رفتن به محتوای اصلی

تشیع

نام‌های دیگر: مذهب شیعه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

مکتب پیروان اهل‌بیت (ع)، تاریخ و اندیشهٔ آن و رویارویی شیعیان با دستگاه خلافت.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات در مسجد امام حسن مجتبی (علیه‌السلام)— ۱۳۵۲/۱۲/۲۴

سیر زمانی

از ۱۳۵۲ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۲۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

این زندگی سیاسی امام باقر است. به طور خلاصه، این بزرگوار در دوران بیست سال امامت پُربار خود دانشِ دین را گسترش داد، حکمت و درس قرآن و احکام را به همه جا رساند، داعیه‌ی تشیّع را که داعیه‌ی حکومت اسلامی و تشکیل ولایت علوی است به همه جا فرستاد و نفوذ داد، مردم زیادی را به خود متوجّه کرد، دشمنان خودش را سرشکسته و منکوب کرد، دوستان خودش را متشکّل کرد و سنگ بنایی در اسلام نهاد که مبنای بسیاری از کارهای بعدی و تلاشها و فعّالیّتها و خدمات عظیم و گران‌بهای بعدی بر همان سنگ زاویه قرار گرفت و زمینه را آماده کرد برای دوران امامت امام صادق (علیه السّلام). بالاخره هم هشام طاقت نیاورد و این بزرگوار را با زهر به شهادت رساند. خداوند متعال ما را از یاران و از پیروان این بزرگوار و خاندان مطهّر اهل‌بیت قرار بدهد.
ما حالا اسممان علوی است؛ شیعیان علی. صرف اینکه بگوئیم علی و راه او را دنبال نکنیم، فایده‌ای ندارد. کسانی بودند در زمان خود آن بزرگوار که اظهار ارادت به او هم میکردند، لکن از آنچه که او میخواست، تخلف میکردند. امیرالمؤمنین با اینها بیرحمانه برخورد کرد. فسق و فجور کردند، حد الهی را بر اینها جاری کرد؛ کفر گفتند، اینها را از دم شمشیر گذراند. بعضیها وقتی آن عظمتها را میدیدند - ماها کوچکیم دیگر - و وقتی ما یک انسانِ با این عظمت را میبینیم، میگوئیم این خداست! باورمان نمی‌آید که خدای عزیز علیم میتواند یک چنین شخصیت باعظمتی را بسازد؛ لذا اشتباه میکنیم. در زمان امیرالمؤمنین هم همین اشتباه را کسانی کردند و گفتند او خداست. امیرالمؤمنین دستور داد همه‌شان را کُشتند؛ رحمشان نکرد؛ در رودربایستی گیر نکرد که اینها طرفدار مایند و دارند درباره‌ی ما مبالغه میکنند؛ نخیر، اینها راه توحید، راه مبارزه‌ی با شرک را رها کردند، مرتد شدند و توبه هم نکردند؛ امیرالمؤمنین هم دستور داد و همه را به حد الهی محکوم کردند و به قتل رساندند. امیرالمؤمنین اینجوری است. اگر ما خیال کنیم به صرف اینکه امیرالمؤمنین را به زبان تعریف و ستایش کنیم یا محبت او را در دل داریم، خدای متعال و خود امیرالمؤمنین از کج‌رویها، از سیاه‌کاریها و از بدیهای ما صرف‌نظر میکنند، بدانیم که این منطق امیرالمؤمنین نیست. منطق امیرالمؤمنین، سلوک راه خداست. شیعه یعنی کسی که دنبال امیرالمؤمنین به راه میافتد. حالا یک وقتی خطائی، اشتباهی، گناهی کسی میکند، او بحث دیگری است؛ استغفار باید بکند؛ اما دلخوش کردن به انتساب به امیرالمؤمنین و کم و کوچک شمردن تخلف از راه خدا، به‌هیچ‌وجه در منطق امیرالمؤمنین پذیرفته نیست. اهمیت کار امیرالمؤمنین این است که از حق، از عدل، از ثبوت راه الهی، به خاطر ملاحظات صرف نظر نکرد.
نکته‌ی بعدی این است که محبت امیرالمؤمنین خیلی باارزش است. در روایت است که هرکسی محبت کسی در دل اوست، در قیامت با او محشور میشود. محبت خیلی حائز اهمیت است. اما محبتِ به تنهائی کافی نیست؛ تبعیت و پیروی کردن لازم است. ما که در دنیا به نام شیعه معروف هستیم، شیعه را اینجور معنا کرده‌ایم: «الشّیعة من شایع علیّا»؛ باید دنبال او حرکت کنیم و هدفهای او را دنبال کنیم. معلوم است که ما با همه‌ی تلاش خود به رتبه‌ی امیرالمؤمنین نخواهیم رسید، اما به سمت آن قله باید حرکت بکنیم.

شاهدها (۱۴۶ پاراگراف)

لزوم مرزبندی تشیع به‌عنوان نظام فکری و عملی بر پایهٔ سخنان ائمه (ع)

این‌جاست که یکی از مهمترین وظایف رهبران امت در آن برهه از زمان رخ مینماید، وظیفه‌یی که درست به انجام رسیدن آن میتوانسته است به معنای حفظ مذهب و معادل جهادی سرنوشت ساز باشد. و آن وظیفه عبارت است از این‌که تشیع به مثابه‌ی یک نظام فکری و عملی، مرزبندی شود و برای آن از لحاظ عقیدتی و عملی با استفاده از میراث ارزشمند سخنان ائمه (علیهم‌السّلام) چهار چوبی ترسیم گردد. و بدین گونه هویت مستقل و مرز بندی شده‌ی مذهب اهل بیت (ع) مشخص گشته در معرض فهم و استفاده‌ی پیروانش قرار گیرد. این کار به علماء و متفکران شیعه این امکان را میداد که انحراف اصولی یعنی خروج از حیطه‌ی مبانی مذهب در فقه و کلام را، از اختلاف نظرهایی که در داخل محدوده‌ی مکتب پیش میآید، بتوانند جدا کرد.

ارائهٔ نظام فکری منسجم با مرزهای روشن برای تشیع از سوی مفید

با توجه به آنچه مفید در کتاب اوائل المقالات و سایر کتب کلامیاش مانند: تصحیح الاعتقاد و الفصول المختارة و غیرها در بیان عقاید تشیع و بیان فارق میان آن و عقاید دیگر نحله‌های کلامی و مخصوصاً مکتب اعتزال، افاده کرده است میتوان گفت که وی در صدد آن بوده است که یک نظام فکری، منسجم و دارای حدود و ثغور روشن و مشخص برای تشیع ارائه دهد. شک نیست که نقطه‌ی شاخص و متمایز کننده در این نظام فکری، مسأله‌ی امامت است بدین معنی که هیچ نخله‌ی دیگری در این مسأله با شیعه شریک نیست و مناط در نسبت دادن فرد یا جماعتی به مذهب شیعه اعتقاد به این مسأله است. درست است که شیعه در بسیاری دیگر از اعتقاداتش نیز با …

ناسازگاری ادعای تشیع با دوری از رفتار امیرالمؤمنین (ع)

اکنون به مناقب نوع دوم بپردازیم که بایدبرای من و شما درس باشد. نمیشود ما ادّعای تشیّع کنیم و خود را مختصّین به علی بن ‌ابی طالب علیه‌السّلام بدانیم، اما در عمل، از اعمال و رفتار آن بزرگوار چیزی در ما نباشد.

آیین محبت و تولا و تبرا و ریشهٔ ماندگاری آن در برابر مخالفت‌ها

مردم محبّتى دارند؛ این محبّت بایستى در خواندن شما، در گفتن شما عمیق و ریشه‌دار و تند و آتشین و برافروخته بشود. تشیّع آئین محبّت است؛ خصوصیّت محبّت، خصوصیّت تشیّع است. کمتر مکتبى و مسلکى و دین و آئینى و طریقه‌اى مثل تشیّع با محبّت سر و کار داشته؛ علّت این هم که این فکر تا امروز مانده، در حالى ‌که این همه با آن مخالفت کردند، این است که ریشه در زلال محبّت داشته؛ دینِ تولّا و تبرّا است؛ آئینِ دوست داشتن و دشمن داشتن است؛ عاطفه در آن با فکر هماهنگ و همدوش است. خیلى چیزهاى مهمّى است؛ خیلى اصل سحرآمیز عجیبى است. اگر محبّت در تشیّع نبود، این دشمنى‌هاى عجیبى که با شیعه شده، باید آن را از بین میبرد. همین محبّت شما و محبّت …

کوتاهی در دفاع امروزی از تشیع از جمله در برابر اتهام تحریف قرآن

… مخلوط کرده ‌-که آن معارف دُروز یک شرح مفصّلى دارد؛ بنده کتاب دینی‌شان را دیده‌ام و دارم-[21] و اینها را یک کتاب کرده؛ من وقتى این را خواندم، گفتم خب ما باید در حوزه‌ی علمیّه‌ی قم و در مراکز علمی‌مان براى یک چنین کتابى صد جواب و صد رد در مشتمان داشته باشیم. هنوز که هنوز است در دنیاى اسلام به ما میگویند شما قائل به تحریف قرآنید، چرا که یک روز یک فصل‌الخطاب[22] نوشته شده. ما هنوز نتوانستیم آن‌قدر فضاى فرهنگى دنیاى اسلام را از حرف حقّ خودمان و اینکه ما قائل به تحریف قرآن نیستیم اشباع کنیم، که اگر یک بی‌دینِ لامذهبى مثل آن جناب خواست بنویسد که شیعه قائل به تحریف قرآن است، بداند که فردا شاگردِ سر کلاسش در الازهر یقه‌اش را خواهد گرفت که اینکه [جواب شیعه و] کتاب شیعه است. هرچه مرحوم سیّد شرف‌الدّین و مرحوم امینى نوشتند، همان است دیگر؛[23] البتّه هر کدام هم براى یک جاهایى به درد میخورد. ما به‌صورت مدرن، به‌صورت امروزى و طبق نیازهاى امروز، از حقّ خودمان، از تشیّعمان، از اعتقادمان، از انقلابمان، از اسلاممان [حتّى] از اماممان دفاع نکردیم. از امام هم ما دفاع نکردیم؛ امام را متّهم کردند که ایشان میگوید پیغمبرها ناموفّق بودند![24] چند کتاب ما در جواب این نوشتیم و به دنیا ارائه دادیم و پخش کردیم؟ خب، اینها نیست، [این کارها] نمیشود؛ البتّه یک چیزهاى ناقصى مینویسند. پس ببینید اینها کارهاى حوزه است؛ …

صرف پول نفت و دلار آمریکایی برای نوشتن کتاب ضد شیعه

امروز پولهاى نفت براى کتاب نوشتن ضدّ شیعه مصرف میشود. دلارهاى آمریکایى براى ردّ تشیّع مصرف میشود و به زبان عربى و زبان اردو ترجمه میشود یا نوشته میشود. اینها هر جا باشند، دستهاى شیطانند؛ اینها انسانهاى سالمى نیستند که این چیزها را مینویسند. ما میگوییم امروز آتش‌افروزى نباید کرد. هر کسى عقیده‌ی خودش را داشته باشد و هر کسى عقیده‌ی خودش را اثبات هم بکند؛ ما نمیگوییم گویندگان ‌-از مذاهب مختلف اسلامى- وقتى بر …

آمادگی بیشتر برای برافراشتن پرچم حکومت علوی پس از شهادت امام هفتم

شاید مأمون در ارزیابی خطر شیعیان برای دستگاه خود واقع بینانه فکر می‌کرد. گمان زیاد بر این است که فاصله پانزده ساله‌ی بعد از شهادت امام هفتم تا آن روز و بویژه فرصت پنج ساله جنگهای داخلی، جریان تشیع را از آمادگی بیشتری برای برافراشتن پرچم حکومت علوی برخوردار ساخته بود.

گسترش اندیشهٔ شیعی و سازمان‌یابی قیام‌ها با تکیه بر مظلومیت و قداست

شیعیان با اتکاء به این دو عامل نفوذ، اندیشه‌ی شیعی را که همان تفسیر و تبیین اسلام از دیدگاه ائمه اهل بیت است، به زوایای دل و ذهن مخاطبین خود می‌رساندند و هر کسی را که از اندک آمادگی برخوردار بود به آن طرز فکر متمایل و یا مؤمن می‌ساختند و چنین بود که دائره‌ی تشیع، روزبه‌روز در دنیای اسلام گسترش می‌یافت. و همان مظلومیت و قداست بود که با پشتوانه تفکر شیعی، این‌جا و آن‌جا در همه‌ی دوران‌ها قیام‌های مسلحانه و حرکات شورشگرانه را برضد دستگاههای خلافت سازماندهی می‌کرد.

تشیع عصر ائمه به‌عنوان سازمان و تشکیلاتی منسجم

… متشتّت در جریان است؛ مثل دانه‌هاى تسبیح، یک رشته و یک نخ، همه‌ى اینها را به هم وصل میکرد. آن رشته چه بود؟ رشته‌ى اطاعت و فرمان‌بَرى از مرکزیّت تشیّع، از رهبرى عالى تشیّع یعنى امام؛ همه‌ى این رشته‌ها به آنجا متّصل میشد؛ قلبى بود که به همه‌ى اعضا فرمان میداد؛ و به این ترتیب، تشیّع یک سازمان و یک تشکیلات بود. ممکن بود دو نفر از حال هم خبر نداشته باشند، امّا بودند کسانى که از حال همه باخبر بودند. اطاعت و فرمان‌بَرى آنها به‌حساب، فریاد زدنشان از روى دستور، سکوتشان برطبق نقشه، همه چیزشان با حساب. فقط یک عیبى کار آنها داشت و آن اینکه همدیگر را کمتر میدیدند. اهل یک شهر و شیعیان یک منطقه، البتّه یکدیگر را میدیدند، امّا یک کنگره‌ى جهانى لازم بود براى شیعیانِ روزگار ائمّه (علیهم‌السّلام). این کنگره‌ى جهانى را معیّن کردند، وقتش را هم معیّن کردند؛ گفتند در …

انتظار شیعه از امام در ادارهٔ جامعه، ارشاد فکری، آموزش دینی و تزکیهٔ اخلاقی

هنگامی‌که شیعه کسی را به‌عنوان امام می‌شناخت، نه‌تنها ادارۀ امور اجتماعی، که راهنمایی و ارشاد فکری و آموزش دینی و تصفیه و تزکیۀ اخلاقی را نیز از او انتظار می‌بُرد؛ و اگر این وظایف از او ساخته نمی‌بود، او را به‌عنوان «امام به‌حق» نمی‌شناخت و به حُسن ادارۀ سیاسی و قدرت‌نمایی نظامی و سلحشوری و کشورگشایی ـ که در نظر دیگران معیارهای بَسنده‌ای[5] به‌شمار می‌آمد ـ قناعت نمی‌ورزید.

شیعیان بزرگ‌ترین و خطرناک‌ترین دشمن دستگاه‌های خلافت از عاشورا تا ولایتعهدی امام رضا (ع)

در تمام دوران صدوچهل‌سالۀ میانِ حادثۀ عاشورا و ولایتعهدی امام هشتم جریان وابستۀ به امامان اهل‌بیت ـ یعنی شیعیان ـ همیشه بزرگ‌ترین و خطرناک‌ترین دشمن دستگاه‌های خلافت به‌حساب می‌آمد. در این مدت بارها زمینه‌های آماده‌ای پیش آمد و مبارزات تشیّع، که باید آن را «نهضت علوی» نام داد، به پیروزی‌های بزرگی نزدیک گردید، اما هر بار موانعی بر سر راه پیروزی نهایی پدید می‌آمد و غالباً بزرگ‌ترین ضربه از ناحیۀ تهاجم بر محور و مرکز اصلی این نهضت، یعنی شخص …

حفظ شیعه به دست امام حسن (ع) برای بازگشت حکومت به اهل‌بیت

… یعنی اگر امام حسن می‌جنگید و در این جنگ کشته می‌شد ـ که به احتمال قوی به‌دست اصحاب خودش که جاسوسان معاویه آنها را خریده بودند، کشته می‌شد ـ معاویه می‌گفت من نکشتم، اصحاب خودش کشتند. به عزاداری هم می‌پرداخت و بعد تمام اصحاب امیرالمؤمنین را تارومار می‌کرد. یعنی، دیگر چیزی به نام تشیّع باقی نمی‌ماند تا عده‌ای در کوفه پیدا شوند و بعد از بیست سال، امام حسین علیه‌السلام را دعوت کنند. اصلاً چیزی باقی نمی‌ماند. امام حسن علیه‌السلام شیعه را حفظ کرد، یعنی بنا را حفظ کرد تا بعد از بیست سال، بیست‌وپنج سال، حکومت به اهل‌بیت برگردد. (1379/3/13)

پایه‌گذاری تشکیلات شیعی در دیدار امام حسن (ع) با سران شیعه به نقل از طه حسین

طه حسین[17] مدعی است که این دیدار درحقیقت سنگ زیربنای اصلی مبارزات تشیّع را گذاشت، یعنی می‌خواهد بگوید امام حسن (ع) با اینها نشستند و مشورت کردند، و در همین دیدار تشکیلات عظیم شیعی را به‌وجود آوردند.

سازماندهی جریان یاران اهل‌بیت به دست امام حسن (ع) و تضمین بقای اسلام

… جامعه را در پوشش تفکر درست اسلامی قرار بدهیم، پس به‌جای روی‌آوردن به یک جریان رقیق و رو به زوال ـ که همان جریان عمومی است ـ یک جریان عمیق و اصیل را در اقلیت و در زیر پوشش نگه می‌داریم تا بماند و تضمین‌کنندۀ حفظ اصالت‌های اسلام باشد. این کار را امام حسن کرد. یک جریان محدودی را به‌وجود آورد، یا بهتر بگوییم سازماندهی کرد، که این جریان همان جریان یاران و صحابۀ اهل‌بیت است، جریان تشیّع. که اینها در طول تاریخ اسلام، در طول دوران‌های سیاه و خفقان‌آلود، ماندند و موجب شدند و تضمین کردند بقای اسلام را. اگر اینها نبودند به‌کلی همه‌چیز دگرگون می‌شد، جریان امامت و جریان بینش اهل‌بیت که تضمین‌کنندۀ اسلام واقعی بود.

خطر ریشه‌کن شدن شیعه در صورت حرکت آشکار و قهرآمیز ائمه

اگر ائمه (ع) ازجمله امام سجاد علیه‌السلام در آن شرایط می‌خواستند به چنین حرکات آشکار و قهرآمیزی دست بزنند یقیناً ریشۀ شیعه کنده می‌شد و هیچ زمینه‌ای برای رشد مکتب اهل‌بیت و دستگاه ولایت و امامت در دوران بعد باقی نمی‌ماند، بلکه همه از بین می‌رفت و نابود می‌شد. لذا می‌بینیم امام سجاد (ع) در قضیۀ مختار اعلام هماهنگی نمی‌کنند، گرچه در بعضی از روایات آمده است که ارتباطاتی پنهانی با مختار داشتند ولی هیچ شکی نیست که آشکارا با او هیچ روابطی نداشته‌اند و حتی در بعضی از روایات گفته می‌شود که امام سجاد نسبت به مختار بدگویی …

گسترش دعوت شیعی به مناطق دور از مرکز حکومت بنی‌امیه

از نخستین لحظات، تلاش وسیع و پُردامنۀ امام و یاران راستین او در اشاعۀ دعوت هدف‌دار و زیر و رو کُنِ تشیّع، مَطلعی تازه می‌گیرد. گسترش دامنۀ این دعوت چنان است که علاوه‌بر مناطقِ شیعه‌نشین ـ مانند مدینه و کوفه ـ مناطق جدیدی، به‌ویژه بخش‌هایی از کشور اسلامی که از مرکز حکومت بنی‌امیه دور است نیز بر قلمرو طرز تفکر شیعی افزوده می‌شود. و خراسان را در این میان می‌توان بیش از همه نام بُرد، که نفوذ تبلیغات شیعی در مردم آن سامان را در روایات متعددی مشاهده می‌کنیم.[8]

احتمال آمادگی بیشتر تشیع برای برافراشتن پرچم حکومت علوی پس از جنگ‌های داخلی

شاید مأمون در ارزیابی خطر شیعیان برای دستگاه خود واقع‌بینانه فکر می‌کرد. گمان زیاد بر این است که فاصلۀ پانزده‌سالۀ بعد از شهادت امام هفتم تا آن روز و به‌ویژه فرصت پنج‌سالۀ جنگ‌های داخلی، جریان تشیّع را از آمادگی بیشتری برای برافراشتن پرچم حکومت علوی برخوردار ساخته بود.

گسترش اندیشهٔ شیعی در دنیای اسلام با اتکا به مظلومیت و قداست

شیعیان با اتکای به این دو عاملِ نفوذ، اندیشۀ شیعی را که همان تفسیر و تبیین اسلام از دیدگاه ائمه اهل‌بیت است، به زوایای دل و ذهن مخاطبین خود می‌رساندند و هرکسی را که از اندک آمادگی برخوردار بود به آن طرز فکر متمایل و یا مؤمن می‌ساختند و چنین بود که دایرۀ تشیّع، روزبه‌روز در دنیای اسلام گسترش می‌یافت. و همان مظلومیت و قداست بود که با پشتوانۀ تفکر شیعی، اینجاوآنجا در همۀ دوران‌ها قیام‌های مسلحانه و حرکات شورشگرانه را ضد دستگاه‌های خلافت سازماندهی می‌کرد.

هدف مأمون از هم‌ردیف‌کردن فکر شیعی با دیگر عقاید و زدودن جاذبهٔ آن

این تدبیر می‌توانست فکر شیعی را هم در ردیف بقیۀ عقاید و افکاری که در جامعه طرف‌دارانی داشت قرار دهد و آن را از حد یک تفکر مخالف دستگاه که اگرچه ازنظر دستگاه‌ها، ممنوع و مبغوض است، ازنظر مردم به‌خصوص ضُعفا، پرجاذبه و استفهام‌برانگیز است، خارج سازد.

گسترش چندبرابری حوزهٔ نفوذ ائمه (ع) در زمان سه امام نسبت به دوران امام باقر و امام صادق (ع)

اینکه آن بزرگوار‌ها در غربتِ زیادی بودند، واقعاً همین‌طور است؛ دور از مدینه و دور از خاندان و دور از محیط مألوف؛ اما در کنار این، دربارۀ این سه امام ـ از حضرت جواد تا حضرت عسکری ـ نکتۀ دیگری وجود دارد و آن این است که هرچه به پایان دورۀ حضرت عسکری جلوتر می‌رویم، و این غربت بیشتر می‌شود، حوزۀ نفوذ ائمه و وسعت دایرۀ شیعه در زمان این سه امام، نسبت به زمان امام صادق و امام باقر شاید ده برابر است؛ و این چیز عجیبی است. شاید علت اینکه اینها را این‌طور در فشار و ضیق قرار دادند، اصلاً همین موضوع بود. بعد از حرکت حضرت رضا به‌طرف ایران و آمدن به خراسان، یکی از اتفاقاتی که افتاد، همین بود. شاید اصلاً در محاسبات امام هشتم علیه‌السلام این موضوع وجود داشته. قبل از آن، شیعیان در …

مبارزه با شکل حکومت و فکر، نه با افراد

اسلام که با فرد دشمن نیست، تشیّع که با فرد نمی‌جنگد؛ با شکل می‌جنگد، با فکر می‌جنگد. بنی‌امیه و بنی‌عباس از نظر منطقِ اسلام، و گروه شیعۀ پیرو اسلام و اطرافیان باوفای نگاهبانان واقعی اسلام، [یکی هستند]، اینها با بنی‌امیه نظر خاصی نداشته‌اند؛ با آن شکلِ حکومت، با آن سبک جامعه‌سازی، با آن نحوۀ ادارۀ مردم، با این مسائل مخالف بودند. بنی‌امیه و بنی‌عباس، این عنوان‌ها مطرح نیست.لذا بنا کردند با منصور عباسی و با سفّاح، برادرش، و بعد با اولادش، مبارزه‌کردن و جنگیدن؛ و شگفت آن است که این مبارزه‌ها، بیش از دیگر تیره‌های بنی‌هاشم، در تیرۀ بنی‌الحسن ـ سادات حسنی ـ قرار داشت؛ این چهره‌های درخشان …

بقای حرکت تشیع بر پایهٔ منطق قوی همراه با عواطف

اساس حرکت عمومی تشیّع از روز اول تا امروز، علاوه‌بر منطق قوی، بر پایۀ عواطف هم بوده است. یعنی در کنار عقل، عشق حضور جدی داشت، و برای همین هم حرکت تشیّع نابود نشد و از بین نرفت؛ واِلّ باید تا حالا بارها در امواج متلاطم سیاست‌های معارض، متعرّض و عنادآلود، نابود شده بود. منطق قوی است، صرفِ عواطف نیست؛ اما منطقِ تنها هم نیست، عواطف هم با آن درآمیخته است. این از آن جاهایی است که عقل و عشق باهم می‌سازند. آن عشق‌های دنیوی طور دیگر است که گفت: «با عقل، آب عشق به یک جو نمی‌رود!»[1] در عشق‌های دنیوی، عقل و عشق هیچ‌وقت باهم …

تفسیر شیعه از اسلام منطقی‌ترین بخش اسلام

..دین منطقی است. اسلام منطقی است و منطقی‌ترین بخش اسلام، تفسیری است که شیعه از اسلام دارد؛ تفسیری قوی. متکلمین شیعه، هر یک در زمان خود، مثل خورشید تابناکی می‌درخشیدند و کسی نمی‌توانست به آنها بگوید شما منطقتان ضعیف است. این متکلمین، چه از زمان ائمه علیهم‌السلام مثل مؤمن الطاق و هشام‌بن‌حکم؛ چه بعد از ائمه علیهم‌السلام مثل بنی‌نوبخت و شیخ مفید؛ و چه در زمان‌های …

تشکیلات منسجم شیعیان پراکنده در پرتو اطاعت از امام

… مدینه بودند، در کوفه بودند، در بصره بودند، در اهواز بودند، در قم بودند، در خراسان بودند؛ اطراف‌واَکناف بلاد. اما یک روح در این کالبد متفرق و در این اجزای متشتت در جریان بود، مثل دانه‌های تسبیح، یک رشته و یک نخ، همۀ اینها را به هم وصل می‌کرد. آن رشته چه بود؟ رشتۀ اطاعت و فرمان‌بری از مرکزیت تشیّع، از رهبریِ عالیِ تشیّع، یعنی امام. همۀ این رشته‌ها به آنجا متصل می‌شد، قلبی بود که به همۀ اعضا فرمان می‌داد. و به‌این‌ترتیب، تشیّع یک سازمان و یک تشکیلات بود. ممکن بود دو نفر از حال هم خبر نداشته باشند؛ اما بودند کسانی که از حال همه باخبر بودند. اطاعت و فرمان‌بری آنها به حساب، فریادزدنشان از روی دستور، سکوتشان برطبق نقشه، همه‌چیزشان با حساب. فقط کار اینها یک ایراد داشت و آن اینکه همدیگر را کمتر می‌دیدند. اهل یک …

دست‌کشیدن شیعیان از آرمان‌های تشیع پس از عاشورا و قناعت به نام و محبت

چه حادثۀ شگفت‌انگیزی! پس از واقعۀ عاشورا، همه رفتند! همه از راه برگشتند! همه از آیندۀ جذاب و دلگرم‌کننده‌ای که آنها را به خود می‌کشید، مأیوس شدند! از همۀ آرزوها و آرمان‌های تشیّع صرف‌نظر کردند؛ فقط به نام تشیّع و به اینکه در دل به امامان عقیده و محبت داشته باشند، قناعت ورزیدند. پیشوای صادق/ص27 البته در بعضی از روایات دارد که پنج نفر، در بعضی از روایات دارد که چهار نفر، گمانم در بعضی از روایات دارد هفت نفر. حالا شما هفت نفر را بگیرید، فرض کنید که هفت نفر از شیعه باقی مانده بودند، بقیه لغزیده بودند. منتها من گمان می‌کنم که منظور از …

فراگیرشدن آوازهٔ فکر شیعی با کوشش امام سجاد و امام باقر (ع)

همان‌طورکه قبلاً اشاره کردم، بر اثر کوشش‌های امام سجاد و بعد، کوشش‌های خود امام باقر علیه‌الصلاة‌والسلام در آفاقِ عالم اسلام، آوازۀ فکر تشیّع و انگیزه‌های شیعی، و آوازۀ فضایل و مناقب اهل‌بیت ـ که بنی‌امیه سعی کرده بودند آنها را بپوشانند ـ همه‌جا را فرا گرفته بود و در همه‌جا پیچیده بود. در بسیاری از شهرهای کشور اسلامیِ آن روز، مردمی بودند که علاقه‌مند به امام باقر بودند و جزو تشیّع بودند، که از جملۀ آنها کوفه است، از جملۀ آنها خراسان است.

گسترش تفکر ولایت اهل‌بیت در دنیای اسلام تا پایان امامت امام رضا (ع)

… حضرت می‌گفتند که علی‌بن‌موسی در این فضا چه‌کار می‌تواند انجام بدهد؟ در این فضای شدت اختناقِ هارونی؛..این جوان در این شرایط، در ادامۀ جهاد امامان شیعه و در مسئولیت عظیمی که بر عهده‌اش است، می‌خواهد چه بکند؟ این اولِ امامت علی‌بن‌موسی الرضا علیه‌السلام است. بعد از این نوزده سال یا بیست سال ـ که پایان دوران امامت و شهادت علی‌بن‌موسی الرضاست ـ وقتی شما نگاه می‌کنید، می‌بینید که همان تفکرِ ولایت اهل‌بیت و پیوستگی به خاندان پیغمبر، آن‌چنان گسترشی در دنیای اسلام پیدا کرده که دستگاه ظالم و دیکتاتور بنی‌عباس از مواجهۀ با آن عاجز است؛ این را علی‌بن‌موسی الرضا انجام داده.

گسترش بیشتر گرایش به اهل‌بیت و حکومت آل علی در دوران سه امام آخر نسبت به زمان صادقین (ع)

در دوران زندگى این سه امام آخر ـ یعنى امام جواد و امام هادى و امام عسکرى علیهم‌السلام - آن‌طور که بنده احساس می‌کنم از مجموعه روایاتى که در باب زندگى اینها هست، موج گرایش به اهل‌بیت و حکومت آل‌على در دنیاى اسلام گسترش بیشترى پیدا کرده، بیشتر از زمان امام صادق و امام باقر حتى؛ این را در روایاتى انسان کاملاً می‌بیند. مثلاً در همان وقتى که حضرت به امامت رسیدند، در مدینه، راوى نقل می‌کند که ما رفتیم که امام جواد فرزند على‌بن‌موسى‌الرضا را ببینیم، می‌گوید که دیدم از تمام اطراف دنیاى اسلام کسانى آمدند براى دیدن محمدبن‌على؛ که آن حضرت را …

اعتقاد به امامت امیرالمؤمنین (ع) مستلزم تعهدهای عملی

… می‌کند، می‌گوید دینم را به دنیای معاویه فروختم، با علی که می‌دانستم حق است، جنگیدم.[9] پس عمروعاص به نظرم عمیق‌تر و علمی‌تر از شیعۀ قرن چهاردهم هجری به ولایت بلافصل امیرالمؤمنین پی برده و تصدیق کرده بود، اما آیا شیعه است؟ شما می‌گویید نه. چرا شیعه نیست؟ برای خاطر اینکه اعتقاد به امامت امیرالمؤمنین تعهدهایی می‌آورد. اولْ‌تعهدش بیعت نکردن با معاویةبن‌ابی‌سفیان است. عمروعاصی که با معاویه همدست می‌شود و با همین علی می‌جنگد؛ یعنی به تعهدهای تشیّع، به مسئولیت‌ها و تکلیف‌هایی که این باور به انسان متوجه می‌کند، پایبند نمی‌ماند، شیعه نیست.

معیار شیعهٔ علی (ع) بودن: پذیرش راه پرمسئولیت او به جای رفاه و مقام

… انسان قرار می‌دهد و آن شرط این است که می‌گوید به علی کمک نکن، به من کمک کن، کمکی هم که از تو می‌خواهم، کمک زیادی نیست، گاهی من را تعریف کن، بس است. خب شما را به خدا، شما از این دو نفر سراغ که می‌روید؟ کدام را قبول می‌کنید در این زمان و در این قطعۀ از تاریخ؟ حاضری آن‌کسی‌که رفتنِ با او، بودن با او، عمل کردن به فرمان او؛ دردسر، مسئولیت، حرکت، تلاش دارد، با او باشی؟ حاضری از آن‌کسی‌که برای انسان پول دارد، مقام دارد، راحتی دارد، عنوان دارد، نفوذ دارد، دست قدرتمند دارد، از او بگذری برای خاطر این؟ اگر حاضری، خوشا به حالت، تو در زمان علی هم اگر بودی، شیعۀ علی بودی. اما اگر می‌بینی دلت پرواز می‌کند به‌سوی راحتی‌ها، تنعم‌ها، عیش‌ها، پول‌ها، مقام‌ها، آبرومندی‌ها، ناز و فخرفروختن‌ها به این و آن، ولو در غیر راه خدا باشد، بدان اگر آنجا بودی، از آن کسانی بودی که خیلی اگر ملاحظه می‌کردی، شبانه، یواشکی، با همسایه‌ها خداحافظی …