رفتن به محتوای اصلی

امام سجاد (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام زین‌العابدین (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

چهارمین امام شیعیان، زندگی و دوران امامت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

امام چهارم صلوات‌الله‌علیه یکی از دوازده رهبر و مقتدایی است که پروردگار عالم بعد از پیغمبر اسلام معیّن کرده، برای اینکه جامعۀ اسلامی را هدایت کنند و نسل‌های متوالیِ آغاز اسلام را ـ یعنی دوازده نسل را ـ با تربیت الهی و تربیت قرآنی رشد بدهند. اگر بخواهیم امام سجاد صلوات‌الله‌علیه را با توجه به وظایفش، با یک عبارتی و با یک عنوانی تعریف کنیم، باید این‌طور بگوییم: امام چهارم آن انسان عظیم‌القدری است که یک رهبر مسلکی و فکری و یک حاکم سیاسی است. توجه کنید! یک رهبر مسلکی و فکری است، یعنی بایستی فکر اسلامی و مجموعۀ افکار و عقاید و اصول و مقررات اسلامی را برای مردم بیان کند. یک حاکم سیاسی است، یعنی چه؟ یعنی باید زمام امور اجتماع در دست امام چهارم باشد؛ مگر این‌طور نیست؟ مگر ما نمی‌گوییم که خلفای جور غاصب مقام ائمۀ ما بودند؟ غاصب کدام مقامشان بودند؟ غاصب علم آنها که نبودند، علم امام را که نمی‌شود غصب کرد، علم کسی را که نمی‌شود از او گرفت. غاصب تقوای ائمه که نبودند. غاصب سِمَت و منصب معنوی و روحانی آنها که نبودند؛ پس غاصب چه بودند؟ غاصب حکومت آنها بودند.

شاهدها (۲۴۶ پاراگراف)

دعای حقیقی امام و حکمت‌آمیز بودن مناجات او

… کتاب است. همین «دعای ابوحمزه ثمالی» که مخصوص سحرهاست - سعی کنید آن را بخوانید و در معنایش توجه و تدبّر داشته باشید - و همین «دعای کمیل» که شبهای جمعه خوانده میشود، از جمله دعاهایی است که سرشار از معارف اسلامی است و در آنها حقایقی به زبان دعا بیان شده است. نه این‌که آن بزرگوار - امام سجّاد علیه‌الصّلاة والسّلام - نمیخواسته دعا کند و دعا را پوشش قرار داده است؛ نه. دعا میکرده، مناجات میکرده و با خدا حرف میزده است. منتها انسانی که قلبش با خدا و با معارف الهی آشناست، حرف زدنش هم این گونه است. حکمت از او سرریز میشود و دعای او هم عین حکمت است.

سخن گفتن استدلالی و منظم با خدا در مقام دعا

… سجادیه»، که مربوط به همین ماه است، انتخاب کرده‌ام و ان‌شاءاللَّه، همین چند جمله را برای شما ترجمه میکنم. اما قبل از آن، خواهش میکنم عزیزان من، بخصوص جوانان، با صحیفه سجّادیه اُنس بگیرند؛ زیرا همه چیز در این کتابِ ظاهراً دعا و باطناً همه چیز، وجود دارد. امام سجّاد علیه‌الصّلاة و السّلام، در این دعا هم مثل بقیه دعاهای صحیفه سجادیه، با این‌که در مقام دعا و تضرّع است و با خدای متعال حرف میزند، اما سخن گفتنش، کأنّهُ از یک روال استدلالی و ترتیب مطلب بر دلیل و معلول بر علّت، پیروی میکند. اغلبِ دعاهای صحیفه سجادیه - تا آن‌جا که بنده سیر کرده‌ام - همین حالت را دارد. همه چیز مرتّب و چیده شده است. مثل این است که یک نفر، در مقابل مستمعی نشسته و با او به صورت استدلالی و منطقی حرف میزند. همان ناله‌های عاشقانه هم که در صحیفه سجّادیه آمده است، همین حالت را دارد.

شرمندگی امام از نفس خود و مرتبهٔ والای روحی او

… بنده عقیده ندارم که ائمّه علیهم السّلام، آنچه راکه در دعا و در نیمه شب و در حال تضرّع و گریه میگفته‌اند، فقط برای این بوده است که ما از آنها یاد بگیریم؛ بلکه ایشان قصد انشا میکردند و حقیقت را میگفتند. منتها مسأله هوای نفس، در مراتب نفوس بشری مختلف است. آنچه را که آن بزرگوار هوای نفس میداند، ممکن است در زندگی ما، عبادت یا انجام عمل مستحب هم باشد. آن، در زندگی و در ترکیب وجودىِ امام سجاد، هوای نفس است؛ چون اوج ایشان زیاد است، لطافت روح و صفای معنوی و روحانی‌اش بالاست.

درخواست «لبّ راجح» از خدا در دعای صحیفهٔ ثالثهٔ سجادیه

امروز به مناسبت عید فطر و پس از این کلمات نورانى از خطبه‌ى امیرالمؤمنین (علیه‌ الصّلاة ‌و السّلام)، من یک نکته‌ى اخلاقى کوتاهى را میخواهم عرض بکنم و آن این است که در یکى از دعاهاى صحیفه‌ى سجّادیّه صحیفه‌ى ثالثه‌ى سجّادیّه،[2] دعایى که مابین نافله‌ى صبح و فریضه‌ى صبح خوانده میشود در آخر دعا از امام سجّاد (علیه ‌السّلام) این‌ جور نقل شده است: اللهُمَّ ارزُقنى عَقلاً کامِلاً وَ عَزماً ثاقِباً وَ لُبّاً راجِحاً وَ قَلباً زَکیّاً وَ عِلماً کَثیراً وَ اَدَباً بارِعا؛[3] شش چیز را از خداى متعال خواسته است؛ خدایا! عقل کاملى، اراده‌ى نیرومندى، سوّمى «لُبّاً راجِحا» که من روى این کلمه‌ى سوّم میخواهم تکیه کنم و بعد «قَلباً زَکیّا»، دل پاکیزه‌اى، «وَ عِلماً کَثیرا»، دانش بسیارى، «وَ اَدَباً بارِعا»، ادب برجسته و درخشانى، به من عنایت کن؛ شش چیز خواسته شده است. آن نکته‌ى سوّم این است: لُبّاً راجِحا؛ یعنى باطن و مغز کار من بیشتر باشد از ظاهر و شکل کار من؛ این را امام سجّاد از خدا خواسته است. من میخواهم به شما مردم مؤمن، به ملّت بزرگ ایران، به دلهایى که به نور ایمان روشن شد و با سخن خود و عمل …

دعای عرفهٔ امام سجاد شرح و تبیین دعای امام حسین

… نصفه‌روز را صرف میکند با آن دعا. حتماً سعى کنید به معانى این دعا توجّه کنید؛ دقّت کنید ببینید چه میگوید. نه اینکه بنشینید رویش فکر کنید ــ اینها فکر کردن نمیخواهد ــ فقط وقتى حرف میزنید، بدانید دارید با مخاطبى سخن میگویید، و معناى آن کلمه را بفهمید که چیست. و دعاى امام سجّاد (سلام اللّه‌ علیه) در روز عرفه،[1] مثل شرح دعاى امام حسین است؛ گویى این پسر یک ذیلى، تعلیقى، تبیین و شرحى براى کلمات پدر در ذیل دعا و با زبان دعا نوشته؛ هر کدام یک طعمى دارد. ...

بیان معارف الهی به زبان دعا

… است. اگر کسی خطبه‌ی امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام، در توحید را که خطبه‌ی اول نهج‌البلاغه است، جلو خودش بگذارد، یا دعای اول صحیفه‌ی سجادیه را که در تحمید است - حمد الهی است - جلو خودش بگذارد، میبیند این دو مثل همند و فرقی با هم ندارند. خطبه‌اند و درسند. امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام، در مقابل جمعی از مردم ایستاده و معارف الهی را بیان کرده و امام سجاد علیه‌الصّلاةوالسّلام، دعا کرده و به زبان دعا، همان معارف را بیان فرموده است. یا دعای هشتم نهج‌البلاغه - که من بعضی از فقراتش را یادداشت کرده‌ام - یک درس اخلاقی است. کأنه خطبه‌ای است که کسی بخواند، یا یک سخنرانی برای مردم بکند و لغزشگاههای اخلاقی را برای آنان بیان نماید.

بیان درس‌های اخلاقی در قالب دعای استعاذه

امام سجاد علیه‌الصّلاةوالسّلام، این دعا را با این زبان بیان کرده است: «اللهم انی اعوذ بک من هیجان الحرص و سورة الغضب.» حرص، افزایش حرص، شدت خشم، غلبه‌ی حسد، ضعف صبر، کمی قناعت، «شکاسة الخلق» بداخلاقی، «الحاح الشهوة» شهوت‌رانی زیاد، «ملکة الحمیه» تعصبهای ناحق و جانبداریهای به ناحق، «استصغار المعصیه و استکبار الطاعه» گناه خود را کوچک دانستن و طاعت خود را بزرگ شمردن، «سوء الولایت لمن تحت ایدینا» اداره‌ی بد مجموعه‌ای که در اختیار ما و زیر دست ماست، «ان نعضد ظالماً او نخذل ملهوفا» به ظالمی کمک کردن و بیچاره‌ای را یاری نرساندن. همه‌ی این مطالب را امام سجاد علیه‌الصّلاةوالسّلام، در یک دعا، با این زبان بیان میکند، که خدایا، من به تو پناه میبرم از این چیزها. اینها درسهای اخلاقی است. دعاهای صحیفه‌ی سجادیه، دعای ابوحمزه‌ی ثمالی، دعای افتتاح، یا بقیه‌ی دعاهای ماه رمضان - شب و روز جمعه و بقیه‌ی اوقات - و تمام این دعاهایی که از ائمه علیهم‌السّلام به ما رسیده است، پر است از معارف اسلامی درباره‌ی توحید، درباره‌ی نبوت، …

علو لفظ و معنای ادعیهٔ مأثور از امام سجاد (ع)

از جمله‌ی چیزهایی که ما خزانه‌ی عظیمی از آن را داریم، دعاهای مأثوره از اهل‌بیت است؛ مخصوصاً ادعیه‌ی مأثوره از امام سجاد - علی‌بن‌الحسین (علیه‌السّلام) - که دعاهای عالیةالمضامینی است. من واقعاً در بین این دعاهایی که در بین مسلمین رایج است، دعاهایی را با این علو لفظ و معنا ندیده‌ام.

استخراج گنج عاشورا

میخواهم بگویم این یک گنج است، آیا ما خواهیم توانست این گنج را استخراج کنیم یا نه؟ این هنر ما است که بتوانیم استخراج کنیم. امام سجّاد توانست آن گنج را استخراج کند. امام باقر و ائمّه‌ى بعد از او استخراج کردند گنج عاشورا را؛ همان چند ساعت را. آن‌چنان این چشمه‌ى جوشان را جارى کردند که هنوز هم جارى است و همیشه هم در زندگى مردم منشأ خیر بوده؛ همیشه بیدار کرده، همیشه درس داده، یاد داده که چه‌کار باید کرد. الان هم همین‌جور …

مجاهدت در تبیین فلسفهٔ عاشورا و ظلم دشمن

… برد. درست است که خداى متعال شهدا را در همین دنیا هم زنده نگه میدارد و شهید به‌طور قهرى در تاریخ و در یاد مردم ماندگار است، امّا ابزار طبیعی‌اى که خداى متعال قرار داده است براى این کار، مثل همه‌ی کارها، همین چیزى است که در اختیار ما است، در اراده‌ی ما است؛ ما هستیم که با تصمیم درست و به‌جا میتوانیم یاد شهدا را و خاطره‌ی شهادت را و فلسفه‌ی شهادت را احیا کنیم و زنده نگه داریم.اگر زینب کبرىٰ (سلام ا‌لله‌ علیها) و امام سجّاد (صلوات ا‌لله‌ علیه) در طول روزهاى اسارت ‌-چه در همان عصر عاشورا در کربلا؛ و چه در روزهاى بعد، در کوفه، در راه شام و کوفه، در خودِ شام- بعد در آمدن به کربلا و زیارت، بعد در رفتن به مدینه، و بعد در طول سالهاى متمادى که این بزرگواران زنده ماندند مجاهدت نکرده بودند، نگفته بودند، تبیین نکرده بودند، حقایق را افشا نکرده بودند، حقیقت فلسفه‌ی عاشورا را و هدف حسین‌بن‌على را و ظلم دشمن را بیان نکرده بودند، واقعه‌ی عاشورا تا امروز جوشان و زنده و مشتعل باقى نمیماند.

سخن شورانگیز و عاشقانهٔ امام سجاد (ع) با ماه رمضان

از این‌جا به بعد، امام سجاد شروع میکند در عبارات بسیار شورانگیز و عاشقانه‌ای با ماه رمضان سخن گفتن: «السّلام علیک یا شهر الله الاکبر»[11]؛ بدرود ای بزرگترین ماه خدا و ای جشن اولیاء خدا. «السّلام علیک یا اکرم مصحوب من الاوقات»[12]؛ بدرود ای شریفترین و عزیزترین مصاحب از وقتها و زمانها و ای بهترین ماه از لحاظ روزها و ساعتها. «السّلام علیک من شهر قربت فیه الامال»[13]؛ بدرود ای ماهی که آرزوها در آن …

وداع امام سجاد (ع) با رمضان و آرزوی بازگشت آن

به همین ترتیب با این جملات و کلمات، امام سجاد این ماه مبارک را بدرود میگوید و از لیلةالقدر و از دعا و از قرآن و از مغفرت در این ماه به گرمی و مشتاقانه حرف میزند و بعد از خدای متعال درخواست میکند که: خدایا آنچه را که در این ماه به ما رسیده، برای ما نگه دار؛ و آنچه را که ما از این ماه به دست نیاوردیم، این محرومیت ما را به عنوان یک نقص، به عنوان یک ضعف، مورد ترحم خودت قرار بده و برای ما جبران کن. و بعد امام سجاد آرزو میکند که یکبار دیگر این ماه برگردد.

کار درازمدت ۳۵ساله و سپردن جامعه‌ای آماده به امام باقر (ع)

… کار یک‌‌‌‌ماهه و دو‌‌‌‌ماهه و یک‌‌‌‌ساله و پنج‌‌‌‌ساله در آن شرایط نبود. جامعه‌‌‌ى اسلامى و نظام اسلامى آن ‌‌‌قدر خراب نشده بود که در طول یک سال و دو سال و پنج سال بشود آن را آباد کرد؛ بیش از اینها فساد و خرابى و انحراف در ارکان نظام اسلامى راه یافته بود. کار درازمدّت لازم داشت؛ این کار درازمدّت را امام سجّاد در طول ۳۵ سال انجام داد و هنگامى که از زندگى پُر از افتخار خود فارغ شد و به جوار الهى شتافت، یک جامعه‌‌‌ى داراى ذهنیّت مناسب و مساعدى را تقدیم جانشین خود یعنى امام باقر کرد. در این ۳۵ سال زحمتِ امام سجّاد همه چیز متحوّل شده بود که جاى تشریح و بیان آن اینجا نیست.

انجام کار خطرناک تبیین امامت در پوشش تقیه

… بسیارى از بیانات امام سجّاد در این رابطه است و میدانید که این کار همیشه و همه ‌‌‌جا یک کار خطرناک سیاسى است؛ بخصوص در دوران اختناق اموىِ مروانى که با تمام امکاناتشان دنبال این بودند که خلافت را و امامت را براى خودشان و نوکرانشان و خانواده‌‌‌شان تثبیت کنند. امام سجّاد این بناى ظالمانه را از بنیان میلرزانْد و به ‌‌‌سمت انهدام سوق میداد. لذا این کار، کار خطرناکى بود و این کار خطرناک را امام در پوشش تقیّه در طول سى‌‌‌ و چند سال انجام دادند؛ این کار اوّل که کار سیاسى است.

تصحیح اسلام تحریف‌شده، محور فکری و عقیدتی کار آن حضرت

… خلفا پول ریخته بودند، علماى وابسته‌‌‌ى به دربارها حدیث جعل کرده بودند و فتوا داده بودند، مبلّغین و قرّاء و وابستگان گوناگون و سرسپرده‌‌‌هاى دستگاه هم این را در طول چندین سال در تمام اقطار(۲) اسلامى، مخصوصاً آنجاهایى که از مرکز اسلام فاصله داشتند، برده بودند؛ یک اسلام عوضىِ غلطِ مسخره‌‌‌اى درست کرده بودند که امام سجّاد باید آن را تصحیح میکرد. این کار هم کار خطرناکى بود؛ خطرش از کار اوّل کمتر نبود. آنجا با دستگاه سیاسى برخورد بود؛ اینجا، هم با دستگاه سیاسى، هم با دستگاه روحانى. اینجا است که امام سجّاد به دعا متوسّل میشد. صحیفه‌‌‌‌ی سجّادیّه مجموعه‌‌‌ى معارف اسلامى است؛ مثل نهج‌‌‌البلاغه. کمتر کتاب …

آغاز دورهٔ اول مبارزه با دشواری فراوان در زمان امام سجاد

دوره‌ی اوّل که دوره‌ی امام سجّاد (علیه السّلام) است، کار با دشواری فراوان آغاز میشود. حادثه‌ی کربلا یک تکان سختی در ارکان شیعه بلکه در همه‌جای دنیای اسلام داد؛ قتل و تعقیب و شکنجه و ظلم سابقه داشت امّا کشتن پسر پیغمبر و اسارت خانواده‌ی پیغمبر و بردن اینها شهر به شهر و بر نیزه کردن سر عزیز زهرا که هنوز بودند کسانی که بوسه‌ی پیغمبر بر آن لب و …

وظیفهٔ تشریح جهت و شرایط امامت برای مردم

به‌هرحال، پس جامعه امام داشت؛ امامش عبدالملک بود. امام سجّاد باید برای مردم معنای امامت را، جهت امامت را، شرایط امامت را، آن چیزهایی که امام ناگزیر از آنها است و آن چیزهایی را که اگر نباشد کسی نمیتواند امام باشد، برای مردم تشریح کند و تبیین کند.

بهبود تدریجی وضع جامعه به برکت زحمات ۳۵ سالهٔ امام

… بازسازی میشد. از سال ۶۱ تا ۹۵، ۳۴ سال زندگى امام سجّاد این‌جورى گذشت. البتّه هر‌چه گذشته، وضع بهتر شده؛ لذا در همان حدیثِ «اِرتَدَّ النّاسُ بَعدَ الحُسَینِ» از امام صادق، در دنباله‌اش دارد: ثُمَّ اِنَّ النّاسَ لَحِقُوا وَ کَثُروا،[28] بعد مردم ملحق شدند؛ و ما مى‌بینیم که همین‌جور است و دوران امام باقر که میرسد -که عرض خواهم کرد- وضع فرق کرده بود؛ این به‌خاطر زحمات ۳۵ ساله‌ى امام سجّاد است.

پرهیز امام سجاد از تعرض صریح به عبدالملک در پاسخ‌هایش

پس ببینید؛ وضع اجتماعی و وضع عاطفی مردم و احترامات آنها نسبت به ائمّه، زمان امام باقر فرق کرده، تفاوت کرده. به همین نسبت ما می‌بینیم که حرکت سیاسی امام باقر هم تندتر است؛ یعنی امام سجّاد در مقابله‌ی با عبدالملک، [به‌صورت] روبه‌رو، تندی و سخن درشت و سخنی که بتوانند آن را به‌عنوان یک قرینه‌ای بر مخالفت بگیرند، ندارد. عبدالملک به امام سجّاد نامه مینوشت درباره‌ی فلان موضوع، حضرت هم جواب او را میدادند؛ البتّه جواب پسر پیغمبر همیشه یک جواب محکم و متین و دندان‌شکن است، امّا در آن، به‌آن‌صورت تعرّض نیست؛ امّا در مورد امام باقر (علیه الصّلاة و السّلام) این‌جوری نیست؛ حرکت امام باقر آن‌چنان است که هشام‌بن‌عبدالملک احساس وحشت میکند و میبیند که باید آن حضرت را زیر نظر قرار بدهد و به شام میخواهد آن حضرت را ؛ البتّه امام سجّاد را هم در دوران امامتشان -بعد از آن …

آغاز زمینه‌سازی درازمدت امامان برای حکومت پس از عاشورا

… وحی، و رفع تحریف‌ها و کج‌فهمی‌ها از معارف اسلامی و احکام دینی نیز هدف مهمی برای جهاد اهل‌بیت به‌حساب می‌آمد. اما طبق قراینِ حتمی، جهاد اهل‌بیت به این هدف‌ها محدود نمی‌شد و بزرگ‌ترین هدفِ آن، چیزی جز «تشکیل حکومت علوی» و تأسیس نظام عادلانۀ اسلامی نبود. بیشترین دشواری‌های زندگی مرارت‌بار و پر از ایثارِ ائمه و یاران آنان، به‌خاطر داشتن این هدف بود و ائمه از دوران امام سجاد و بعد از حادثۀ عاشورا به زمینه‌سازی درازمدت برای این مقصود پرداختند.

مقایسه‌ناپذیر دانستن عبادت خود با عبادت علی (ع)

البته امروز که این حرف‌ها را ما می‌زنیم، ما از قله حرف می‌زنیم. چه کسی هست آن‌کسی‌که بتواند تصور این را هم بکند که کسی شباهت به امیرالمؤمنین پیدا کند؟! نه، هیچ‌کس شبیه امیرالمؤمنین هم نمی‌شود. امام سجاد که خودْ امامِ معصوم بود، نوۀ امیرالمؤمنین بود، وقتی‌که گفتند تو این‌قدر عبادت می‌کنی، فرمود عبادت ما کجا و عبادت علی کجا![37] یعنی امام سجادِ عابدِ سجاد، او، می‌گوید من با علی قابل مقایسه نیستم. حالا هزاران فرسخ بین امام سجاد و بهترین عُباد و زُهاد زمان ما هم بیشتر فاصله هست. یعنی امیرالمؤمنین الگو را نشان داد، قله را نشان داد، جهت حرکت را نشان داد، شاخص را معیّن کرد؛ جهت این است! حالا به هرجا توانستیم برسیم.

سخن گفتن بی‌پروا در برابر ابن‌زیاد در کوفه

در کوفه درمقابل عبیدالله‌بن‌زیاد، آن وحشی خون‌خواری که از شمشیرش خون می‌ریزد و سرمست از بادۀ غرورِ کشتن فرزند پیامبر و سرمست از پیروزی است، آن‌چنان سخن می‌گوید که ابن‌زیاد دستور می‌دهد او را بکُشید و اگر کارِ به‌جای حضرت زینب علیهاالسلام نبود که خودش را انداخت و گفت من نمی‌گذارم او را بکُشید[26] و دیدند که بایستی یک زن را بکُشند و ازطرفی بایستی اینها را به‌عنوان اسرا به شام ببرند، به‌احتمال زیاد مرتکب قتل امام سجاد (ع) نیز می‌شد.

سخنرانی در بازار کوفه و افشای حقایق همراه با زینب و سکینه

در بازار کوفه هم‌صدا و هم‌زمان با عمه‌اش زینب و با خواهرش سکینه سخنرانی می‌کند و مردم را تحریک می‌نماید و حقایق را افشا می‌کند.

پرسش از علت تندی در اسارت و ملایمت پس از آن

این سؤال وجود دارد که چرا امام سجاد علیه‌السلام در دوران پس از اسارت بنا را بر ملایمت و نرمش می‌گذارد و مایل است که تقیّه کند و پوششی از دعا و کارهای ملایم بر روی حرکات انقلابی و تند بگذارد، و در دوران اسارت بِدان‌سان به کارهای تند و پرخاشگرانه و آشکار دست بزند؟

روایت ایشان از نبودن بیست دوستدار اهل‌بیت در مکه و مدینه

در روایتی که از حضرت سجاد (ع) ـ که راوی‌اش ابوعُمر نَهدی است ـ می‌گوید: از امام سجاد شنیدم که فرمود: «ما بِمَکَّةَ وَ المَدینَةِ عِشرونَ رَجُلاً یُحِبُّنا»[2] در همۀ مکه و مدینه بیست نفر نیستند که ما را دوست می‌دارند.

سپردن سلاح و کتاب به امام باقر (ع)، رمز رهبری انقلابی و اندیشهٔ اسلامی

واگذاری امامت و مأموریت عظیم تشکیل حکومت خدا در زمین، به امام باقر (ع)، به‌صورت روشنی در روایات آمده است. در روایتی داریم که امام سجاد (ع) فرزندانشان را جمع کردند. سپس اشاره کردند به محمدبن‌علی یعنی امام باقر (ع) و فرمودند: این صندوق را بردار، این سلاح را بگیر، این امانتی است به دست تو. هنگامی‌که صندوق را گشودند، در آن قرآن و کتاب بود.[1] من تصورم این است که آن سلاح، رمز فرماندهی انقلابی است و آن کتاب، رمز تفکر و ایدئولوژی اسلامی است؛ و امام آن را به امام پس از خودش سپرده است، و با خیال راحت و وجدان آرام و با سرافرازی بسیار در پیشگاه خدای متعال و نزد انسان‌های آگاه، دنیا را وداع گفته و از دنیا رخت بربسته است. این بود ترسیم کلی زندگی امام سجاد. پاسدار اسلام، ش6

آغاز دوران امامت ایشان با دشواری فراوان

دورۀ امام سجاد کار با دشواری فراوان آغاز می‌شود. حادثۀ کربلا یک تکان سختی در ارکان شیعه بلکه در همه‌جای دنیای اسلام داد. قتل و تعقیب و شکنجه و ظلم سابقه داشت، اما کشتنِ پسر پیغمبر و اسارت خانوادۀ پیغمبر و بردن اینها شهر به شهر و بر نیزه کردنِ سر عزیز زهرا ـ که هنوز بودند کسانی که بوسۀ پیغمبر بر آن لب و دهان …

شکوه از استهزای مردم در برابر نقل احادیث پیامبر (ص)

… امام سجاد هم بود، وابستۀ به دستگاه شد؛ که آن نامۀ معروف امام سجاد به محمدبن‌شهاب زهری، نامه‌ای برای تاریخ است که در «تُحَفُ‌العُقول» و جاهای دیگر ثبت شده است، نشان‌دهندۀ این است که چه وابستگی‌هایی برای شخصیت‌های بزرگ بوده. امثال محمدبن‌شهاب زیاد [بودند]. یک جمله‌ای را مرحوم مجلسی رضوان‌الله‌علیه در بحار از جابر نقل می‌کنند که ظاهراً جابربن‌عبدالله است که امام سجاد فرمود: «ما نَدری کَیفَ نَصنَعُ بِالنّاسِ، اِن حَدَّثناهُم بِما سَمِعنا مِن رَسولِ اللهِ ص صلّی‌الله‌علیه‌وآله ضَحِکوا»[4] نه‌فقط قبول نمی‌کنند، می‌خندند «وَ اِن سَکَتنا لَمِ یَسَعنا». بعد ماجرایی را ذکر می‌کند که حضرت حدیثی را نقل کردند برای جمعی، کسی در بین آن جمع بود، استهزا کرد و قبول نکرد آن حدیث را. بعد دربارۀ سعیدبن‌مُسَیّب و زهری می‌گوید از منحرفین بودند که البته در مورد سعیدبن‌مسیّب بنده قبول نمی‌کنم این را، دلایل دیگری دارد که جزو حواریون امام بوده، اما در مورد زهری و خیلی‌های دیگر، همین‌طور است. بعد ابن‌ابی‌الحدید عدۀ زیادی از شخصیت‌ها و رجال آن …

بهبود وضع تا دوران امام باقر (ع) به‌خاطر زحمات سی‌وچهارسالهٔ ایشان

… گفتیم اختناق در آن دوران و نامناسب‌بودنِ وضع، اجازه نمی‌داد که امام سجاد بخواهند با آن مردم بی‌پرده و صریح و روشن حرف بزنند؛ نه‌فقط دستگاه‌ها نمی‌گذاشتند، مردم هم نمی‌خواستند. اصلاً آن جامعه یک جامعۀ نالایق و تباه‌شده و ضایع‌شده‌ای بود که باید بازسازی می‌شد. سی‌وچهار سال، از سال شصت‌ویک تا نودوپنج، زندگی امام سجاد این‌طوری گذشته. البته هرچه که گذشته وضع بهتر شده است لذا در دنبالۀ همان حدیثِ «اِرتَدَّ النّاسُ بَعدَ الحُسَینِ» از امام صادق، دارد که «ثُمَّ اِنَّ النّاسَ لَحِقوا وَ کَثُرواا» بعد مردم ملحق شدند، و ما می‌بینیم که همین‌طور است. دوران امام باقر که می‌رسد، وضع فرق کرده بود، این به‌خاطر زحمات سی‌وچهارسالۀ امام سجاد است. (1365/4/28)

دعوت مردم به رها کردن دنیا در عصر مادی‌گری

… یعنی توحید، نبوت، مقام معنوی انسان، ارتباط انسان با خدا و بقیۀ چیزها را تدوین کرده است و مهم‌ترین نقش صحیفۀ سجادیه همین بود. شما صحیفۀ سجادیه را در نظر بگیرید، سپس اوضاع فکری اسلامی مردم آن دوران را هم در نظر بگیرید؛ خواهید دید اینها چقدر باهم فاصله دارد. در همان وقتی‌که همۀ مردم دنیای اسلام در جهت مادی‌گری و به‌سوی حرکات و انگیزه‌های مادی سِیر می‌کردند و از شخص خلیفه ـ که عبدالملک‌مروان است ـ تا علمای اطرافی او ـ ازجمله محمدبن‌شهاب زهری که بعداً از این علمای درباری [توضیحی] خواهم آورد ـ همه فکر خودخواهی و دنیاخواهی را تعقیب می‌کنند، امام سجاد (ع) به مردم خطاب می‌کند و چنین می‌گوید: «اَوَ لا حُرٌّ یَدَعُ هذِهِ اللُّماظَةَ لِاَهلِها» آیا آزادمردی نیست که این پس‌ماندۀ دهان سگ را برای اهلش بگذارد؟!