رفتن به محتوای اصلی

امام سجاد (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام زین‌العابدین (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

چهارمین امام شیعیان، زندگی و دوران امامت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

امام چهارم صلوات‌الله‌علیه یکی از دوازده رهبر و مقتدایی است که پروردگار عالم بعد از پیغمبر اسلام معیّن کرده، برای اینکه جامعۀ اسلامی را هدایت کنند و نسل‌های متوالیِ آغاز اسلام را ـ یعنی دوازده نسل را ـ با تربیت الهی و تربیت قرآنی رشد بدهند. اگر بخواهیم امام سجاد صلوات‌الله‌علیه را با توجه به وظایفش، با یک عبارتی و با یک عنوانی تعریف کنیم، باید این‌طور بگوییم: امام چهارم آن انسان عظیم‌القدری است که یک رهبر مسلکی و فکری و یک حاکم سیاسی است. توجه کنید! یک رهبر مسلکی و فکری است، یعنی بایستی فکر اسلامی و مجموعۀ افکار و عقاید و اصول و مقررات اسلامی را برای مردم بیان کند. یک حاکم سیاسی است، یعنی چه؟ یعنی باید زمام امور اجتماع در دست امام چهارم باشد؛ مگر این‌طور نیست؟ مگر ما نمی‌گوییم که خلفای جور غاصب مقام ائمۀ ما بودند؟ غاصب کدام مقامشان بودند؟ غاصب علم آنها که نبودند، علم امام را که نمی‌شود غصب کرد، علم کسی را که نمی‌شود از او گرفت. غاصب تقوای ائمه که نبودند. غاصب سِمَت و منصب معنوی و روحانی آنها که نبودند؛ پس غاصب چه بودند؟ غاصب حکومت آنها بودند.

شاهدها (۲۴۶ پاراگراف)

رد پندار بیماری دائمی آن حضرت و تصویر او به‌عنوان جوانی شجاع و حماسی

تا اینجا امام سجاد یک جوان بیست‌ودوساله‌ای است که چند صباحی بیمار شده، و هر بیماری بالاخره از بیماریِ خود خلاص می‌شود دیگر. امام سجاد صلوات‌الله‌علیه سی‌وپنج سال بعد از این واقعه زندگی کردند، همۀ این سی‌وپنج سال را که این بزرگوار مریض نبودند، چند صباحی مریض بودند، خب لابد در همین دورانِ مسافرت، بیماری این بزرگوار هم بهتر شده و مدینه که آمدند، یک مرد سالمی بودند. به‌علاوه، آن نمایش عجیب معنوی در مسجد دمشق و در کاخ یزید و در کاخ عبید‌الله زیاد، این بزرگوار را در ذهن شنونده و خوانندۀ حالاتشان، به‌صورت یک جوانِ پرشورِ حماسیِ شجاعِ نترسی درمی‌آورد که وقتی با دشمنشان رویاروی هم قرار می‌گیرند، آن‌طور حرف می‌زنند و فکر و ایده و هدف و منطق خودشان را با آن استحکام ثابت می‌کنند که برای مردم علاقه‌مند به دستگاه خلافت بنی‌امیه هم مطلب روشن می‌شود.

ذهنیت رایج از آن حضرت در مدینه: پیری ساکت و بیمار، سرگرم دعا و گریه

از اینجا که می‌گذریم، وارد مدینه می‌شویم. دیگر داستان زندگی امام سجاد، کأنّه عوض می‌شود در ذهن مردم. امام سجاد را اگر در ذهن‌های مردم یا در ذهن خودتان کاوش کنید، اولاً یک جوان نمی‌بینید، یک مرد سالخوردۀ ساکتِ مریض‌حالی است که یا دائماً مشغول دعاخواندن است یا مشغول گریه‌کردن؛ شب‌ها هم رفت‌وآمد به منازل محرومین و درِ خانۀ ایتام، و دادن نان و غذا و طعام و رسیدگی به آنها. تا وقتی‌که این بزرگوار از دنیا می‌رود، دیگر هیچ عمل مثبتی در این مجموعۀ خاطراتی که نوعِ مردمِ ما از امام سجاد در ذهن دارند، به چشم نمی‌خورَد. هرچه می‌گردید می‌بینید یک نمونه و یک نمایش دیگر از آن شهامت و شور و شجاعت و فرزند حسین علیه‌السلام بودن و نوۀ امیرالمؤمنین بودن، در زندگی امام سجاد مشاهده نمی‌کنید؛ و اگر کسی این‌طور فکر کند، حق دارد از خودش بپرسد که چه شد؟! چطور شد؟! کو آن شور و هیجان مسجد اموی دمشق یا آن شور و هیجان کاخ عبیدالله زیاد یا آن استقامت و قدرت این بزرگوار در طول راه کربلا تا کوفه و کوفه تا شام! که اگر چنانچه کسی از زن‌ها یا بچه‌ها درطول این …

چهرهٔ قهرمانی کامل در زندگی سی‌وپنج‌ساله برخلاف ذهنیت رایج

اما واقعیت این است که امام سجاد بعد از آن دوران چندماهۀ اول، بقیۀ این سی‌وپنج سال را هم یک‌طوری زندگی کرده است و یک نوعی حرکت کرده که اگر یک انسانِ پرشورِ حماسیِ شجاع، این زندگی را ببیند و خوب در این زندگی غور و مطالعه بکند، چهرۀ امام سجاد را چهرۀ یک قهرمان کامل می‌یابد و می‌بیند. امام سجاد در این سی‌وپنج سال یک نحوی عمل کردند که برای یک انسان معمولی، بلکه برای یک انسان برجسته و فوق معمولی هم این‌طور زندگی‌کردن، باید گفت جزو محالات است؛ و این امام عظیم‌الشأن بزرگوار، این عملی را که برای آدم‌های عادی شاید محال به نظر برسد، درطول سی‌وپنج سال به پایان رساندند، توأم با موفقیت. این مطلبی است که ما بایستی روشن کنیم، هر مقداری که بتوانیم.

ضرورت شناخت هدف و خط‌مشی کلی آن حضرت در دوران امامت

اولاً باید ببینیم که هدف امام سجاد در این سی‌وپنج سال چه بوده؛ این مسئلۀ اول است. خط‌مشی کلی امام سجاد صلوات‌الله‌علیه در این سی‌وپنج سال عبارت از چه بوده؟ این بزرگوار می‌خواستند بعد از اینکه این مدت تمام شد، چه کاری انجام شده باشد؟ اول این را مشخص بکنیم، تا بعد ببینیم که امام سجاد در این راه چقدر پیش رفتند و چگونه پیش رفتند. (52/11/29)

آمیختگی امامت سی‌وپنج‌ساله با مبارزه در دوران اختناق اموی

مدت سی‌وپنج سال امامت امام زین‌العابدین، آغشته و آمیختۀ به انواع ظرافت‌های انقلابی و مبارزاتی و عمل به وظیفۀ بزرگ امامت در دوران اختناق حکومت‌های اموی و عباسی است. به‌طور خلاصه، سه نقش را امام سجاد ایفا می‌کردند. دو نقش مشترک است بین امام سجاد و بقیۀ ائمه علیهم‌السلام. وظیفۀ عمده‌ای که در رابطۀ با جامعۀ اسلامی و اسلام، ائمه علیهم‌السلام در دوران 250 سال امامت ایفا می‌کردند، یکی عبارت بود از تبیین و روشنگری در زمینۀ معارف اسلام و احکام اسلام و فقه اسلام و حفظ اسلام از …

زنده نگه داشتن غیرمستقیم یاد عاشورا در میان مردم

نقل شده که امام سجاد علیه‌السلام به‌صورت غیر مستقیمی، مسئلۀ عاشورا را زنده می‌کردند در بین مردم؛ هروقت خدمت حضرت آب می‌آوردند که آن حضرت آب بنوشند، حضرت تا چشمشان به آب می‌افتاد، بنا می‌کردند گریه‌کردن، و به یاد می‌آوردند و بر زبان جاری می‌کردند که پدر بزرگوارشان را با لب تشنه در کربلا شهید کردند.[1] هروقتی از کوچه‌های مدینه عبور می‌کردند و می‌دیدند یک حیوانی، گوسفندی، چیزی را، کسی می‌خواهد ذبح کند، می‌ایستادند، خب شخصیت حضرت، شخصیت بسیار والا و ارجمندی بود، رو می‌کردند به این قصاب ـ مردم هم متوجه می‌شدند که امام چه می‌خواهد بگوید ـ سؤال می‌کردند که آیا به این گوسفند آب دادی یا نه؟ بعد از آنکه آن شخص جواب می‌داد که دادم یا نه، بعد می‌گفت: بله! من فراموش نمی‌کنم که پدرم حسین را، در کربلا، با لب تشنه شهید کردند.[2] این حادثۀ عطش امام حسین علیه‌الصلاة‌والسلام و آن چیزهایی که آن بزرگوار به چشم خودش در کربلا دیده بود، دست‌مایه و ابزار واقعی …

مبارزهٔ یک‌سره در سی‌وپنج سال در قالب‌ها و دوره‌های مختلف

[امام سجاد] در این سی‌وپنج سال، از اول تا به آخر، یک‌سره مبارزه کردند. این مبارزه‌ها در شکل‌ها و قالب‌های مختلفی بود و به دوره‌های مختلفی تقسیم می‌شد؛ دورۀ اول مربوط است به بعد از حادثۀ عاشورا، که مبارزۀ امام سجاد با تبلیغات تند، با خطبه‌های آتشین، با افشاگری دربارۀ حادثۀ عاشورا در مجامع دولتیِ سرشار از ظلم و اختناق بود. (65/4/27) حادثۀ عاشورا حادثه‌ای بود که اتفاق افتاد تا تاریخ و نسل‌های آینده و همۀ …

بیان حقایق بر منبر شام در مرکز قدرت یزید

… کشته شدند، و بقیه هم که در کربلا به خاک و خون غلتیدند، کسی باقی نماند؛ تصور این بود، ولی ناگهان دیدند که نه، اشتباه کرده‌اند؛ اولاً در بازماندگان دودمان نبوت، کسی مثل زینب هست که کوفه را در یک جا، و دربار فاسد و پلید و وحشی یزید را در جای دیگر منقلب می‌کند. [ثانیاً] در بازماندگان کشتگان کربلا، علی‌بن‌الحسین علیه‌السلام هست که در شام، در مرکز قدرت یزید و زیر گوش تخت حکومت یزید و بر روی همان منبری که یزید می‌رود و ادعای جانشینی پیغمبر می‌کند و سر مردم را کلاه می‌گذارد، و بین مردم شامی که چهل سال است زیر یوغ این خاندان دارند زندگی می‌کنند و هیچ نمی‌فهمند، از اسلام هیچ نمی‌دانند، در میان این جمعیت و در میان این حصار پولادینِ جهل که معاویه و قبل از او برادرش یزیدبن‌ابی‌سفیان به‌وجود آوردند و دنبالش را هم یزیدبن‌معاویه گرفته، و در میان تیغ‌ها و تیرها و نیزه‌ها و کلاه‌خودها و جوشن‌ها و دل‌های دژخیم سنگ‌تر از سنگ، امام سجاد، یک آدم تنها، یک جوان داغ‌دار، ظاهراً یک شکست‌خورده، بر منبر می‌رود و حقایق را می‌گوید. و اولویتِ خودش را برای همین مقام تثبیت می‌کند و اسلام را به یاد مردم می‌آورد و فضلیت‌ها را در ذهن مردم بیدار می‌کند. یزید اینها را دید و فهمید که اشتباه کرده است، ماجرای نبوت ختم نشد، دنبالۀ علی هنوز در دنیا هست. (51/11/22)

بیان بی‌پروای حقایق عاشورا در دوران اسارت بدون تقیه

بنی‌امیه سعی کردند حادثۀ [عاشورا] را با تبلیغات خودشان و با روش‌ها و اسلوب‌های خباثت‌آمیز خودشان لوث کنند و نگذارند کسی از آن چیزی بفهمد. و امام سجاد درمقابل این توطئه قیام کرد. (66/6/20) امام سجاد بدون هیچ ملاحظه‌ای و بدون هیچ واهمه‌ای، تمام آنچه را که مردم باید از حادثۀ عاشورا بدانند، بیان کرد، نه تقیّه کرد و نه ترس از کشته‌شدن را در خود راه داد؛ و با این کار، هم تاریخ را تثبیت کرد، گفت و آن گفته در تاریخ ماند و عاشورا با خط محونشدنی در لوحۀ تاریخ تثبیت شد و ثابت ماند؛ هم دشمن را که سرشار از غرور پیروزی بود، دچار ضعف روحیه کرد و شکست سیاسی و روانی بر دشمن وارد کرد؛ و هم روحیۀ یاران و نزدیکان، و …

دوراهی قیام هیجانی یا مبارزهٔ پنهان و درازمدت پس از عاشورا

امام علی‌بن‌حسین علیه‌السلام پس از حادثۀ عاشورا بر سرِ یک دوراهی است؛ یا باید با ایجاد هیجان و احساسات ـ که کسی چون او، به‌سهولت قادر است در میان جمع معتقدان و علاقه‌مندان به خود، آن را به‌وجود آورد ـ به یک ماجراجویی و عمل متهورانه دست زند، پرچم مخالفتی برافرازد، حادثۀ شورانگیزی بیافریند؛ ولی بر اثرِ آماده‌نبودن ابزار لازم برای اقدامی عمیق و پایدار، چون شعله‌ای فروبخوابد، و صحنه را برای تُرک‌تازی‌های بنی‌امیه در میدان فکر و سیاست خالی کند. یا باید احساسات سطحی را به‌وسیلۀ تدبیری پخته و سنجیده مهار کند و نخست، مقدمۀ واجب کار بزرگ خود را فراهم آورد؛ [یعنی] اندیشۀ راهنما و نیز عناصر صالح برای شروع به کار اصلی ـ که تجدید حیات اسلام و بازآفرینی جامعۀ اسلامی و نظام اسلامی است ـ را تأمین کند. عجالتاً جان خود و تعداد بسیار معدود یاران قابلِ اتکای خود را حراست کند و میدان را در برابر حریف‌ها رها نکند. تا زنده …

برگزیدن راه دشوار مبارزهٔ درازمدت و جان‌باختن بر سر آن

… خواهد کرد؟ شک نیست که راه نخست، راه فداکاران است، ولی رهبرِ مسلکی که شعاع تأثیر عمل او نه‌تنها دایرۀ محدود زمان خودش، بلکه سراسر عمر تاریخ را دربرمی‌گیرد، کافی نیست فداکار باشد؛ بلکه علاوه‌برآن باید ژرف‌نگر و دوراندیش و پُرحوصله و سخت باتدبیر نیز باشد. و این‌همه، شرایطی است که راه دوم را برای امام حتمی و قطعی می‌سازد. و امام علی‌بن‌حسین علیه‌السلام دومین راه را که بسی دشوارتر و حوصله‌گیرتر و قهرمانانه‌تر بود برگزید و سرانجام نیز جان بر سر آن نهاد. پیشوای صادق/ ص25-23

ممانعت دشمنان از رهبری فکری و حکومت سیاسی ایشان

پس امام علیه‌السلام علاوه‌براینکه یک رهبر مسلکی است و به‌اصطلاح جدید، یک ایدئولوگ محسوب می‌شود، یک حاکم سیاسی هم هست. منتها هم در مقام رهبریِ فکری و مسلکی، و هم در مقام رهبریِ سیاسی، او را نگذاشته‌اند که آنچه باید و خدا می‌خواهد، انجام بدهد؛ یعنی نگذاشته‌اند که آزادانه طرز فکر اسلامی را آن‌چنان‌که او می‌داند و او می‌فهمد، به مردم دنیا، و جلوتر از همه، به مردم جامعۀ اسلامی برساند. همچنین دشمنان و غاصبان، در ناحیۀ رهبریِ سیاسی، اجازه نداده‌اند که امام چهارم بر مَسند حکومت بنشیند و آن‌چنانی‌که مروان‌ها و عبدالملک‌ها و سلیمان‌بن‌عبدالملک‌ها و دیگران و دیگران، جامعۀ اسلامی را اداره کردند، امام چهارم بهتر اداره کند. همچنانی‌که آنها قلمرو عالم اسلام را توسعه دادند، امام چهارم قلمرو عالم اسلام را بیش از آنها توسعه بدهد، با فکر، با روح اسلام، نه مثل آنها که فقط مرز جغرافیایی را وسیع می‌کردند و شمشیر را جلو می‌بردند و اسب و سوار را، و نه فکر را و نه روح اسلام را. نگذاشتند که …

دگرگون‌شدن مردم دشمن اهل‌بیت در یک قرن، نتیجهٔ زحمات ایشان

بنده یادداشتی را اینجا برایتان آورده‌ام، این برای این است که زمینۀ کار امام سجاد به‌دست بیاید؛ ببینید امام سجاد با چطور مردمی می‌خواستند حرکت نهضت شیعی را پیش ببرند. چطور مردمی در آن زمان بودند. و همین مردم را در صد سال بعد نگاه کنید، آن‌وقت می‌فهمید که امام سجاد چه کرده است. همین مردمی که اینجا این‌طور دشمن خاندان پیغمبر و نقطۀ مقابل امام سجاد بودند، همین مردم بودند که در قضیۀ نهضت بنی‌عباس، به‌خاطر انتقام خون پدر امام سجاد، بنی‌امیه را تارومار کردند؛ این زحمات امام سجاد بود.

انسانی مسلکی با مسئولیت تبیین مکتب و زمینه‌سازی حکومت اسلامی

خب، این زمینه‌های زندگی امام سجاد [بود]. امام سجاد هم یک انسانِ مسلکی است. یک آدم بیکار نیست؛ آدمی که یک‌وقتی دلش بخواهد کاری بکند، حرفی بزند و حدیثی نقل کند از قول پیغمبر یا از قول پدرانش، این‌طوری هم نیست؛ آدمی که بخواهد از علمِ خود نان بخورد هم نیست. آدمی است که فکر و مکتبی به نام اسلام، روح و مغز او را تسخیر کرده، و رسالتی بزرگ و مسئولیتی به سنگینی زمین و آسمان بر دوش او گذاشته. این مسئولیت چیست؟ اول، مسئولیت تبیین و تشریح مکتب؛ دوم مسئولیت ایجاد زمینۀ حکومت اسلامی و به‌دست‌گرفتن زمام قدرت؛ یا خود او به‌دست بگیرد، یا کسی از دودمان فکری او، یعنی از آن‌کسانی‌که شایستۀ این سِمت و منصب هستند. این دو مسئولیت هم بر دوش امام سجاد است، زمینه هم این‌قدر نامناسب است؛ چه‌کار کند امام سجاد در این زمینۀ دشوار؟ به موقعیت فکر بکنید، تا ببینید که امام چگونه دست …

سخت‌ترین دوران امامت در سال‌های نخست امامت ایشان

ببینید؛ از این سخت‌تر در تمام دوران امامت، ما هیچ روزگاری را نداریم. زندگی دوران امام جواد، امام هادی، امام عسکری ـ آن سه امام آخر که آنها هم در دوران اختناق بودند ـ یا امام صادق، امام باقر، امام موسی‌بن‌جعفر، هرکدام از اینها را که شما نگاه کنید، خواهید دید به تلخی و سختی و محنت سال‌های اول امامت امام سجاد، در تمام دویست‌وپنجاه سال زندگی ائمه، هیچ سال‌های دیگری را ما نمی‌شناسیم. آن‌وقت در این دوران، این قهرمان اهل‌بیت، این امام صبور و مقاوم، این سیاست‌مدار به سیاست الهی، این بزرگ‌مرد حقیقی اسلام، کمرش را بست برای ادای رسالت، و سه هدف عمده در ذهن آن حضرت بود. هدف اول و مهم‌تر، این بود که نگذارد حقایق اسلام و اصول اسلام، زیر دست‌وپای …

اعلام امامت خود در برابر حاکم وقت، هدفی سیاسی محض

و هدف سوم اینکه امام سجاد اعلام کند و تفهیم کند که امام اوست، و نه آن‌کسی‌که امروز در رأس کار است. و این هدف سوم، هدف سیاسی محض بود، هدف دوم هدف نیمه‌سیاسی و نیمه‌اعتقادی بود، و هدف اول هم که هدف اعتقادی خالص و محض بود؛ که البته به یک معنا همۀ اینها سیاسی هست و می‌تواند باشد. با این سه هدف امام سجاد شروع کرد. (67/6/4)

پرهیز از تندی آشکار با خلافت برای پیشبرد دو مسئولیت بزرگ

خب، حالا امام چهارم با این دستگاه قدرت چه بکند؟ آیا علناً اظهار مخالفت بکند، همچنانی‌که پدرش حسین‌بن‌علی صلوات‌الله‌وسلامه‌علیه علناً اظهار مخالفت با یزید کرد؛ این کار را بکند؟ نه...امام سجاد که می‌خواهد آن دو مسئولیت بزرگ را از راه‌های خاص سیاست‌مدارانۀ زیرکانه تأمین بکند، نباید در ظاهر با دستگاه خلافت تندی و خشونت به خرج می‌داد. نباید می‌گذاشت که عبدالملک مروان بیدار بشود و بفهمد که امام سجاد در چه فکری و در چه راهی است. عبدالملک اگر می‌فهمید امام سجاد چه می‌کند، یک لحظه امان نمی‌داد که امام سجاد زنده بماند. این کار، نکرده می‌ماند، این راه، طی‌نشده باقی می‌ماند. بنابراین با عبدالملک و با دستگاه خلافت، به‌طور کلی آن‌طوری عمل نمی‌کرد که آنها احساس کنند که آقا مشغول چه فعالیت‌ها و تحرکاتی است. و ازطرفی زیر بار زبونی‌ها و ذلت‌ها هم نمی‌رفت. این دوتا را باهم اشتباه …

روش میانه در برابر خلافت: نه خشونت و نه ذلت، و سخن تند در جای لازم

بنابراین روش امام سجاد صلوات‌الله‌علیه با دستگاه خلافت این‌طوری بود؛ نه خشونت می‌کرد، برای خاطر اینکه این خشونت خلیفه را نسبت به این بزرگوار بیدار و حساس می‌کرد و آن کار اساسی و بنیادی و عمیقی که لازم بوده امام انجام بدهد، تعطیل می‌ماند؛ و نه درمقابل خلیفه به کیفیت و نحوه‌ای عمل می‌کرد که این موجب ضعف و زبونی و ذلت و خواری و خفّت آن بزرگوار باشد. بلکه در جای مناسب، در وقت لازم، آن سخن تندی را که به تعبیر عبدالملک مروان، سنگ را و صخره را می‌شکافد، از زبان آن حضرت صادر می‌شد و بر جای خود واقع می‌شد.[5] این رفتار امام که یک رفتار میانه‌ای بود، نه سازش با دستگاه خلافت بود، و نه جنگ رویاروی؛ نه گرایش بود به قدرت‌های سیاسی زمان، و نه جبهه‌گیریِ واضح و بارز، تا ابد برای انجام کارهای بنیادی در زمان‌های خاص، لازم بوده و هست.

احساس خطر نکردن خلافت از ایشان با وجود جاسوسان و محدودیت‌ها

… این رفتار را امام صادق علیه‌السلام در بسیاری از [دوران] امامتش نداشت، امام موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام اصلاً نداشت، و ائمۀ دیگر هرکدام به‌مقتضای زمانشان کیفیت خاصی عمل کردند. این مخصوص امام سجاد است، اینی‌که دارم می‌گویم، بر اثر موقعیت خاص زمانیِ آن حضرت [بود]. این رفتار موجب شده بود که دستگاه خلافت احساس خطر نکند از امام چهارم؛ احساس خطر نکند، نه به‌این‌معنا که آن حضرت را آزاد بگذارد، نه! بازهم جاسوس‌های دستگاه خلافت، در اطراف آن حضرت و شیعیان احاطه داشتند، بازهم محدودیت‌ها در روابط با مردم و با شیعیان کاملاً وجود داشت، ولی همین اندازه بود که عبدالملک با قدرتی که داشت، با جَو مساعدی که در محیط عظیم مملکت خود به‌وجود آورده بود، به فکر کشتن امام چهارم نیفتاد.

پرهیز از ادعای آشکار خلافت برای حفظ رسالت و تشکیلات خود

امام سجاد با آن تدبیر الهی، با آن سیاست رحمانیِ آسمانی، کیفیتی را در پیش گرفته بود که دستگاه خلافت احساس نمی‌کرد که مجبور است، واجب است که علی‌بن‌الحسین را بکُشد، خیالش ازاین‌جهت آسوده بود. (52/12/1) اگر آن گفتگوهای تند و سرشار از طعن و ادعای استحقاق خلافت و حکومت ـ که نمونه‌هایی از آن را در حالات امام موسی‌بن‌جعفر و برخی دیگر از ائمه علیهم‌السلام با خلفای زمان مشاهده می‌کنیم ـ میان امام سجاد و عبدالملک‌بن‌مروان، مقتدرترین خلیفۀ اموی ردوبَدل می‌شد، بدون تردید امام پیش از آنکه موفق به انجام رسالت خاص خود شود، به شهادت می‌رسید و تشکیلاتِ تازه‌سازمان‌یافتۀ خود را معوّق می‌گذاشت و این از یک رهبر مسلکی و الهی، که جز به پیشبرد مکتب و فکر خود نمی‌اندیشد و مطلقاً شتابی برای دست‌یافتن به حکومت شخصی ندارد، به‌هیچ‌وجه منطقی و پذیرفته نبود. در موارد نادری، موضع حقیقی امام در برابر قدرت مسلطِ زمان احساس می شود، لیکن نه آن‌چنان‌که امام را آشکارا رویاروی عبدالملک قرار دهد، بلکه فقط به آن اندازه که تاریخ را و نیز تا حدودی جَو نزدیک به خود را در جریان عمل و حرکت خود بگذارد. پیشوای صادق/ ص31-30

نامهٔ نکوهش‌آمیز به محمدبن‌شهاب زهری برای تاریخ و نسل‌های آینده

از جملۀ این نمونه‌ها، نامۀ نکوهش‌بار و بی‌نهایت تکان‌دهنده‌ای است که امام برای یکی از رجال دینی وابسته به دستگاه بنی‌امیه به نام محمدبن‌شهاب زهری می‌نویسد؛ که در واقع باید گفت امام این نامه را برای تاریخ و نسل‌های پس از خود می‌نویسد، نه برای محمدبن‌شهاب. ..این نامه، سندی است از امام سجاد که وضع زمان و وضع خود را در برابر اوضاع زمانه تشریح می‌کند. پیشوای صادق/ ص31-30

وجود عالمان وابسته به‌عنوان یکی از مشکلات کار امام

یک مشکلِ کارِ امام سجاد، وجود اینهاست. انسانِ باهدف، مسلکی، مجاهد، و ازخودگذشته‌ای مثل امام سجاد، با اینها چه بکند؟..با این دزدی که به لباس رئیس کاروان ظاهر شده است، چه بکند؟ اگر این دزد، قداره‌ای بسته بود، و سبیلِ از بناگوش دررفته‌ای و چشم‌های سرخ‌شدۀ از حدقه بیرون‌آمده‌ای داشت، غمی نبود؛ همه می‌فهمیدند دزد است. مردم، همه، تکلیفشان را درمقابل دزد می‌شناسند. اگر بفهمند دزد است، می‌دانند با او چه بکنند. اشکالِ کار این است که …

ناتوانی از حذف زهری به سبب در اقلیت بودن و زیر کنترل بودن امام

پس امام نمی‌تواند درمقابل ابن‌شهاب زهری بی‌تفاوت بماند. چه‌کارش بکند؟ او را از بین ببرد؟ مگر امام می‌تواند؟ مگر چنین چیزی ممکن است که امام او را از بین ببرد، یا نابود کند؟ امامی که در اقلیت است، امامی که کوچک‌ترین حرکاتش تحت کنترل و مراقبت است، امامی که [وقتی] یک داستان داخلی در داخل خانۀ او اتفاق می‌افتد، فردا، خبرش از شام از میان کاخ عبدالملک بیرون می‌آید، مگر می‌تواند یک‌چنین کاری را انجام بدهد؟ وانگهی محمدبن‌شهاب رفت، صدها محمدبن‌شهاب دیگر به‌وجود می‌آیند. یک نفر رفت، این سلسله که نمی‌رود. یک انحراف و یک انحراف‌آفرین نابود شد، رشته و جریان انحرافی که از بین نمی‌رود. چاره‌ای باید اندیشید. چه‌کار کند؟

لحن غیرانتقام‌جویانه و فراشخصی نامه به زهری

«کِتابُهُ عَلَیهِ‌السَّلامُ اِلَی مُحَمَّدِبنِ‌مُسلِمٍ الزُّهرِیِّ»[7]..ببینید؛ لحن، لحن انتقام‌جویانه نیست، بااینکه راه امام از وجود محمدبن‌مسلم این‌همه لطمه می‌بیند، درعین‌حال، لحن امام، لحن انتقام‌جویانۀ با غیظ و غضب نیست، لحن یک فوقِ‌انسانی است که از یک فضایی بالاتر و از یک افقی دورتر، این موجود ضعیف را مخاطب قرار می‌دهد. در آن تَنافُز[8] نیست، در آن دشمنی‌ها و خُرده‌حساب‌های شخصی نیست. و هرجا که در این‌گونه مسائل کلی و مهم، خرده‌حساب‌های شخصی پیش آمد، اثر عمل از بین رفت. امام سجاد برایش محمدبن‌شهاب به‌خصوص مطرح نیست، این پایگاه برایش مطرح است؛ لذا در آغاز نامه، بعد از بِسم‌الله می‌فرماید: (52/12/2)

رسوا کردن جریان اقتدار فکری در خدمت اقتدار سیاسی با این نامه

در این نامۀ تند و پرمضمون و پرمحتوا، امام سجاد این جریان اقتدار فکری و زمامداری علمی را ـ که به کمک اقتدار سیاسی و زمامداری اجتماعی رفته بود ـ رسوا کرد. و کسانی را که حاضر به سازش با این دستگاه بودند، دچار سؤال کرد. و این سؤال همواره در جامعۀ اسلامیِ آن زمان مطرح بوده و در طول تاریخ هم مطرح خواهد بود. پاسدار اسلام، ش11

پرورش زمینهٔ پیدایش زراره و محمد بن مسلم و دیگر راویان کوفی

… برمی‌گشتند. ..بزرگانشان هم زُرارةبن‌اعین است، محمدبن‌مسلم است، محمدبن‌ابی‌عُمیر[15] است و بقیۀ بزرگانی که از رُوات امام صادق شما می‌شناسید؛ همه، غالباً برای کوفه‌اند. در همین شهر بود، در همین محیط بود، در همین فضای مسموم بود. چه کسی زُراره را درست کرد؟ چه کسی محمدبن‌مسلم را درست کرد؟ چه کسی مُفضّل‌بن‌عمر را درست کرد؟ یحیی‌بن‌ام‌طویل را چه کسی درست کرد؟ امام سجاد درست کرد. (52/12/1)

آغاز تحول در تاریخ تشیع و سامان‌دهی حزب نیرومند شیعیان

… و بی‌خبر را از چنگ شهوات از یک‌طرف، و تسلط دستگاه‌های جبار از یک‌طرف، و کمند علمای سوء وابستۀ به دستگاه‌ها از یک‌طرف، کنار می‌کشد و نجات می‌دهد؛ و مجموعاً یک عده و یک مجموعۀ مؤمن علاقه‌مند صالح که بتوانند قاعده‌ای بشوند برای کارهای آینده، به‌وجود می‌آورد. (65/4/28) می‌بینید که شیعه چقدر مرهون امام سجاد است. آغاز امامت امام سجاد، آغاز تحولی در تاریخ شیعه است. امام سجاد نقطۀ عطفی در تاریخ تشیّع است. امام سجاد سامان‌دهندۀ حزب نیرومند شیعیان است. (52/12/1)

نقد چهرهٔ منفعل ساخته‌شده از امام و ترسیم چهرهٔ مبارز خستگی‌ناپذیر و آشتی‌ناپذیر

… این تلاش را با تلاش ائمۀ دیگر مقایسه کنیم، اگر حمل بر مبالغه نشود، بنده خواهم گفت تلاش این بزرگوار از تلاش امام باقر و تلاش امام صادق و تلاش امام موسی‌بن‌جعفر و تلاش یکایک ائمۀ بعد از آن حضرت، سنگین‌تر و پرحجم‌تر و بیشتر بوده. چون راه را امام سجاد آغاز کرد. آن چهرۀ مظلوم بی‌صدای سربه‌زیرِ منفعلی که از امام سجاد درست کردند، به‌کلی برخلاف واقع است. چهرۀ حقیقی امام سجاد علیه‌الصلاة‌والسلام چهرۀ یک مبارزِ خستگی‌ناپذیرِ آشتی‌ناپذیرِ قهرمانِ پیگیری است که با تدبیر تمام، با دقت کامل، راه‌ها را می‌شناسد و انتخاب می‌کند و به‌سمت هدف‌ها این راه‌ها را می‌پیماید؛ خودش خسته نمی‌شود و دشمن را خسته می‌کند. و نتیجه هم این شد که بالاخره دشمنِ خستۀ شکست‌خورده ـ یعنی دستگاه اموی ـ وقتی هیچ کار دیگری نتوانست بکند، متشبّث شد به مسموم‌کردن امام سجاد. آن حضرت را مسموم کرد و این امام بزرگوار و عزیز، بعد از یک عمر پربرکتِ پرمبارزۀ پرتلاشِ مقدسِ سرتاپا نورانی، جوار …

رد نسبت انزوا و تسلیم پس از کربلا و توهین دانستن آن

… کردند و بی‌رغبتیِ به دنیا و بی‌اعتناییِ به جلوه‌های دنیا. به مردم هم گفتند بروید دنبال کارتان، بروید نمازتان را بخوانید، بروید عبادتتان را بکنید، بروید در خانه‌تان بنشینید، کاری به این کارها نداشته باشید. بعضی از این کلماتِ امام سجاد، این برداشت را دارند. ولی این نه‌فقط غلط است، بلکه توهین به امام است! از این جمله، ظاهراً این‌طور به‌دست می‌آید که امام علیه‌السلام ـ طبق برداشت این آقایان، این‌کسانی‌که اشتباه می‌کنند ـ اول بنا نداشتند زهد کنند، بعد که دیدند نه، سُنبۀ دستگاه خلافت خیلی پُرزور است، دیدند سرنیزه‌شان خیلی تیز است، دیدند که حسین‌بن‌علی را آن‌طور کردند؛ این بود که ناگهان فکر کردند که نه دیگر، دیگر نمی‌شود کاری کرد، بروید در خانه‌تان بنشینید، بروید حرف نزنید، بروید زهد کنید، بروید نماز بخوانید. برداشتشان کانّه این‌طوری است و این خیلی توهین به امام است؛ خیلی غلط است نسبت به امام. این نیست قضیه.