رفتن به محتوای اصلی

امام سجاد (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام زین‌العابدین (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

چهارمین امام شیعیان، زندگی و دوران امامت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

امام چهارم صلوات‌الله‌علیه یکی از دوازده رهبر و مقتدایی است که پروردگار عالم بعد از پیغمبر اسلام معیّن کرده، برای اینکه جامعۀ اسلامی را هدایت کنند و نسل‌های متوالیِ آغاز اسلام را ـ یعنی دوازده نسل را ـ با تربیت الهی و تربیت قرآنی رشد بدهند. اگر بخواهیم امام سجاد صلوات‌الله‌علیه را با توجه به وظایفش، با یک عبارتی و با یک عنوانی تعریف کنیم، باید این‌طور بگوییم: امام چهارم آن انسان عظیم‌القدری است که یک رهبر مسلکی و فکری و یک حاکم سیاسی است. توجه کنید! یک رهبر مسلکی و فکری است، یعنی بایستی فکر اسلامی و مجموعۀ افکار و عقاید و اصول و مقررات اسلامی را برای مردم بیان کند. یک حاکم سیاسی است، یعنی چه؟ یعنی باید زمام امور اجتماع در دست امام چهارم باشد؛ مگر این‌طور نیست؟ مگر ما نمی‌گوییم که خلفای جور غاصب مقام ائمۀ ما بودند؟ غاصب کدام مقامشان بودند؟ غاصب علم آنها که نبودند، علم امام را که نمی‌شود غصب کرد، علم کسی را که نمی‌شود از او گرفت. غاصب تقوای ائمه که نبودند. غاصب سِمَت و منصب معنوی و روحانی آنها که نبودند؛ پس غاصب چه بودند؟ غاصب حکومت آنها بودند.

شاهدها (۲۴۶ پاراگراف)

نوشتن موعظه‌ای عمومی برای خواندن شیعیان در هر جمعه

«مَوعِظَتُهُ عَلَیهِالسَّلامُ لِسائِرِ اَصحابِهِ وَ شیعَتِهِ وَ تَذکیرِهِ اِیّاهُم کُلَّ یَومِ جُمُعَةٍ»[8]. این نامه را امام سجاد نوشتند، دادند دست شیعیان. نامه نیست، یک توصیۀ عمومی است. دادند دست شیعیان، گفتند هر روز جمعه این را بخوانید. می‌فهمید دعای ندبه را برای چه می‌خوانند شیعیان؟ از اینجا وجهش را به‌دست بیاورید...اما در روزگار امام سجاد این نامه را باید روز جمعه می‌خواندند. این نامه‌ای است که باید هر جمعه خوانده بشود، اما کجا خوانده بشود؟ در مسجد خوانده بشود؟ مگر می‌گذاشتند امام سجاد …

نامهٔ دوم: دستور سیاسی و تشکیلاتی و آگاهی‌بخشی به شیعیان

..یک نامۀ [دیگر] هم امام دارد که لحن این نامه با لحن آن نامه، شباهت‌هایی دارد و جدایی‌هایی. البته بالایش نوشته شده «مَوعِظَةٌ وَ زُهدٌ وَ حِکمَةٌ»[10] این موعظه‌ای است، زهدی است، حکمتی است. اما بنده عرض می‌کنم علاوه‌براینها، دستور سیاسی و دستور تشکیلاتی و سخنی است که اگر دستگاه عبدالملک می‌فهمید، به غیظ و غضب می‌آمد. و تعلیم و آموزشی به دوستان و شیعیان بود و دادن آگاهی‌های فراوان؛ همه‌چیز هست. این‌هم مفصل است، اما این صریح‌تر از آن نامۀ قبلی است و از آن، مختصرتر و کوتاه‌تر. اولش این‌طوری شروع می‌شود: «کَفانَا اللهُ وَ اِیّاکُم کَیدَ الظّالِمِینَ وَ بَغیَ الحاسِدینَ وَ بَطشَ الجَبّارینَ». در آن نامه یک صفحه آیۀ قرآن و تقوا و این چیزها …

آشنا کردن مردم با بازنگری عقاید اسلامی و مسئلهٔ ولایت امر

حضرت در این بیان، به دو مسئلۀ اساسی توجه می‌کنند. به دو جریان از آن سه جریانی که قبلاً اشاره کردم، اشاره شده است که یکی بازنگری و تجدید ذهنی افکار و معتقدات اسلامی مردم است، و آنان را به فکر عقاید اسلامی انداختن و به بازنگریِ دین وادار و تشویق کردن است. و دیگری بُعد مسئلۀ سیاسیِ «ولایت امر»، یعنی مسئلۀ حکومت و فرماندهی نظام اسلامی است. امام آن روز مردم را با این دو مسئله آشنا می‌کنند و درحقیقت دارند برای آن نظامِ مورد نظر خودشان ـ که نظام علوی و نظام الهی اسلامی است ـ تبلیغات می‌کنند.

فعالیت آرام در سازندگی افراد صالح، مبارزه با تحریف و گام نخست حکومت علوی

از این نمونه‌ها که بگذریم، درمجموع، دوران زندگی امام سجاد علیه‌السلام با فعالیتی آرام و [پشت] پرده، و در جهت سازندگی افراد صالح، و قوام‌بخشیدن به طرز فکر شیعی در ذهن پیروان، و مبارزه با تحریف‌ها همراه بود. در واقع، گام نخستین در راه آرمان تشیّع ـ یعنی تحقق‌دادن نظام اسلام و ایجاد حکومت علوی ـ به‌وسیلۀ آن حضرت برداشته شده است. و البته چنان‌که اشاره شد، این روشِ به ظاهر مسالمت‌آمیز، به‌هیچ‌وجه موجب آن نشد که امام و یارانش، همیشه از آسیبِ قهر و کین دستگاه قدرت بنی‌امیه در امان بمانند.

آزار یاران، بردن به شام در غل و زنجیر و شهادت با سم

از یارانش چندین نفر به وضعی فجیع کشته، و عده‌ای آواره، و دور از شهر و دیار، و اسیر زندان‌ها شدند. و خود آن حضرت حداقل یک مرتبه با وضعی تأثرانگیز، و درحالی‌که به غل و زنجیر بسته شده بود و با پاسدارانِ بسیار حفاظت می‌شد، از مدینه به شام برده شد. و بارها و بارها مورد تعرض و آزار و شکنجۀ مخالفان قرار گرفت. و عاقبت نیز در سال 95 هجری، به‌وسیلۀ ولیدبن‌عبدالملک، خلیفۀ اموی، پیشوای صادق/ ص33-32 ـ یا به‌وسیلۀ مأمورش در مدینه، یا به‌وسیلۀ برادرش هُشام (63/8/18) ـ مسموم شد و به شهادت رسید. درود بی‌پایان خدا و سپاس جاودانۀ انسان‌ها بر او باد. پیشوای صادق/ ص33-32

جمع‌کردن دوبارهٔ شیعیان پراکنده با تعالیم و سیاست حکیمانه

امام سجاد از آغاز امامتشان، سعی‌شان بر این بود که کاروان امامت را ـ که راهروان اندکی داشت ـ از لابه‌لای حوادث بسیار سخت و دشوار و تلخ، با مهارت عبور بدهند و به نقطه‌ای برسانند که آمادۀ یک حرکت صحیحی به‌سوی حکومت الهی و اسلامی بشود. می‌دانید که بعد از حادثۀ عاشورا، آن‌چنان در میان مسلمانانِ معتقد به اهل‌بیت، رعب و فشاری به‌وجود آمده بود که اینها، اغلب، متفرق و پراکنده شدند و امام سجاد در طول سی‌وچهار سی‌وپنج سال، زندگی پربرکتِ دوران امامتشان، توانستند با تعالیمشان و با سیاست مدبرانه و حکیمانۀ الهی‌شان، باز مجدداً شیعیان را جمع کنند. که در یک حدیثی امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «ثُمَّ اِنَّ النّاسَ لَحِقوا وَ کَثُروا»[1] تدریجاً مردم ملحق شدند به امام سجاد و زیاد شدند و به‌قدری شدند که امام سجاد توانست یک گروه متشکلی را از شیعیان ـ یعنی از معتقدان به اهل‌بیت ـ داشته باشد که معارف اصیل اسلامی را برای آنها بیان کند و خط صحیح سیاسی را به آنها نشان بدهد و آنها را در این خط با رهبری خودش حرکت بدهد.

نزدیک‌کردن جامعهٔ شیعه به حکومت اهل‌بیت (ع) و گسترش تشیع

در این دوران، امام سجاد خیلی رنج کشیدند، خیلی زحمت کشیدند، لکن این زحمات محصول خوبی داشت. نتیجه این شد که به نهایت این خط ـ یعنی حکومت خاندان پیغمبر ـ سی‌وپنج سال جامعۀ شیعه را نزدیک کردند. یک جمع پراکندۀ متفرقِ شکست‌خورده، که علی‌الظاهر رجالِ درجه‌یک خود را از دست داده، در اختیار امام سجاد قرار گرفت. امام سجاد این جمع را مجدداً مجتمع کردند، آنها را با معارف آشنا کردند، عدۀ آنها را زیاد کردند و دامنۀ تشیّع را تا مناطق عظیمی از کشور بزرگ اسلامی گسترش دادند؛ به‌طوری‌که در خراسان، در عراق، در مصر، در یمن، و در حجاز، کسانی بودند که طرف‌داران خاندان پیغمبر بودند، به امامت آنها معتقد بودند و از آنها حرف‌شنوی داشتند.

بازیابی و گسترش جمع شیعه با تلاش پنهانی و ظاهراً آرام امام

بر اثرِ تلاش پنهانی و ظاهراً آرام امام سجاد، این جمع، عناصر بالقوۀ خود را بازیافت و جذب کرد و گسترش داد و همان‌طور‌که امام صادق در روایتی که هم‌اکنون بدان اشارت رفت، بیان فرموده، مردم پیوستند و فزونی گرفتند. و خواهیم دید که در دوران امام سجاد و امام باقر و امام صادق علیهم‌السلاام همواره همین جمع بود که حرکات شبهه‌انگیزش، سران رژیم خلافت را به هراس می‌افکند و گاه به عکس‌العمل‌های خشونت‌آمیز برمی‌انگیخت.

پاسخ به طاووس در رد اتکا به نسب برای رهایی از تلاش در عبادت

یک روایتی است که اسماعیل فرزند امام صادق علیه‌السلاام ظاهراً به پدرش عرض می‌کند اگر کسانی از خانوادۀ ما که فرزندان پیغمبریم، گناه بکنند، معذّب می‌شوند؟ امام در جواب می‌فرماید: «بله! معذّب می‌شوند. آن کسی که گناه می‌کند، ازطرف خدا گنهکار است، و هر گنهکاری مورد عذاب است، از هر طایفه‌ای می‌خواهد باشد، تفاوتی نمی‌کند»[10]...طاووس‌[بن‌کیسان][11] می‌آید خدمت امام سجاد، عرض می‌کند: شما [چرا] این‌قدر خودت را اذیت می‌کنی و عبادت می‌کنی و نماز می‌خوانی؟ این چه‌کاری است شما می‌کنید؟ آخر شما که پسر پیغمبر هستید، مادرتان زهراست، شما که این‌قدر گریه‌کردنِ نیمۀ شب لازم نداری، این‌قدر دع‌اکردن نمی‌خواهی، این‌قدر عبادت و جهد و زحمت لازم نداری! بعد که حرف‌هایش را می‌زند، امام ناراحت می‌شود ـ یعنی از لحن کلام پیداست که امام ناراحت است، در روایت نیست که ناراحت شده‌اند، اما لحن کلام این‌طور است ـ و در جواب او می‌گویند: «دَعْ عَنّی حَدیثَ اَبی وَ اُمّی وَ جَدّی»[12] بگذار کنار صحبت پدر و مادر و جَدم را، «الجَنَّةَ لِمَن اَطاعَهُ» بهشت برای اطاعت‌کنندگان است، این حرف‌ها چیست می‌زنی! گمان من این است که این طرز فکر که امامزاده‌ها به اتکای اینکه فرزندان پیغمبرند از عذاب خدا مصون هستند، بیشتر ازطرف همین آقایان ارائه داده می‌شده و ابراز می‌شده و اینها به اتکای اینکه چون از خاندان پیغمبرند، پس مردم به آنها علاقه‌ای دارند، قیام می‌کردند و در …

رد تکیه بر نسب و تأکید بر اینکه بهشت از آنِ فرمان‌بران است

… عرض کنم، با یک وضع عجیبی. بعد آن مرد خوش‌باورِ ساده‌دل می‌گوید: ای پسر پیغمبر! تو چرا؟ تو با آن پدر، با آن مادر، با آن جد، که همه بندگانِ برگزیدۀ خدایند؛ گریه را برای ما بگذار. تو که فرزند پیغمبری، فرزند علی، فرزند حسین، فرزند فاطمۀ زهرا، تو چرا گریه می‌کنی؟ آن‌وقت امام سجاد صلوات‌الله‌علیه ضمن آنکه از این تِز دفاع می‌کند؛ تِز خضوع و خشوع و گریه و عبادت و دعا درمقابل پروردگار، برای جلا دادن روح، برای هرچه بیشتر مصمم شدن، برای هرچه بیشتر به خدا متکی شدن و نه برای تخدیر؛[12] ضمن اینکه این تز را تقویت می‌کند، این اشتباه را هم از ذهن این شیعۀ عامی بیرون می‌آورد، می‌گوید تو چه می‌گویی؟ «دَعْ عَنّي حَديثَ اَبي وَ اُمّي وَ جَدّي»[13] بینداز دور صحبت پدر و مادر و جد را، که تو فرزند فلانی، «اَلجَنَّةُ لِلمُطیعین» بهشت از آنِ فرمان‌بران است. این تِز اسلامی و تِز شیعی است در زمینۀ ایمان و عمل.

تصویر نامهٔ او به زهری از ائتلاف نیروهای مذهبی و سیاسی

همان‌طوری‌که در آن نامۀ امام چهارم صلوات‌الله‌علیه به محمدبن‌شهاب زُهری خواندم، که امام علیه‌السلام از محمدبن‌شهاب زهری یک تصویری می‌کشد که ما امروز در قرن بیستم، وقتی برمی‌گردیم به تاریخ و ائتلاف نیروهای مذهبی و سیاسی را برای کوبیدن ملت‌ها و از بین بردن رشدها و استعدادها و پامال کردنِ حقوق تودۀ مردم ملاحظه می‌کنیم، امروز تازه همان چیزی را می‌فهمیم که امام سجاد آن روز تشریح کرده در آن نامه.

زحمت سی‌ساله همراه امام باقر و افزایش دوبارهٔ شیعیان

… النّاسُ‌ بَعدَ الحُسَینِ‌ اِلّا ثَلاثَة؛ «اِرتَدَّ» نه به معنایی که از دین برگشتند، یعنی بعد از امام حسین، شیعه از این راهی که داشت میرفت مردّد شد؛ یعنی با این وضع چه جوری میشود رفت؛ مگر سه نفر: یحیی‌بن‌امّ‌طویل [و دو نفر دیگر]؛ سه نفر بیشتر نماندند. حضرت صادق میفرماید: «ثُمَّ‌ اِنَّ‌ النّاسَ‌ لَحِقوا وَ کَثُروا»،[7] سی سال زحمت امام سجّاد و بعد حضرت باقر، نتیجه‌اش این شده که این [تعداد بیشتر شد].

دعا برای مرزداران کشور اسلامی هرچند سربازان بنی‌امیه

… و دعا است، امّا در کنار آن، سرشار از معارف دینی است. صحیفه‌ی سجّادیّه یک پدیده‌ی عجیب در مکتب اهل‌بیت است. شما ملاحظه کنید امام سجّاد (سلام الله علیه) در صحیفه‌ی سجّادیّه مرزداران را دعا میکند؛ یک دعائی دارد مخصوص مرزداران. مرزدارانِ آن‌وقت چه کسانی‌ بودند؟ سربازان بنی‌امیّه بودند دیگر؛ برای آنها دعا میکند. مرزدار، مرزدار است؛ مرز کشور اسلامی را دارد حفظ میکند، هر کسی هست. مرزدار را دعا میکند. اینها درس است برای ما.

سالروز شهادت و نقش در قیام پس از عاشورا

امروز روز دوازدهم محرّم است، روز شهادت امام سجّاد (سلام الله علیه) بنا به قولی و به طور واضح و آشکار، در واقع روز شروع قیام زینبی و سجّادی؛ یعنی عاشورا قیام حسینی بود، حوادث گوناگون بعد از عاشورا در واقع قیام زینبی است. حرکت عظیم زینب کبریٰ در درجه‌ی اوّل، و امام سجّاد (علیه السّلام) و بقیّه‌ی زنان باعظمت آل‌الله در این دورانِ یکی دو ماهه‌ی بعد از آن، یک قیام به معنای حقیقی کلمه است. کارهای بزرگی را انجام دادند، کربلا را و این شهادت بزرگ را ماندگار کردند، تثبیت کردند. امیدواریم که ان‌شاءالله خداوند متعال برکات قیام سیّدالشّهداء را برای بشریّت، تا ابد روزبه‌روز افزایش بدهد.

همراهی با حضرت زینب در جاودانه کردن عاشورا

شب شهادت سیّدالسّاجدین حضرت علیّ‌‌بن‌الحسین (علیه‌السّلام) است. ایّام بسیار مهمّ بعد از عاشورا است؛ در واقع ایّام حماسه‌ی زینبی است. در چنین روزهایی مسیر کربلا و کوفه و شام و بعد از آن مدینه، مسیر حرکت نورانیِ پُرشکوه حماسی زینب کبریٰ و حضرت امام سجّاد و بقیّه‌ی اسرای عاشورا است؛ اینها که توانستند با این حرکت خود، ماجرای عاشورا را ابدیّت ببخشند، آن را دائمی کنند، زوال‌ناپذیر کنند. ما هم امروز در چنین روزهایی احساس ارتباط قلبی بیشتری با آن شهیدان عظیم‌الشّأن میکنیم. اربعین هم در پیش است. ملّت ما، ملّت عراق، مردمان زیادی از ملّتهای دیگر در تدارک حماسه‌ی بزرگ اربعینند. حماسه‌ی اربعین یک پدیده‌ی فوق‌العاده‌ای است که به لطف و فضل الهی در …

کوچک شمردن عبادت و زهد خود در برابر امیرالمؤمنین (ع)

… و سلوک شخصى او و عبادت او در دوران اقتدارش. به امام سجّاد (علیه الصّلاة و السّلام) عرض کردند که یا بن رسول‌الله! شما چرا این‌قدر به خودتان سختى میدهید، فشار مى‌آورید، این‌جور عبادت میکنید، این‌جور زهد میکنید، این‌جور روزه میگیرید، این‌جور گرسنگى میکشید؟ امام سجّاد گریه کرد، فرمود: آنچه من میکنم، درمقابل آنچه جدّم امیرالمؤمنین میکرد چیست؛ کار من کجا، کار او کجا! یعنى امام سجّاد، سلوک عبادى و زاهدانه‌ى خود را در مقابل سلوک زاهدانه و عبادى امیرالمؤمنین کوچک میشمارد؛ این خیلى مهم است. این هم سرفصل سوّم.

بیان مصادیق زینت متقین در دعای مکارم‌الاخلاق

… به من عنایت کن، من را مزین به زینت متقین کن، یعنی چه. در چه چیزی ما به زینت متقین و پرهیزگاران زیور پیدا کنیم و نزدیک شویم؟ معمولاً وقتی صحبت تقوا به نظر می‌آید، اجتناب از گناهان فردی و انجام عبادات و این چیزها به ذهن متبادر میشود - که البته آنها یقیناً هست؛ شکی نیست - اما اینجا امام سجاد (علیه الصّلاة و السّلام) بیست و دو سه مطلب را در ذیل این فقره بیان میکنند که ماها را متوجه به ابعاد جدیدی از معنای تقوا، مفهوم تقوا و مصداق تقوا میکند.

مقدم داشتن شکایت از نفس بر شکایت از دشمن در مناجات الشاکین

در این «مناجات الشّاکین» که منسوب به حضرت سجاد (سلام اللَّه علیه) است، اولین شکایت این بزرگوار، شکایت از خودش است: «الهی الیک اشکو نفسا بالسّوء امّارة و الی الخطیئة مبادرة». بعد که مبالغی از خود شکایت میکند، آن وقت عرض میکند: «الهی اشکو الیک عدوّا یضلّنی». اول شکایت از خودمان، بعد شکایت از دشمن. باید این را مراقبت کنید.

دعاهای امام سجاد از برترین گنجینه‌های معارف اسلامی

آنچه که مبنا و معیار جاذبه‌ی امام و دافعه‌ی امام بود، باز مکتب بود، اسلام بود؛ درست همان طوری که امام سجاد (سلام اللَّه علیه) در دعای صحیفه‌ی سجادیه - دعای ورود در ماه رمضان - به خداوند متعال عرض میکند. مکرر عرض کرده‌ایم که دعاهای امام سجاد واقعاً جزو برترین گنجینه‌های معارف اسلامی است. در این دعاها معارفی وجود دارد که انسان اینها را از روایات و آثار روائی نمیتواند به دست بیاورد؛ در دعاها صریح اینها بیان شده است. در دعای چهل و چهارم صحیفه‌ی سجادیه - که دعای ورود در ماه رمضان است و امام سجاد آن را میخواندند - حضرت چیزهائی را از خدای متعال برای ماه رمضان درخواست میکنند؛ از جمله‌ی چیزهائی که درخواست میکنند، این است: «و ان نسالم من عادانا»؛ پروردگارا! از تو میخواهیم که با …

کوبیدن بر فرق حکومت اموی و مرثیه‌خوانی بر منبر شام

… خشک و صرفاً استدلالی نیست، بلکه در آن عاطفه با عشق و محبت و ترحم و گریه همراه است. قدرت عاطفه، قدرت عظیمی است؛ لذا ما را امر میکنند به گریستن، گریاندن و حادثه را تشریح کردن. زینب کبری (سلام‌اللَّه‌علیها) در کوفه و شام منطقی حرف میزند، اما مرثیه میخواند؛ امام سجاد بر روی منبر شام، با آن عزت و صلابت بر فرق حکومت اموی میکوبد، اما مرثیه میخواند. این مرثیه‌خوانی تا امروز ادامه دارد و باید تا ابد ادامه داشته باشد، تا عواطف متوجه بشود. در فضای عاطفی و در فضای عشق و محبت است که میتوان خیلی از حقایق را فهمید، که در خارج از این فضاها نمیتوان فهمید. این سه عنصر، سه عنصر اصلىِ تشکیل‌دهنده‌ی حرکت عاشورایی …

نالهٔ امام سجاد (ع) از فراق ماه رمضان در دعای وداع

امام سجاد در دعای وداع ماه رمضان - که ظاهراً دعای چهل وپنجم صحیفه است - آن چنان از فراق ماه رمضان می نالد؛ بارها و بارها بر ماه رمضان درود می فرستد: «السّلام علیک». این جا سلام به معنای بدرود و به معنای خداحافظی کردن با ماه رمضان عزیز و با این روزها و شبهای نورانی است؛ خداحافظی با این قطعه ی بهشتی از زمان عمر ما و از طول دوران سال، ماه رمضان، است.

تشریح ترس از قیامت در دعای ابوحمزه

امام سجاد (سلام‌اللَّه‌علیه) در دعای ابوحمزه - که دعای خیلی با حال و خوبی است - ترس از قیامت را تشریح میکنند: «ابکی لخروجی عن قبری عریانا ذلیلا حاملا ثقلی علی ظهری»؛ امروز میگریم برای وقتی که عریان و ذلیل و بار سنگین عمل بر دوشم از قبر بیرون میآیم. «انظر مرّة عن یمینی و اخری عن شمالی اذ الخلائق فی شأن غیر شأنی لکلّ امرء منهم یومئذ شأن یغنیه وجوه یومئذ مسفرة ضاحکة مستبشرة»؛ یک عده چهره‌هاشان خندان است و خوشنود و خوشحال و …

یادآوری دائم نام و خون امام حسین (ع) در هر مناسبت تا پایان عمر

… و به سرتاسر دنیای اسلام آن را، به شکلهای گوناگون، منتقل کنند. این حرکت برای احیاء دین حقیقی و دین حسین‌بن‌علی و آن هدفی که امام حسین برای آن شهید شد، یک امر ضروری و لازم بود. البته اجر الهی برای امام حسین محفوظ بود؛ میتوانستند او را در بوته‌ی سکوت بگذارند؛ اما چرا امام سجاد (علیه‌السلام) تا آخر عمر - سی سال بعد از او، امام سجاد زندگی کردند - در هر مناسبتی نام حسین، خون حسین و شهادت اباعبداللَّه را مطرح کردند؛ آن را به یاد مردم آوردند؟ این تلاش برای چه بود؟ بعضی خیال میکنند این کار برای انتقام گرفتن از بنیامیه بود؛ در حالیکه بنیامیه بعدها از بین رفتند. امام رضا (علیه‌السلام) که بعد از آمدن بنیعباس است، چرا به ریّان‌بن‌شبیب دستور میدهد مصیبت‌نامه‌ی اباعبداللَّه را در میان خودتان بخوانید؟ آن …

سوز و گداز و توبهٔ امام سجاد (ع) با وجود پاکی

توبه یعنی برگشت به خدا، برگشت از راه خطا، توجّه دادن دل به پروردگار و رو را به طور کامل به خدا کردن. از امام سجّاد علیه‌السّلام چه کسی پاکتر؟ شما به صحیفه سجّادیه از اوّل تا آخر نگاه کنید؛ ببینید چه حالی، چه سوز و گدازی و چه توبه‌ای در آن نهفته است: «هذا مقام من استحیی لنفسه منک و سخط علیها و رضی عنک[2] ». امام سجّاد علیه‌السّلام به خدای متعال عرض میکند: پروردگارا! من بر نفس خودم که گاهی از فرمان تو سرپیچی کرده، خشمگینم. از تو راضیام و به‌خاطر سرپیچی نفس از تو شرمنده‌ام. این راز و نیاز و سوز و گداز امام سجاد علیه‌السّلام است.

پاسخ به ملامت بازگشت کاروان پس از عاشورا

… برجسته و زبده و نامدار بنی‌هاشم، همه با این کاروان رفته بودند؛ حالا این کاروان برگشته و فقط یک مرد - امام سجّاد (علیه‌السّلام) - در این کاروان هست؛ زنها اسارت کشیده، رنج و داغ دیده‌اند؛ امام حسین نبود، علیاکبر نبود، حتی کودک شیرخوار در میان این کاروان نبود. امام سجّاد علیه‌السّلام در جواب آن شخص فرمود: فکر کن اگر نمیرفتیم، چه میشد! بله، اگر نمیرفتند، جسمها زنده میماند، اما حقیقت نابود میشد؛ روح ذوب میشد؛ وجدانها پایمال میشد؛ خرد و منطق در طول تاریخ محکوم میشد و حتی نام اسلام هم نمی‌ماند.

ارزشمندترین بودن جان انسان و ندادن آن جز به بهشت

امیدوارم که ارزش هنر در همان جایگاه حقیقی خودش، اوّل مورد توجّه اهل هنر قرار گیرد و آنها به ارزش محموله باارزشی که در وجودشان است، توجّه کنند و آن را احترام نمایند. احترام کردنش هم به این است که آن را در جای شایسته‌ای خرج کنند. امام سجاد (علیه‌السّلام) در حدیثی میفرمایند: جان و وجود انسانىِ تو ارزشمندترین چیزهاست؛ هیچ چیزی جز بهشت موعود خدا نمیتواند بهای این جان قرار گیرد؛ این را به‌غیر بهشت خدا ندهید.[1] هنر، بخشی از آن فاخرترین و ارزشمندترین قسمتهای جان انسانی است؛ باید برای این ارزش قائل شد و آن را برای خدا خرج کرد. البته وقتی میگوییم برای خدا خرج کنید، فوراً ذهن به طرف همان حالت قشریگری و ریاکاری نرود.

رنج سی‌ساله در نگه‌داشتن خون امام حسین (ع)

گاهی رنج و زحمتِ زنده نگهداشتن خون شهید، از خود شهادت کمتر نیست. رنج سی ساله امام سجّاد علیه الصّلاة والسّلام و رنج چندین ساله زینب کبری علیهاسلام از این قبیل است. رنج بردند تا توانستند این خون را نگه بدارند. بعد از آن هم همه ائمّه علیهم السّلام تا دوران غیبت ، این رنج را متحمّل شدند. امروز، ما چنین وظیفه‌ای داریم. البته شرایط امروز، با آن روز متفاوت است. امروز بحمداللَّه حکومت حق - یعنی حکومت شهیدان - قائم است. پس، ما وظایفی داریم.

حقیقی بودن تضرع و استغفار امام، نه صرفاً برای تعلیم دیگران

استغفار، برای همه است. لذا ملاحظه میکنید که ائمّه علیهم‌السّلام در این دعاها، چه سوزوگدازی دارند. بعضی خیال میکنند که امام سجاد این سوزوگداز را کرده است، برای این که به دیگران یاد بدهد. بله؛ یاد دادن به دیگران که هست - هم در شکل و هم در مضمون کار - اما اصل قضیه این نیست. اصل قضیه، آن حالت طلبِ خود این بنده صالح و انسان والا و بزرگوار است. این سوزوگداز، متعلّق به خود اوست. این اظهار تضرّع پیش پروردگار، متعلّق به خود اوست. این ترس از عذاب خدا و میل به تقرّب الیاللَّه و رضوان الهی، متعلّق به خود اوست. این استغفار و طلب از خدا، واقعاً متعلّق به خود اوست.

شخصیتی دست‌نیافتنی در عمل و حتی در ذهن

شخصیت امام سجاد از آن شخصیتهای دست نیافتنی است. نه این که فقط در عمل دست نیافتنی است، حتّی در ذهن هم دست نیافتنی است. از آن خورشیدهای تابانی است که ما فقط میتوانیم شعاعش را از دور ببینیم. او وقتی که به امیرالمؤمنین نگاه میکند، با آن چشم تعظیم و تجلیلی نگاه میکند که بچه کوچکی به یک قهرمان بزرگ مینگرد. امیرالمؤمنین این گونه است. این امیرالمؤمنین، با این عظمت است.

شرمندگی از نفس خود در پیشگاه خدا در صحیفهٔ سجادیه

… ملاحظه فرمایید که امام سجاد علیه الصّلاة والسّلام، آن مرکز نورانیّت، آن معدن معنویت و کمال، زیْنِ همه عابدین عالم، در دعاهای صحیفه سجادیه، با خود چگونه مواجه میشود و خود را چطور در مقابل پروردگار عالم قرار میدهد و استغاثه میکند! در نیمه شب و بعد از نماز شب؛ آن هم نه نماز شبِ آدم معمولی و عادی، بلکه نماز شبِ سیّد سجاد، آن امام همام به پروردگار عالم رو میکند و میگوید: «و هذا مقام من استجبی لنفسه منک و سخط علیها و رضی عنک[1] ». یعنی «پروردگارا! من به خاطر نفس خودم، به خاطر ضعفها و نقصهای خودم از تو شرمنده‌ام. بر نفس خود خشمگینم و از تو راضیام.» این جمله را امام سجاد علیه‌الصّلاة والسّلام، به پروردگار عالم میگوید: «فتلقّیک بنفس خاشعه و رقبة خاضعه.» بازنگری در خود این است، که انسان، آسمان کمال را مرحله پس از مرحله طی میکند و کامل میشود. اگر انسانهای والا پدید میآیند و اگر معنویّات و زیباییها خود را ظاهر میکنند و نشان میدهند، همه بر اثر بازنگری در خود و دیدن نقایص و عیبهای خود است. برخلاف انسانی که چشم را بر روی همه این ضعفها ببندد؛ خود را فارغ بداند؛ مغرور به خود و مغرور به خدا شود؛ مغرور به …