رفتن به محتوای اصلی

امام سجاد (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام زین‌العابدین (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

چهارمین امام شیعیان، زندگی و دوران امامت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

امام چهارم صلوات‌الله‌علیه یکی از دوازده رهبر و مقتدایی است که پروردگار عالم بعد از پیغمبر اسلام معیّن کرده، برای اینکه جامعۀ اسلامی را هدایت کنند و نسل‌های متوالیِ آغاز اسلام را ـ یعنی دوازده نسل را ـ با تربیت الهی و تربیت قرآنی رشد بدهند. اگر بخواهیم امام سجاد صلوات‌الله‌علیه را با توجه به وظایفش، با یک عبارتی و با یک عنوانی تعریف کنیم، باید این‌طور بگوییم: امام چهارم آن انسان عظیم‌القدری است که یک رهبر مسلکی و فکری و یک حاکم سیاسی است. توجه کنید! یک رهبر مسلکی و فکری است، یعنی بایستی فکر اسلامی و مجموعۀ افکار و عقاید و اصول و مقررات اسلامی را برای مردم بیان کند. یک حاکم سیاسی است، یعنی چه؟ یعنی باید زمام امور اجتماع در دست امام چهارم باشد؛ مگر این‌طور نیست؟ مگر ما نمی‌گوییم که خلفای جور غاصب مقام ائمۀ ما بودند؟ غاصب کدام مقامشان بودند؟ غاصب علم آنها که نبودند، علم امام را که نمی‌شود غصب کرد، علم کسی را که نمی‌شود از او گرفت. غاصب تقوای ائمه که نبودند. غاصب سِمَت و منصب معنوی و روحانی آنها که نبودند؛ پس غاصب چه بودند؟ غاصب حکومت آنها بودند.

شاهدها (۲۴۶ پاراگراف)

حفظ تفکر درست اسلامی در جامعه، نخستین کار ایشان

تفکر اسلامی در این جمله عبارت است از: هدف‌گیری معنویات و حرکت در راه رسیدن به آرمان‌های معنوی و اسلامی و انسان را در رابطه با خدا و در رابطه با تکالیف قراردادن. و این درست نقطۀ مقابل آن چیزی است که حرکت مادی مردم آن روز ایجاد می‌کرد. این نمونه‌ای بود که بیان کردم و امام سجاد از قبیل این نمونه باید کارهای فراوانی را انجام می‌داد که نتیجۀ این کارها این باشد که تفکر درست اسلامی به‌صورت واقعی خود در فضای جامعۀ اسلامی محفوظ بماند و از بین نرود. این اولین کار امام سجاد بود.

القای ایدئولوژی در قالب موعظه، روشی حکیمانه و زیرکانه

… و صریح بیان کنند، از شیوۀ موعظه و دعا استفاده می‌کردند. دعا مربوط به صحیفۀ سجادیه است که آن را بعداً ذکر می‌کنیم. و موعظه مربوط به بیانات و روایاتی است که از آن حضرت نقل شده است. در غالب بیانات امام سجاد (ع) یا شاید بتوان گفت در همه، لحن کلام، لحن موعظه است. و در ضمنِ بیانِ موعظه و نصیحت، آنچه را که قبلاً اشاره کردم، امام بیان کرده‌اند و شما وقتی به این بیانات نگاه کنید، روشِ حکیمانۀ بسیار زیرکانه‌ای را مشاهده می‌کنید که امام در پیش گرفتند. و با آن روش ضمنِ اینکه به‌ظاهر دارند مردم را موعظه و نصیحت می‌کنند، آنچه را که می‌خواهند در ذهن مردم جا بگیرد آن را به مردم القا می‌کنند و این بهترین نحو انتقال و القای ایدئولوژی و افکار درست است.

یادآوری و اشاره به جای استدلال در بیان معارف

… و افکار انحرافی را تدریس می‌کردند. آنجا مثل«ابن‌ابی‌العَوجا»یی پیدا می‌شد که زندقه، یعنی بی‌اعتقادی به خدا را تدریس و بیان می‌کرد، استدلال می‌کرد. لذا شما در بیانات امام صادق (ع) که نگاه کنید، می‌بینید که توحید و نبوت و امثال آن به‌صورت استدلالی بیان می‌شود. احتیاج به این هست که درمقابل استدلال خصم، استدلال بیاید.[16] در بیانات امام سجاد (ع) چنین چیزی نیست. حضرت نمی‌خواهد به‌صورت استدلالی مطالب اسلامی را بیان کند، بلکه یادآوری و اشاره می‌کند. «در قبر از تو راجع‌به توحید و نبوت می‌پرسند»، می‌بینید این برای این است که یک تکانی بخورد و برود دنبال این مسئله، و این چیزی را که در ذهنش به‌دست فراموشی سپرده است، مجدداً به یاد بیاورد.

از بین رفتن بیشتر آثار ایشان در اختناق و کشتار اصحاب

نوع دوم، بیاناتی است که خطاب به عدۀ خاصی است. گرچه مشخص نیست که خطاب به کیست، اما کاملاً مشخص است که خطاب به عده‌ای است که آن عده با دستگاه حاکم مخالف بودند، و درحقیقت آنها پیروان امام و معتقدین به حکومت اهل‌بیت (ع) بودند. در کتاب تحف‌العقول، خوشبختانه یک نمونه از این نوع بیانات امام سجاد (ع) وجود دارد.[19] اینکه می‌گوییم یک نمونه وجود دارد زیرا اگر در کتاب‌های دیگر هم بگردیم بیش از این نمونه‌های معدود از امام سجاد (ع) چیزی نمی‌توان یافت، اما انسان می‌تواند احساس کند که در زندگی امام سجاد از این‌گونه نمونه‌ها فراوان بوده، منتها در پیشامدها و حوادث گوناگونی که در آن دوران رخ می‌نموده، در اختناق‌ها، حمله‌کردن‌ها، اذیت‌کردن‌ها، کشتن‌ها و شهادت‌های اصحاب ائمه، این آثار از بین رفته و این مقدار کم به دست ما رسیده است.

شاعر بودن ایشان و مضامین انقلابی سخنان و شعرهایشان

ازاین‌گونه بیانات انقلابی و جالب در سخنان امام سجاد (ع) زیاد است، که ان‌شاءالله بِدان‌ها خواهیم رسید. و ازاین‌قبیل است شعرهای آن حضرت. حضرت سجاد شاعر هم بوده‌اند و شعر می‌گفتند و مضامینش هم همین مضامین است که ان‌شاءالله در آینده یادآور خواهیم شد. پاسدار اسلام، ش10

یادگار پیامبر نزد امام سجاد (ع) و خطر آن برای عبدالملک

عبدالملک اطلاع پیدا کرده بود که شمشیر پیغمبر (ص) در اختیار حضرت سجاد (ع) است و این چیز جالبی بود، زیرا یادگار پیغمبر بود و مایۀ تفاخر. وانگهی بودنِ آن شمشیر نزد امام سجاد، خطری برای عبدالملک بود، زیرا مردم را به‌سوی خود جلب می‌کرد. لذا در نامه‌ای که به امام سجاد نوشت، درخواست کرد که حضرت شمشیر را برای او بفرستد. در ذیلِ نامه هم نوشته بود که اگر کاری داشته باشید، من حاضرم کار شما را انجام دهم! یعنی پاداش آن هِبه[28] را هم در ضمن نامه وعده کرده بود.

به عهده گرفتن کار درازمدت و توان‌فرسای زمینه‌سازی فکری

برای ایجاد یک جامعۀ اسلامی، زمینۀ فکری و ذهنی از همه‌چیز لازم‌تر و مهم‌تر است، و این زمینۀ ذهنی و فکری در آن شرایطی که آن روز در عالم اسلام وجود داشت، کاری بود که بایستی در طول سالیان درازی انجام بگیرد، و این همان کاری بود که امام سجاد با همۀ زحمت و توان‌فرسایی به عهده گرفت.

برگزیدن امام باقر (ع) به جانشینی در آخرین لحظات عمر

در یک مطالعۀ کوتاه، سراسرِ دوران نوزده‌سالۀ امامت امام باقر را (از سال نودوپنج تا سال صدوچهارده) بدین‌گونه می‌توان خلاصه کرد: پدرش ـ امام سجاد ـ در آخرین لحظات عمر، او را به پیشوایی شیعه و جانشینی خود برمی‌گزیند و این منصب را برای او در حضور دیگر فرزندان و وابستگانش مسجّل می‌کند. صندوقی را که به زبان روایات، انباشته از دانش یا حاوی سلاح رسول‌الله است، بدو نشان می‌دهد و می‌فرماید: «ای محمد! این صندوق را به خانه‌ات ببر».[7] سپس خطاب به دیگران می‌گوید: «در این صندوق از درهم و دینار چیزی نیست، بلکه انباشته از علم است». و گویا بدین ترتیب و …

اعتراف به ناتوانی از زندگی به شیوهٔ امیرالمؤمنین (ع)

… حالا نوبت به امثال بنده که می‌رسد، خب، واویلاست! بحث سرِ این نیست که من یا شما بخواهیم این‌طور زندگی کنیم؛ نه! آن زندگی، قله است، قله را دارد نشان می‌دهد. معنای نشان‌دادن قله این است که همه باید به این سمت حرکت کنند. البته، چه کسی هست که برسد به آن بالا؟ در همین حدیث، می‌خوانیم که امام سجاد هم فرمود: من قادر نیستم این‌طور زندگی کنم!

درس عملی به فرزندش با خواندن نوشتهٔ عبادت امیرالمؤمنین (ع)

امام سجاد در حال فکر بود ـ تفکر هم یک عبادتی است ـ مشغول فکرکردن بود، به فراست دانست که پسرش امام باقر چرا گریه می‌کند، خواست یک درس عملی به او بدهد، سرش را بلند کرد: «قالَ یا بُنَیَّ اَعطِنی بَعضَ تِلکَ الصُّحُفِ الَّتی فیها عِبادَةُ عَلِیِّ‌بنِ‌اَبی‌طالِبٍ» در آن کاغذهای ما بگرد، آن کاغذی که در آن ـ یا آن دفتری که در آن ـ عبادت علی‌بن‌ابی‌طالب شرح داده شده، آن را بیاور. ظاهراً از دوران امام علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام نوشته‌ها و کتاب‌هایی در باب قضاوت‌های آن حضرت، در باب زندگی آن حضرت، احادیث آن حضرت، در اختیار ائمه بوده. از مجموع روایات دیگر، این‌طور آدم می‌فهمد که از آن استفاده می‌کردند در موارد گوناگونی. اینجا هم حضرت به پسرش فرمود ـ به امام باقر ـ آن نوشته‌ای را که مربوط به عبادت علی‌بن‌ابی‌طالب است، بردار بیاور. امام باقر می‌فرماید: «فَاَعطَیتُهُ» رفتم آوردم آن را دادم به پدرم. «فَقَرَاَ فیها شَیئاً یَسیراً ثُمَّ ترکَها مِن یَدِهِ تَضَجُّراً» یک مقداری نگاه کرد به این نوشته ـ اینها درس است؛ امام سجاد دارد هم به امام باقر درس می‌دهد، هم به امام صادق درس می‌دهد، هم به …

عبادتی که امام باقر (ع) را با وجود مقامات عالی به گریه انداخت

ببینید! علی را بشناسید. امام سجاد آن‌قدر عبادت می‌کند که امام باقر دلش به حال او می‌سوزد؛ نه مثل من و شما، ماها که کمتر از اینها هم به چشممان بزرگ می‌آید، اما امام باقر خودش هم امام است، خودش هم دارای آن مقامات عالی است، او با همۀ این مقامات عالی، از عبادت علی‌بن‌الحسین دلتنگ می‌شود و دلش می‌سوزد و نمی‌تواند خودش را نگه دارد، بی‌اختیار زارزار گریه می‌کند. این‌طور عبادتی علی‌بن‌الحسین دارد. آن‌وقت علی‌بن‌الحسینِ با این عبادت می‌گوید: «مَن یَقوَی عَلیَ عِبادَةِ عَلِیٍّ» چه کسی می‌تواند مثل علی عبادت کند؟ یعنی بین خودش و علی یک فاصلۀ طولانی می‌بیند.

فرزند و پیام‌آور عاشورا و مبارز در برابر کاخ ستم یزید

… می‌زنم که آن‌هم از امیرالمؤمنین باشد؛ کلماتش هم شبیه به همین کلمات دعای کمیل، مضامینش نزدیک به مضامین دعای کمیل است. (75/11/12) که یک عالَم و غوغایی است. بعد ادعیۀ مربوط به امام حسین علیه‌السلاام است که دعای عرفه مظهر آنهاست؛ این دعا، واقعاً دعای عجیبی است. بعد هم امام سجاد علیه‌السلام است که فرزند و پیام‌آور عاشورا و مبارز درمقابل کاخ ستم یزید است. این سه امامی که حضورشان در صحنه‌های مبارزات از همه بارزتر است، درسشان در خلال دعا هم از همه بیشتر است.

افشاگری و انتشار هدف و جهت‌گیری عاشورا

… قدرت‌های ظالم و ستمگر، حداکثر استفاده را از تبلیغاتِ دروغ و مغرضانه و شیطنت‌آمیز می‌کردند. (68/6/29) تمام دستگاه‌های تبلیغاتی، برای منزوی‌کردن و در ظلمت نگه‌داشتن مسئلۀ عاشورا و کلاً مسئلۀ اهل‌بیت، تجهیز شده بودند تا نگذارند مردم بفهمند چه شد و قضیه چه بود. (68/6/29) افشاگری‌ها و حقیقت‌گویی‌های حضرت زینب سلماا‌الله‌علیها و امام سجاد علیه‌الصلاة‌والسلام باید مثل یک رسانۀ پرقدرت، فکر و حادثه و هدف و جهت‌گیری را، در محدودۀ وسیعی منتشر می‌کرد و کرد.

سن آن حضرت در عاشورا و هنگام شهادت و مدت امامت

سن این بزرگوار در واقعۀ عاشورا، حدود بیست‌ودو سال بوده ـ از این کمتر و از این بیشتر هم گفته‌اند ـ وقتی‌که ایشان شهید شدند، یعنی مسموم شدند، سن مبارکشان حدود پنجاه‌وشش تا پنجاه‌وهشت سال گفته شده، که وقتی بیست‌ودو را از پنجاه‌وهفت کم کنید، حدود سی‌وپنج سال ایشان امامت کردند. از این سی‌وپنج سال، یک مقدارش تاریخچۀ روشنی دارد؛ اگرچه که این تاریخچۀ روشن هم برای همه، آن‌طوری‌که بایدوشاید روشن نیست، اما منظورم از تاریخچۀ روشن این است که بعضی از خصوصیات این مدت کوتاه را همه می‌دانند. آن مقدارِ روشن از زندگی امام چهارم کدام قسمت است؟ آن …

بهره‌گیری از کلمه‌کلمهٔ اذان در برابر یزید

… پایین یا دهانش را ببندید؛ آن‌قدر مردم مجذوب بودند که اگر آنجا می‌خواستند نگذارند امام سجاد حرف بزنند، خوف این بود که خود مردم از یزید برگردند ـ اینها را شواهد واقعه به ما می‌فهماند ـ لذا ناچار می‌شود که به مناسبت اینکه وقت نماز رسیده، بگوید مؤذن اذان بگو. تا مؤذن بنا می‌کند اذان‌گفتن، امام علیه‌السلام از کلمه‌کلمۀ اذان هم باز استفاده می‌کنند. از کلمۀ «لااِلَهَ‌اِلَّالل»هه‌اش یک‌جور، از کلمۀ «اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسولُ‌الل»هه‌اش یک‌جور و از‌این‌قبیل[6].

نیاز هدف امام به کار درازمدت در آن شرایط

… عمل قابل ادامه نبود. امام سجاد کاری داشت، هدفی داشت که باید برای آن سال‌های متمادی زحمت می‌کشید. اگر از من بپرسید که آن هدف چه بود، من به‌طور قاطع و با اتکا به صدها مدرک اطمینان‌آور، عرض می‌کنم در یک جمله، آن هدف «زمینه‌سازی برای تشکیل حکومت اسلامی» بود. پیداست که این کار در آن شرایط، کار یک ماه و دو ماه و یک سال و پنج سال نبود. جامعۀ اسلامی و نظام اسلامی آن‌قدر خراب نشده بود که در طول یک سال و دو سال و پنج سال بشود آن را آباد کرد، بیش از اینها فساد و خرابی و انحراف در ارکان نظام اسلامی راه یافته بود. کار درازمدت لازم داشت. (65/7/4)

مسئولیت مبارزه با تحریف بر عهدهٔ ایشان و جانشینانش

در اینجا یک شغل برای امامان، از امام سجاد علیه‌السلام به بعد به‌وجود می‌آید، و آن، مبارزۀ با تحریف است. امام سجاد علیه‌السلام و دودمان و جانشینانش باید با تحریف مبارزه کنند؛ یعنی درست در نقطۀ مقابل حرکتی که دستگاه حاکم به‌وجود آورده است، اینها یک حرکتی ایجاد کنند و یک جریان تازه‌ای به‌وجود بیاورند؛ و خلاصه برای اسلام، برای نشان‌دادن اسلام و معرفی طرز فکر اسلامی و ایدئولوژی اسلامی و ساختن افکاری بر مبنای اسلام، تلاش کنند. این کار …

خلفای معاصر ایشان و شهادت در زمان ولیدبن‌عبدالملک

در زمان امام چهارم، اول یزیدبن‌معاویه [حاکم] بود، و بعد در حدود چهل روز، معاویة‌بن‌یزید؛ که خودش را از خلافت خلع کرد. بعد از او مروان حَکَم، بعد از او پسرش عبدالملک مروان، و بعد از او ولیدبن‌عبدالملک، که امام علیه‌السلام در زمان ولیدبن‌عبدالملک شربت شهادت نوشیدند. در زمان مروان ـ که حکومتش [حدود نه ماه] بود ـ عالم اسلام در یک بلبشوی غریبی بود، این اولِ کار.

جمع پراکنده و مرعوب شیعه، میراث باقی‌مانده برای ایشان

… کرد. البته می‌دانید که زبدگان از اصحاب امام حسین علیه‌السلام در ماجرای عاشورا یا در ماجرای توابین به شهادت رسیدند. آن‌کسانی‌که باقی مانده بودند، آن‌قدر جرئت و شهامت که اجازه بدهد درمقابل قدرت سلطۀ جبارانۀ یزید و سپس مروان، حرف حق خودشان را بزنند، نداشتند. یک جمع مؤمن اما پراکنده، بی‌تشکیلات، مرعوب و درحقیقت از راه امامت عملاً منصرف شده؛ این میراثی بود که از جمع شیعه برای امام سجاد باقی ماند. (59/9/14) این وضع شیعیان است.

پذیرش زینت عبادتگران بودن ایشان از سوی مردم همان روزگار

… این دوتا قسمت از زمینه‌های زندگی امام سجاد؛ قسمت سوم، عامۀ مردم. عامۀ مردم از کجا خبر دارند که دنیا دست کیست و چه خبر است! (52/11/30) تبلیغاتی که ازطرف دستگاه خلافت شده، مردم را نقطۀ مقابل امام سجاد قرار داده بود، درحالی‌که مردم نباید دشمن امام سجاد باشند. چرا کسی با علی‌بن‌الحسین، سیدالساجدین و زین‌العابدین، زینت عبادتگران، آقای سجده‌کنندگان [بد باشد؟] اینها عنوان‌هایی است که همان روز مردم می‌دادند به این بزرگوار، نه‌اینکه ما شیعۀ سیزده چهارده قرن بعد بگوییم، همان روز مردم قبول داشتند که این زینت عبادتگران است. چرا باید مردم با یک‌چنین عنصر روحانی منوّری بد باشند؟ جز [به‌خاطر] تبلیغات دستگاه خلافت؟

ناشناخته ماندن ایشان نزد مردم بر اثر ممانعت امویان

… غاصب مقام امامت، همین کُشندۀ همۀ ابرار و نیکان؛ تظاهرِ اسلامی‌اش خیلی خوب بود.[9] خب مردم از کجا بفهمند؟ سعیدبن‌جُبَیر را کشته، از اینجا بفهمند؟ خب حَجّاج و دیگران می‌گویند سعیدبن‌جُبَیر اخلال کرده بود در امر حکومت و خلافت عبدالملک، مردم هم باور می‌کنند. امام سجاد را از کار کنار گذاشته بود، از اینجا بفهمند؟ خب مردم امام سجاد را نمی‌شناختند؛ دست‌های قدرتمند اموی نگذاشته بود که این نور حقیقت و این خورشید تابانِ امامت در معرض دید مردم قرار بگیرد. عامۀ مردم در یک بی‌خبری مطلق، در یک غفلت محض، همه مجذوب دستگاه قدرت و خلافت، همه منتظر یک اشارۀ کوچک ازطرف قدرت‌های قاهر زمان که پولشان را بدهند، پشت سرشان نماز بخوانند، به فرمان آنها جان و مالشان را فدا بکنند، با دوستان آنها دوست باشند و با دشمنانشان دشمن. …

تصحیح باور مردم نسبت به امامت

… همین. چون خلیفۀ اسلامی، آن روز که نمی‌گفت من دین ندارم یا برخلاف اسلام حرکت می‌کنم، همۀ فسق‌ها و فجور‌ها و ظلم‌ها و عنادها و کفرها را داشت، درعین‌حال به نام اسلام. مردم خیال می‌کردند خب، خلیفه یعنی همین، اصلاً همین است که واجب‌الاطاعه است، امام یعنی این. امام سجاد باور مردم نسبت به امامت را تصحیح کرد و این کاری بود که تمام ائمه در دورانِ [چهارمِ امامت] مقیّد بودند آن را انجام بدهند؛ این هدف دوم.

برنامهٔ سی‌وپنج سالهٔ امامت ایشان بر پایهٔ سخنان خودش

بنده برنامه‌ای را که امام سجاد صلوات‌الله‌علیه در طول مدت زندگی‌شان تعقیب کردند، در مدت سی‌وپنج سال امامت، در چند جمله خلاصه کردم. دلیلی هم که بر این جملات دارم، غالباً از گفته‌های خود امام سجاد است. خوشبختانه چند حدیث مفصّل از امام سجاد صلوات‌الله‌وسلمااه‌علیه در اختیار ما هست. در کتاب شریف تحف‌العقول برای حسن‌بن‌علی بن شعبۀ حرّانی، که از کتب بسیار موثق و مورد اعتماد علمای شیعه است، چند روایت خیلی مفصّل از امام سجاد نقل شده که مدرک ما همین چندتا روایت …

مراقبت کامل دستگاه خلافت از ایشان

روابط با خلفا یک نقطه از نقاط زندگی امام چهارم، امام سجاد صلوات‌الله‌علیه است. خب، این انسانی که اینجا نشسته و بناست که کار بزرگ و عظیم خود را شروع بکند، با قدرت‌های زمان چه‌کار کند؟ این قدرت قاهری که آن بالا هست، آیا غافل است از حال امام سجاد؟ ابداً. برای اینکه بدانید که امام سجاد، کاملاً و صددرصد تحت مراقبت دستگاه خلافت بوده، دو مطلب را نقل می‌کنم.

ایمن ماندن از قتل، نتیجهٔ رفتار ایشان

… و دوستان بنی‌هاشم و شاگردانشان، مثل حجربن‌عدی و دیگران، و پسرش یزید که فاجعۀ کربلا را به‌وجود آورد، چگونه طومار زندگی این سفیانی‌ها، فرزندان ابوسفیان پیچیده شد؛ [لذا] می‌ترسید؛ «اَمّا بَعدُ فَجَنِّبنی دِماءَ بَنی‌هاشِمٍ» نگذار من دست به خون اینها بیالایم. این نتیجۀ رفتار امام سجاد بود.

ناممکن بودن بی‌تفاوتی امام در برابر انحراف و گمراهی‌آفرینی زهری

همین‌طور بی‌تفاوت از کنار این خارْبُن بگذرد؟ مگر ممکن است! مگر ممکن است که امام سجاد یک‌چنین انحراف و کجیِ عظیمی را، و یک‌چنین عامل بزرگی برای گمراهی را، ببیند و از کنار آن بی‌تفاوت بگذرد؟ اگر این‌طور بود، امام چهارمِ ما نبود! اگر این‌طور بود، رهبرِ دین و دنیای بشر نبود! امام برای این است که انحراف‌ها را از بین ببرد. امام یعنی پیشوا، یعنی آن‌کسی‌که کاروان بشریّت، با دست او هدایت می‌شود. اگر چنین آدمی، با انحراف بد نباشد، با کجی مخالف نباشد، ممکن است کج برود؛ نمی‌شود به او اطمینان …

اهمیت فراوان نامهٔ امام به زهری با وجود ظاهر ساده

امام یک نامه برای او نوشت. این نامه در ظاهر یک نامه است. ما هم به همدیگر نامه می‌نویسیم. دوستان و مخالفان و دشمنان احیاناً به هم نامه می‌نویسند. هم‌مسلک‌ها و ضد مسلک‌ها به یکدیگر نامه می‌نویسند. نامه‌نوشتن به نظر یک کار ساده می‌آید، اما نامۀ امام بسیار حائز اهمیت است.

ناامید نبودن امام حتی از محمدبن‌شهاب زهری

اولاً یک فایدۀ این نامه ـ که این فایدۀ درجۀ دوی نامه است ـ این است که [نشان می‌دهد] امام از هیچ‌کس مأیوس نیست، حتی از محمدبن‌شهاب. امام انسان را دارای فطرت نیکو می‌داند. این حکم اسلام است، این قضاوت قرآن است که فطرت و سرشت انسان‌ها به نیکی است. بدی‌ها عارضی‌اند، بدی‌ها برای بعدند، بدی‌ها نقش و نگار روی صفحه هستند و خود صفحه پاک است. خود صفحه در آغازْ بی‌غبار است. این دستِ جنایتگرِ نقاشان …

نگه داشتن نسخهٔ نامه نزد خود و یاران نزدیک

… این نامه، سرتاپا تازیانه‌ای است بر تن و روی محمدبن‌شهاب. این نامه سراپا اعلام جرمی است، ادعانامه‌ای است علیه محمدبن‌شهاب. این را هرگز محمدبن‌شهاب خودش [بیرون] نمی‌دهد. پس چه کسی این نامه را به دست دیگران داده، و آن دیگران به دیگران، تا به من و شما رسیده؟ این نامه را خود امام سجاد داده. امام سجاد نامه را می‌نویسد، برای محمدبن‌شهاب می‌فرستد؛ اما نسخه‌ای از آن نامه را برای خودش و برای اصحاب نزدیکش هم نگه می‌دارد. چرا؟ منظور امام چه می‌تواند باشد از این عمل؟ چه فایده‌ای دارد؟ فایدۀ اساسی این نامه، معرفی و افشاگری و ایجاد شناخت صحیح از طبقه‌ای است که محمدبن‌شهاب در آن طبقه است. این را به هیچ صورت دیگری نمی‌شود ادا کرد.