد!؟

غنای معارف اسلامی و بشری در میراث شیعی و لزوم کار بر روی آن

… سازمان‌دهى است، این مجموعه داراى مسئولیّت است، هم در جنبه‌ى معنوى و محتوایى؛ یعنى در نشان ‌دادن اندیشه‌ى شیعى و فکر شیعى که در دوره‌هاى مختلف تاریخ در هر دوره‌اى به دلیلى این فکر مظلوم واقع شده است و مورد تهاجم قرار گرفته است و نسبت به پیروان آن جفا شده است. ما ثروت عظیمى از معارف را در مجموعه‌ى میراث شیعى داریم؛ مجموعه‌ى معارف عظیم اسلامى و مجموعه معارف عظیم بشرى، آنچه براى مسلمین و آنچه براى بشر لازم است، در میراث ارزشمند عریق[3] شیعى موجود است. این مجموعه، بر روى آن هم باید کار کند و تلاش بکند.

ظلم‌ستیزی و جهاد از خصوصیات شیعه

… هم یک جهادى است براى خودش، ممکن است در یک شرایطى، نماز خواندن هم بشود جهاد، امّا جهاد، آن تلاشى است که در مقابل دشمن باشد؛ این جهاد است. حالا با کتاب باشد، با معرفت باشد، با درس باشد، با عبادت باشد، در مقابل دشمن اگر بود، میشود جهاد. حَقَّ جِهادِه؛ این است. ظلم‌ستیزى و جهاد، خصوصیّت شیعه است.

دشمنی نداشتن شیعه با هیچ انسانی جز تلاشگران در راه کفر و ناحق

احسان به مسلمین از خصوصیّات شیعه است که این هم باز در معارف اهل‌بیت همه‌جا هست. شیعه بایستى نسبت به آحاد مسلمین، بلکه نسبت به آحاد انسان، داراى تحنّن[22] و رأفت و رحمت و عطوفت و کمک و اعانت باشد. با هیچ انسانى، شیعه خصومت و دشمنى ندارد، مگر آن انسانى که در جهت کفر و ناحق دارد تلاش میکند و کوشش میکند، و او البتّه مقابله میکند. رحمت به انسانها و محبّت به انسانها و تعطّف[23] با آحاد بشر بخصوص با مسلمین، آحاد مسلمین هر جا هستند؛ این هم یکى از خصوصیّات شیعه است. باید این در رفتار ما و در تعالیم ما و در همه‌ى جوامع شیعى محسوس باشد.

ناسازگاری ادعای پیروی از امیرالمؤمنین با غفلت از محرومان

… آنها. خب، امیرالمؤمنینى که به حاکمش این‌جور میگوید، خودش آن‌جور عمل میکند: به خانه‌ى فقیر سر میزند، با دست خودش در دهان بچّه‌ى‌ یتیم غذا میگذارد که کسى گفت این‌قدر امیرالمؤمنین لقمه در دهان بچّه‌یتیم‌ها گذاشت که ماها آرزو کردیم، کاش ما هم بچّه‌یتیم بودیم! خب، کسى ادّعا کند که او امام من است، در حالى ‌که آن چیزى که در دوران حکومتش، قدرتش، ریاستش، ولو بر یک مجموعه‌ى کوچک، ریاست بر یک دِه، بر یک گوشه‌اى از گوشه‌هاى کشور به یادش نمى‌آید، این دسته‌ى از مردم، [یعنی] محرومین، فقرا و مستضعفینند؛ این میشود بگوید که او امام من است؟ اینها با هم نمیسازد.

رد پندار شیعه بودن ایرانیان از آغاز و شیعه شدن آنان از زمان صفویه

… عرب را ایرانى‌ها نوشته‌اند؛ بزرگ‌ترین [کتاب] لغت عرب، قاموس است؛ قاموس مال فیروزآبادى است که ایرانى است. حتّى لغت عرب را، ادبیّات عرب را، دستور زبان عرب را [ایرانى‌ها نوشتند]. نوبت به فقه و اصول و حدیث و مانند اینها که میرسد، دیگر غوغا است؛ ایرانى‌ها هستند؛ این مخصوص شیعه [هم] نیست ــ امروز بعضى بى‌عقل‌ها در دنیا که نه تاریخى میدانند، نه جغرافیا را مى‌شناسند، نه اسلام را میدانند، وقتى میخواهند راجع به ایران حرف بزنند، گویى که [مردم] ایران از اوّل تا حالا شیعه بودند؛ البتّه همیشه دوستدار اهل‌بیت بودند امّا شیعه نبودند؛ از زمان صفویّه ملّت ما شیعه شدند و البتّه آذربایجان و مانند اینها مقدّم بودند، جلوتر بودند، بعد هم بقیّه‌ى بلاد ایران؛ مگر بعضى از بلاد مثل قم و بعضى جاهاى دیگر که از قدیم شیعه بودند ــ در فقه و حدیثِ سنّى هم ایرانى‌ها جلوترند؛ [مانند] همین صحاح ستّه‌اى که عامّه[13] دارند؛ صحیح بخارى، مال بخارا است؛ صحیح مسلم نیشابورى، مال نیشابور است؛ صحیح تَرمَذى، مال تَرمَذ در شمال شرقى …

مرزبندی‌نشدن مکتب تشیع تا پیش از زمان مفید و نمونه‌های آن

بیشک این کار تا پیش تا پیش از زمان مفید (ره) انجام نشده است. وجود گرایش قیاسی در فقه این جنید و گرایشهای معتزلی در کلام خاندان نوبخت، بهترین دلیل بر این مدعا است و این فقط دو نمونه از نتایج و تبعات مرزبندی نشدن مکتب تشیع در زمینه‌های اصول و فروع دین است. در عرصه‌ی فقه، بهره نگرفتن از مبانی عقلی و اصولی استنباط و تفریع فرع بر اصل که از تعالیم مسلم ائمه (علیهم‌السّلام) است، و یا در طرف مقابل، لغزیدن به وادی قیاس، دو سوی انحراف غیر عمدی از مکتب و نتیجه‌ی مرزبندی نشدن و عدم ترسیم چهار چوب روشن برای آن محسوب …

اتکای این عقیدهٔ شیعه به کتاب، سنت متواتر و دلیل عقلی

در این سخن، شیعه متکی به ادله‌ی معتبره‌ی خود یعنی کتاب و سنت متواتر است علاوه بر این‌که دلیل عقلی نیز بر آن دلالت میکند پس نیازی به این ندارد که این سخن را از معتزله یا دیگری اخذ کند، بلکه این معتزله‌اند که با اهل امامت در این مسأله توافق کرده‌اند، و این بیان بر میتابد آن را که معتزله در این مسأله وام دار شیعه باشند.

لزوم پیروی عملی و نه فقط اسمی از امیرالمؤمنین (ع)

روایت دیگر، روایت «موفّق خوارزمی حنفی» است که او هم از نویسندگان سنّی است و کتابی در مناقب دارد. این روایتها، دل دوستداران آن بزرگوار را روشن میکند و باید آماده شویم برای این‌که عملاً - نه فقط اسماً دنباله‌رو آن شخصیت عظیم باشیم. «موّفق»، این روایت را نقل میکند که پیغمبر به امیرالمؤمنین علیه‌السّلام فرمود: «یا علی! انّی سألت ربّی فیک خمس خصال فاعطانی.» من از خدای متعال پنج امتیاز در ارتباط با تو خواستم و خدا هر پنج امتیاز را به من داده و قبول کرده است: «امّا اوّلها فسألت ربی ان تنشقَّ …

لزوم ارائهٔ سخن تشیع در حالی که دیگران به کار خود مشغول‌اند

… کاری که مرحوم سیّد شرف‌الدین[7] (رضوان‌اللَّه‌تعالیعلیه) با آن وسعت نظر و با آن قدرت انجام داده، و قبل از ایشان، مرحوم میرحامد حسین و دیگران این کارهای مهم را انجام دادند. این کار بایستی به زبان امروز و مناسب با امروز و بدون دعوا و بدون درگیری انجام بگیرد. بالاخره سخن تشیع بایستی ارائه بشود؛ دیگران دارند این کار را میکنند.

ضرورت کار متمرکز در محیط شیعی

همه‌ی اینها، کار متمرکز را در محیط شیعی ایجاب میکند. در محیط شیعی، بر اساس همان اخلاص و احساس مسؤولیت، انصافاً خیلی کار شده است. در طول تاریخ، علمایی از قبیل «قاضی نوراللَّه»[9] ها و دیگران و دیگران نشستند و با مظلومیت کتابهایی نوشتند؛ خدای متعال هم به خاطر همان مظلومیت، برکت داده و منتشر شده است؛ لیکن گنجینه‌ی …

فرهنگ معارضه و انقلابی تشیع پشتوانهٔ مبارزهٔ علما با استبداد و استعمار

… کوشش کردند علما را از صحنه‌ها کنار ببرند، آنها را به کنج مساجد مکتفى[2] کنند و در آنجا منزوى کنند و در بُرهه‌اى از زمان تا حدود زیادى هم توفیق پیدا کردند. و در همان بُرهه، مردم از آگاهى‌هاى دینى و حرکت عظیم دینى محروم شدند. این هم یک باب و فصل طولانى است. یا تلاش کردند عناصرى را از میان روحانیّون به خودشان جذب کنند، آنها را اغفال کنند یا بخرند، در اختیار اهداف خبیث خودشان قرار بدهند ــ که آن ‌هم یک فصلى است جداگانه ــ امّا حرکت عمومى علماى اسلام بخصوص در دنیاى تشیّع، به برکت فرهنگ معارضه و انقلابى تشیّع، در خدمت مردم، در مقابله‌ى با استبداد و استعمار و ظلم و مانند این چیزها بود. کار به آنجا رسید که بحمدالله‌ این نهضت عظیم ملّت ایران به پیروزى رسید و حکومتى بر مبناى دین به وجود آمد؛ بعد از چند صد سال تحقیر اهل دین، مسلمانها و متدیّنین عزّت نفْس پیدا کردند، احساس سربلندى کردند، زنده شدند و احساسات اسلامى و شعور اسلامى و هویّت اسلامى در …

پذیرش گفتهٔ اهل‌بیت (ع) به‌عنوان حکم خدا و اعتقاد به عصمت آنان

… و جریان عمل به شریعت اسلام از غیر طریق اهل‌بیت که این طریقه‌ی برادران اهل سنّت است. البتّه آنها هم اهل‌بیت را قبول دارند؛ منتها مثل ما، منتهاى سلسله را اهل‌بیت نمیدانند؛ [بلکه] آنها را به‌عنوان راوی‌اى که ممکن است چیزى را از پیغمبر نقل بکند ملاک قرار میدهند. ما نه، ما هرچه را که اهل‌بیت رسول اکرم فرمودند، آن را حکم خدا میدانیم و مثل بیان پیغمبر میدانیم؛ ما آنها را معصوم میدانیم. هر کسى مبنائى دارد. ما میگوییم این دو جریان که از اوایل اسلام ‌-بعد از رحلت پیغمبر- بودند و تا حالا هم هستند، هر کدام زندگى خودشان را بکنند، با هم دشمنى نکنند.

انتشار کتاب‌های ضد تشیع به قلم مزدوران با تکیه بر تهمت‌های قدیمی

… براى استکبار یک ضرر غیر قابل جبران بود لذا سعى کردند با استفاده از اختلاف فرقه‌اى و مذهبى میان ملت مسلمان، در ایران و برخى کشورهاى مسلمان دیگر مسأله‌ى اختلافات بین فرقه‌هاى مسلمین را عمده کنند و جنگ عقایدى را در کتابها و رساله‌ها و مطبوعات به راه بیاندازند. شاید تعداد کتابهایى که ضد تشیع و ضد مردم شیعه‌ى ایران در طول این ده سال منتشر شده چند برابر همه‌ى کتابهایى است که در مثل چنین مدتى در گذشته منتشر مى‌شد. قلمهاى مزدور را به کار گرفتند کسانى را که اهل هوى و هوس و بنده‌ى درهم و دینار بودند اینها را در سرتاسر کشورهاى اسلامى اجیر کردند براى این‌که روى تهمتهاى قدیمى که نسبت به تشیع زده مى‌شد تکیه کنند و بر اساس اینها کتاب بنویسند؛ از قبیل این‌که شیعه قائل به تحریف قرآن است یا شیعه همه‌ى صحابه را غیر از چهار، پنج نفر کافر مى‌داند و از این قبیل حرفها. اگر چه اثر نکرد اگر چه مقصود آنها برآورده نشد، اما شکى نیست که در ذهنیت عامه‌ى مردم بسیارى از کشورها این اختلاف‌انگیزى تأثیراتى را خواهد داشت و سرمایه‌گذارى استکبار هم به خاطر همین بود.

شیعیان بزرگ‌ترین و خطرناک‌ترین دشمن دستگاه خلافت

… هدف آن، چیزی جز تشکیل حکومت علوی و تأسیس نظام عادلانه اسلامی نبود. بیشترین دشواریهای زندگی مرارت‌بار و پر از ایثار ائمه و یاران آنان بخاطر داشتن این هدف بود و ائمه از دوران امام سجاد و بعد از حادثه‌ی عاشورا به زمینه‌سازی درازمدت برای این مقصود پرداختند. در تمام دوران صد و چهل ساله‌ی میان حادثه‌ی عاشورا و ولایت‌عهدی امام هشتم جریان وابسته به امامان اهل بیت - یعنی شیعیان - همیشه بزرگترین و خطرناکترین دشمن دستگاههای خلافت به حساب می‌آمد. در این مدت بارها زمینه‌های آماده‌ای پیش آمد و مبارزات تشیع که باید آن را نهضت علوی نام داد به پیروزیهای بزرگی نزدیک گردید، اما هر بار موانعی بر سر راه پیروزی نهائی پدید می‌آمد و غالباً بزرگترین ضربه از ناحیه تهاجم بر محور و مرکز اصلی این نهضت، یعنی شخص امام …

ناتوانی خلفا از ریشه‌کن کردن یا متوقف کردن نهضت شیعیان

هنگامی که مأمون در سال صدونودوهشت از جنگ قدرت با امین فراغت یافت و خلافت بی‌منازع را به چنگ آورد، یکی از اولین تدابیر او حل مشکل علویان و مبارزات تشیع بود.او برای این منظور، تجربه همه‌ی خلفای سلف خود را پیش چشم داشت. تجربه‌ای که نمایشگر قدرت و وسعت و عمق روزافزون آن نهضت و ناتوانی دستگاههای قدرت از ریشه‌کن کردن و حتی متوقف و محدود کردن آن بود. او می‌دید که سطوت و حشمت هارونی حتی با به بند کشیدن طولانی و بالاخره مسموم کردن امام هفتم در زندان هم نتوانست از شورشها و مبارزات سیاسی، نظامی، تبلیغاتی و فکری شیعیان مانع شود.او اینک در حالی که از اقتدار پدر و پیشینیان خود نیز برخوردار نبود و بعلاوه بر اثر جنگهای داخلی میان بنی‌عباس، سلطنت عباسی را در تهدید مشکلات بزرگی مشاهده می‌کرد، بی‌شک لازم بود به خطر نهضت علویان به چشم جدی‌تری بنگرد.

سال ولایت‌عهدی از پربرکت‌ترین سال‌های تاریخ تشیع

اما امام هشتم با تدبیری الهی بر مأمون فائق آمد و او را در میدان نبرد سیاسی‌ئی که خود به وجود آورده بود، بطور کامل شکست داد. و نه فقط تشیع، ضعیف یا ریشه‌کن نشد بلکه حتی سال دویست و یک هجری، یعنی سال ولایت عهدی آن حضرت، یکی از پربرکت‌ترین سالهای تاریخ تشیع شد و نفس تازه‌ای در مبارزات علویان دمیده شد. و این همه به برکت تدبیر الهی امام هشتم و شیوه‌ی حکیمانه‌ای بود که آن امام معصوم در این آزمایش بزرگ از خویشتن نشان داد.

مظلومیت و قداست دو ویژگی مبارزات شیعیان در پوشش تقیه

اولین و مهمترین آنها، تبدیل صحنه‌ی مبارزات حاد انقلابی شیعیان به عرصه‌ی فعالیت سیاسی آرام و بی‌خطر بود. همان‌طور که گفتم شیعیان در پوشش تقیه، مبارزاتی خستگی‌ناپذیر و تمام نشدنی داشتند،این مبارزات که با دو ویژگی همراه بود، تأثیر توصیف‌ناپذیری در برهم زدن بساط خلافت داشت، آن دو ویژگی، یکی مظلومیت بود و دیگری قداست.

سلب مظلومیت و قداست از علویان با رهبری ولیعهد دستگاه خلافت

مأمون می‌خواست یک باره آن خفا و استتار را از این جمع مبارز بگیرد و امام را از میدان مبارزه انقلابی به میدان سیاست بکشاند و بدینوسیله کارآئی نهضت تشیع را که بر اثر همان استتار و اختفا روزبه‌روز افزایش یافته بود به صفر برساند. با این کار مأمون آن دو ویژگی مؤثر و نافذ را نیز از گروه علویان می‌گرفت زیرا جمعی که رهبرشان فرد ممتاز دستگاه خلافت و ولیعهد پادشاه مطلق العنان وقت و متصرف در امور کشور است نه مظلوم است و نه آنچنان مقدس.

قوت قلب شیعیان و بیان علنی معارف شیعه

در آن سال در مدینه و شاید در بسیاری از آفاق اسلامی هنگامی که خبر ولایت‌عهدی علی‌بن‌موسی‌الرضا رسید در خطبه فضائل اهل بیت بر زبان رانده شد. اهل بیت پیغمبر که هفتاد سال علناً بر منبرها دشنام داده شدند و سالهای متمادی دیگر کسی جرأت بر زبان آوردن فضائل آنها را نداشت، اکنون همه جا به عظمت و نیکی یاد شدند، دوستان آنان از این حادثه روحیه و قوت قلب گرفتند، بی‌خبرها و بی‌تفاوتها با آن آشنا شدند و به آن گرایش یافتند و دشمنان سوگند خورده احساس ضعف و شکست کردند، محدثین و متفکرین شیعه معارفی را که تا آنروز جز در خلوت نمی‌شد به زبان آورد، در جلسات درسی بزرگ و مجامع عمومی بر زبان راندند.

نظریهٔ شیعه دربارهٔ امام و زمامدار سیاسی جامعهٔ اسلامی

در مکتب تشیّع نیز ـ که ازنظر پیروانش اصلی‌ترین جریان فکری اسلام است ـ امامت به همین معنا گرفته می‌شد و نظریۀ آن مکتب دربارۀ امام، بدین‌گونه خلاصه می‌گشت که امام و زمامدار سیاسی جامعۀ اسلامی باید از سوی خدا معیّن و به‌وسیلۀ پیامبر معرفی شده باشد، و باید رهبر فکری و مفسر قرآن و آگاه از همۀ رموز و دقایق دین باشد، و باید پاک و معصوم و مُبرّا از هر عیب و نقیصۀ خَلقی و خُلقی و سببی باشد، و باید از دودمانی پاک و پاک‌دامن تولد یافته باشد، و باید و باید. و بدین‌گونه، امامت که در عرف مسلمانان قرن اول و دوم به‌معنای رهبریِ سیاسی بود، در عرف خاص شیعیان، به‌جز رهبریِ سیاسی، رهبریِ فکری و اخلاقی را نیز در مفهوم خود فراگرفت.

اندک بودن و استحکام نیافتن جمع شیعیان در آغاز دورهٔ امام سجاد (ع)

… علتش هم آشکار است، زیرا اگر در آغاز حرکت ائمه در دورۀ چهارم از دوران‌های چهارگانۀ امامت، که از آغاز زندگی امام سجاد (ع) شروع می‌شود، دست به چنین حرکت تعرض‌آمیزی می‌زدند، مطمئناً کاروان پُرمسئولیت و خطیر اهل‌بیت (ع) به آنجایی که می‌خواستند، نمی‌رسید. هنوز باغستان اهل‌بیت (ع) که با باغبانی ماهرانۀ امام سجاد (ع) آبیاری و تربیت می‌شد، آن استحکام کافی را به‌دست نیاورده بود. نهال‌های نورسی در این باغستان بودند که تابِ تحمل توفان‌های سخت را نداشتند. همان‌طورکه در اوایل این بحث اشاره کردم، در پیرامون امام سجاد (ع) عدۀ بسیار کمی از علاقه‌مندان و شیعیان و مؤمنان به اهل‌بیت (ع) بودند، و در آن دوران ممکن نبود که این عدۀ قلیل را ـ که مهم‌ترین بار مسئولیت ادارۀ تشکیلات تشیّع را بر دوش داشتند ـ دَمِ چَک دشمن داد و اینها را به نابودی تهدید کرد.

ریشه دواندن دعوت شیعی در عراق و حجاز و خراسان پس از دوران توقف

دوران زندگی امام پنجم، امام باقر علیه‌السلام به‌طورکامل ادامۀ منطقی دوران زندگی امام سجاد است. اکنون دیگر، جمعی گرد آمده‌اند و شیعه دوباره احساس وجود و شخصیت می‌کند. دعوت شیعی که چند سالی بر اثرِ حادثۀ کربلا و حوادث خونین پس از آن ـ مانند حادثۀ حَرّه و حادثۀ توّابین ـ و سخت‌گیری‌های خلفا متوقف مانده بود و جز در پوشش‌های بسیار ضخیم ارائه نمی‌شد، اکنون در بسیاری از اقطار کشورهای اسلامی، مخصوصاً در عراق و حجاز و خراسان، ریشه دوانیده و قشر وسیعی را به خود متوجه ساخته و حتی در دایره‌ای محدودتر به‌صورتِ یک پیوند فکری و عملی که می‌توان از آن به یک «تشکیلات حزبی» تعبیر کرد، درآمده است. آن روزی که امام سجاد می‌فرمود: «در همۀ حجاز، دوستان و علاقه‌مندان ما به بیست نفر نمی‌رسند» سپری شده و اکنون هنگامی‌که امام باقر به مسجد پیامبر در مدینه وارد می‌شود، جماعت انبوهی از مردم خراسان و دیگر مناطق گرد او را می‌گیرند و از مسائل فقهی سؤال می‌کنند. …

دعوت تشیع، تنها راه هدایت مردم در فضای انحرافی عصر اموی

… دَعَوناهُم لَم یَستَجیبوا لَنا»[10] اگر بخوانیمشان، دعوت ما را نمی‌پذیرند ـ و از سوی دیگر، در آن جریان انحرافی که همه‌چیزش، حتی درس و بحث و فقه و کلام و حدیث و تفسیرش در جهتِ تمنیّات و خواسته‌های طواغیت اموی است، هیچ دریچۀ امید دیگری به روی آنان گشوده نیست؛ و اگر تشیّع نیز کمر به دعوت و هدایت آنان نبندد، راه هدایت یکسره بر آنان بسته شده است؛ «وَ اِن تَرَکناهُم لَم یَهتَدوا بِغَیرِنا» و اگر واگذاریمشان، با هیچ وسیلۀ دیگری هدایت نمی‌شوند.

ناکامی خلفای اموی و عباسی در ریشه‌کن‌کردن جریان معارض تشیع

در این نبرد، رقیب که ابتکار عمل را به‌دست داشت و با همۀ امکانات به میدان آمده بود، مأمون بود. مأمون با هوشی سرشار و تدبیری قوی و فهم و درایتی بی‌سابقه قدم در میدانی نهاد که اگر پیروز می‌شد و اگر می‌توانست آن‌چنان‌که برنامه‌ریزی کرده بود کار را به انجام برساند، یقیناً به هدفی دست می‌یافت که از سال چهل هجری یعنی از شهادت علی‌بن‌ابی‌طالب هیچ‌یک از خلفای اموی و عباسی با وجود تلاش خود نتوانسته بودند به آن دست یابند، یعنی می‌توانست درخت تشیّع را ریشه‌کن کند و جریان معارضی را که همواره همچون خاری در چشم سردمداران خلافت‌های طاغوتی فرو رفته بود، به‌کلی نابود سازد.

سال ولایتعهدی امام رضا (ع) از پربرکت‌ترین سال‌های تاریخ تشیع

اما امام هشتم با تدبیری الهی بر مأمون فائق آمد و او را در میدان نبرد سیاسی‌ای که خود به‌وجود آورده بود، به‌طور کامل شکست داد. و نه‌فقط تشیّع، ضعیف یا ریشه‌کن نشد بلکه حتی سال دویست‌و‌یک هجری، یعنی سال ولایتعهدی آن حضرت، یکی از پربرکت‌ترین سال‌های تاریخ تشیّع شد و نفَس تازه‌ای در مبارزات علویان دمیده شد. و این‌همه به برکت تدبیر الهی امام هشتم و شیوۀ حکیمانه‌ای بود که آن امام معصوم در این آزمایش بزرگ از خویشتن نشان داد.

قوت قلب دوستان و گرایش بی‌خبران و بیان علنی معارف شیعه در مجامع عمومی

در آن سال در مدینه و شاید در بسیاری از آفاق اسلامی هنگامی‌که خبر ولایتعهدی علی‌بن‌موسی الرضا رسید در خطبه، فضایل اهل‌بیت بر زبان رانده شد.[28] اهل‌بیت پیغمبر که شصت سال علناً بر منبرها دشنام داده شدند و سال‌های متمادی دیگر کسی جرأت بر زبان‌آوردن فضایل آنها را نداشت، اکنون همه‌جا به عظمت و نیکی یاد شدند، دوستان آنان از این حادثه روحیه و قوّت قلب گرفتند، بی‌خبرها و بی‌تفاوت‌ها با آن آشنا شدند و به آن گرایش یافتند و دشمنان سوگند‌خورده احساس ضعف و شکست کردند، محدثین و متفکرین شیعه معارفی را که تا آن روز جز در خلوت نمی‌شد به زبان آورد، در جلسات درسی بزرگ و مجامع عمومی بر زبان راندند.

گسترش و تقویت روزافزون شیعه در دوران امام هادی و امام عسکری (ع)

… پس از دیگری، آمدند و به درَک واصل شدند. آخرین نفرِ آنها مُعتزّ بود که حضرت را شهید کرد و خودش هم به فاصلۀ کوتاهی مُرد. این خلفا غالباً با ذلت مُردند؛ یکی به دست پسرش کشته شد، دیگری به‌ دست برادرزاده‌اش و به همین ترتیب بنی‌عباس تارومار شدند،[3] به‌عکسِ شیعه. شیعه در دوران حضرت هادی و حضرت عسکری علیهماالسلام و در آن شدتِ عمل، روزبه‌روز وسعت پیدا کرد، قوی‌تر شد.

ماندگاری و گسترش شیعه با وجود ۲۵۰ سال دشمنی حکومت‌ها

… است. حکام، با این روحِ مبارزه می‌جنگیدند و ائمه علیهم‌السلام هم مثلِ کوه ایستاده بودند. بدیهی است که در این مبارزه، معارف، احکام فقهی و خُلقیات و اخلاقیاتی که ائمه ترویج می‌کردند، جای خود را دارد. تربیت شاگردِ بیشتر و ارتباطات شیعی، روزبه‌روز گسترده‌تر شد. شیعه را اینها نگه داشت. شما مرامی را در نظر بگیرید که 250 سال علیه آن حکومت شده است، اصلاً باید هیچ‌چیزش نمانَد، باید به‌کل از بین برود؛ ولی شما ببینید الان دنیا چه خبر است و شیعه به کجا رسیده است.

بقای تشیع در گرو کوشش بزرگان سلف در حفظ سخنان ائمه

… واقعیت این آیین، و موافقت این آیین با سنت پروردگار در تاریخ و در انسان، گواهی می‌دهد، در روزگاری که جا دارد انسانیت، سخن امام شیعه را بفهمد و بشناسد، در یک‌چنین روزگاری هنوز وقتی‌که برمی‌گردیم به تاریخ صدر اسلام، می‌بینیم چهرۀ بزرگان این مکتب، ناشناخته است. اگر نبود کوشش عده‌ای از بزرگان سَلَف ما ـ که سخنان این بزرگواران را حفظ کردند ـ ما امروز از تشیّع چیزی در دست نداشتیم؛ چون رجال تشیّع را نمی‌شناختیم.