این جانب از اوایل تاسیس حوزه علمیه پر برکت قم، که به دست مبارک پدر بزرگوارشان تاسیس شد و موجب آن همه برکات شد، آشنایی با ایشان داشته؛ و پس از مدتی از نزدیک معاشر و دوست صمیمی بودیم؛ و در تمام مدت طولانی معاشرت جز خیر و سعی در انجام وظایف علمیه و دینیه از ایشان مشاهده ننمودم.
هجرت به قم و عمدهٔ تحصیلات خارج امام نزد او
در اراک که سنه 1339 قمری برای تحصیل رفتم نزد مرحوم آقا شیخ محمد علی بروجردی «مطوّل» و نزد مرحوم آقا شیخ محمد گلپایگانی «منطق» و نزد مرحوم آقا عباس اراکی «شرح لمعه»[5] پس از هجرت به قم به دنبال هجرت مرحوم آیت الله حاج شیخ عبد الکریم- رحمه الله علیه- ظاهراً هجرت ایشان رجب 1340 قمری بود، هجرت آیت الله حائری به قم، رجب 1340 و نوروز 1300 شمسی است- تتمه «مطوّل» را نزد مرحوم ادیب تهرانی موسوم به آقا میرزا محمد علی و «سطوح»[6] را نزد مرحوم آقای حاج سید محمد تقی خوانساری مقداری یا بیشتر نزد مرحوم آقا میرزا سید علی یثربی کاشانی تا آخر «سطوح» و با ایشان به درس خارج مرحوم آیت الله حائری حاج شیخ عبد الکریم میرفتیم و عمده تحصیلات خارج نزد ایشان بوده است و فلسفه را مرحوم حاج سید ابو الحسن قزوینی و ریاضیات، «هیئت»،[7] حساب نزد ایشان و مرحوم آقا میرزا علی اکبر یزدی[8] و عمده استفاده در علوم معنوی و عرفانی نزد مرحوم آقای آقا میرزا محمد علی شاهآبادی بوده است.
نوشتن نامه به رضاشاه و جواب نگرفتن از او
… است که آقایان یا بیاطلاعاند و وارد در مسائل نبودهاند؛ یک مسجدی رفتهاند ویک درسی هم گفتهاند و دیگر جهات دیگر را به آنها نگفتهاند، یا مطلعاند، لکن میخواهند بگویند. شمایی که میگویید زمان رضا شاه بهتر از حالا بود، در زمان رضا شاه، شما چه وضعی داشتید؟ نه شما، مرحوم شیخ ما[4]- رضوان الله علیه- چه حالی داشت؟ در یک قضیهای، که شاید قضیه کشف حجاب بود، مرحوم شیخ- رحمه الله- مرحوم آقا شیخ عبد الکریم- رضوان الله علیه- یک کاغذی به رضا شاه نوشت و راجع به این معنا تذکری داد. جواب نداد. نخست وزیر گفت: به عرض اعلیحضرت رسید، ایشان گفتند: شما خوب است که مشغول کار خودتان باشید. یک دانه پاسبان اگر میآمد در این شهر مذهبی که چقدر جمعیت مذهبی و چقدر اهل علم داشت میآمد، هر کاری با هر یک از شما میکرد، احدی صحبت نمیکرد.
سخن او: ملا شدن مشکل و آدم شدن محال است
… زیر سر همین است- اینها را میخواهند آزادشان کنند، و این ماموریت بسیار مشکل بوده است. و این ماموریت هم عمومی نشد که بشود. و از این به بعد هم این معنا نخواهد شد. این انسان آدم نمیشود تا آخر هم. یک مثل معروفی بود که میگفتند ملا شدن چه آسان، آدم شدن چه مشکل. شیخ ما[6]- رحمه الله- میفرمود که: ملا شدن چه مشکل، آدم شدن محال است.
رد استناد به روش ایشان برای سکوت و تکلیف ایشان در شرایط کنونی
… وای بر این نجف ساکت، این قم ساکت، این تهران ساکت، این مشهد ساکت! این سکوت مرگبار، اسباب این میشود که زیر چکمه اسرائیل، به دست همین بهاییها؛ این مملکت ما، این نوامیس ما، پایمال بشود. وای بر ما! وای بر این اسلام! وای بر این مسلمین! ای علما، ساکت ننشینید؛ نگویید عَلی مَسْلَک الشَّیْخ[10]- رضوان الله علیه- و الله، شیخ اگر حالا بود، تکلیفش این بود
نقل سخن او در محال بودن تصفیهٔ نفس
… ببرند، میگفته است به او، از قراری که تاریخ میگوید؟ که گردن من را بلند ببر که جزء سر باشد، برای اینکه میخواهم سر من بالای نیزه که میرود از سایر سرها بلندتر باشد! این مرض را انسان تا آخر عمرش دارد. شما گمان نکنید که تصفیه شدن و انسان شدن یک امری است آسان. اگر آن طوری که شیخ[5] ما میفرمود که محال است، محال است، و اگر به آن شدت هم نباشد؟ مشکل است؛ و از بزرگترین مشکلهاست برای انسان.
نداشتن شام فرزندانش در شب وفات او
… آن اشخاصی که مواقع نشاطشان را در این حجرات میگذرانند، آن اشخاصی که بیش از سی- چهل الی صد تومان در ماه ندارند، اینها مفتخورند؟ آن اشخاصی که هزار میلیونشان، هزار میلیونشان یک قلم است، هزاران میلیونشان در جاهای دیگر است، اینها مفتخور، زیاد نیستند؟ ما مفتخوریم؟ مایی که مرحوم آقای حاج شیخ عبد الکریممان وقتی که فوت میشود، آقازادههای آن [مرحوم] همان شب چیز نداشتند، همان شب شام نداشتند [گریه شدید حضار]؛ ما مفتخوریم؟ مایی که مرحوم آقای بروجردیمان، وقتی که از دنیا میرود ششصد هزار تومان قرض میگذارد، ایشان مفتخورند؟ اما آنها که بانکهای دنیا را پر کردهاند، کاخهای عظیم را روی هم ساختهاند، و باز رها نمیکنند این ملت را، و باز دنبال این هستند که سایر منافع این …