روایت هنری مجروح جنگی در «داستان یک انسان واقعی» با معیارهای مارکسیسم
مثلاً فرض کنید «دن آرام» اثر شولوخف[1] یا «گذر از رنجها» یی که تولستوی نوشته - تولستوی دومی: آلکسی تولستوی[2] که از اقوام تولستوی[3] بزرگ است - آثار بسیار مهمی است. کتابی با عنوان «داستان یک انسان واقعی» میخواندم که براساس آن، فیلم سینمایی هم ساختهاند و ظاهراً از تلویزیون خودمان هم پخش شده است. زندگی خلبانی را روایت میکند که در جنگ پایش مجروح میشود و هواپیمایش آتش میگیرد و با چه زحمتی خودش را از درون جنگلها به جایی میرساند. بعد پایش را قطع میکنند و پای چوبی میگذارد و دوباره با همان پای چوبی پرواز میکند! «داستان یک انسان واقعی!» یعنی او را به عنوان یک انسان واقعی البته با معیارهای مارکسیسم مطرح میکند. واقعاً یک انسان واقعی نیز همین است دیگر! تلاش کند، کوشش کند، تا بالاخره خودش را به خانهی اول، یعنی کار و تلاش و مبارزه برساند. این کتاب شیرین، زیبا و کم هزینه یعنی با قیمت کم - را در شوروی چاپ کردهاند که من چاپ شورویاش را دارم. یعنی تبلیغاتچیهای …
تفاوت نگاه نجیبانهٔ ادبیات قرون ۱۸ و ۱۹ به زن با قرن بیستم
شما ادبیات کشورهای اروپائی را در قرون هجده و نوزده و نگاهشان به زن را ببینید؛ مطلقاً تفاوت دارد با آنچه که در قرن بیستم و در نوشتهها و ادبیات قرن بیستم، انسان میبیند نسبت به زن، آنها پیگیری کردهاند. آن روز نگاهشان، نگاه نجیبانهتر، شرمآلودتر و متناسبتر با طبیعت زن و مرد بود. معلوم میشود این کار سیاسی حالا از طرف صهیونیستها بوده، از طرف دستگاههای استعمارگر بوده؛ اینها احتیاج به تحقیق و کار دارد. این همینطور بتدریج روزبهروز شدت پیدا کرده تا به وضعی که امروز ملاحظه میکنید، رسیده. بنابراین دنیای غرب باید پاسخگو باشد؛ چون به زن …
تصویر زن بهعنوان موجود درجهدوم در ادبیات و نمایشنامههای اروپایی
… با جنس زن، دچار افراط و تفریط بودهاند. اساساً نگرش غربى نسبت به زن، یک نگرش مبنى بر عدم برابرى و بر عدم تعادل است. شما نگاه نکنید به شعارهایى که در غرب داده میشود؛ این شعارها پوچ است؛ اینها حاکى از واقعیّت نیست؛ فرهنگ غربى را از این شعارها نمیشود فهمید. فرهنگ غربى را باید در ادبیّات غربى جستجو کرد. کسانى که با ادبیّات غرب آشنا هستند، با شعر اروپایى، با ادبیّات اروپایى، با رمان و داستان و نمایشنامههاى اروپایى آشنا هستند، میدانند که زن در چشم فرهنگ اروپایى از دوران قرون وسطىٰ و قبل از آن تا همین اواخر قرن فعلى، موجود درجهى دوّم است؛ هر چه برخلاف این ادّعا کنند، خلاف میگویند. شما نگاه کنید به همین نمایشنامههاى معروف شکسپیر انگلیسى؛ ببینید چه جورى با چه نفَسى، با چه زبانى، با چه دیدى در این نمایشنامهها و سایر ادبیّات غربى به زن نگاه میشود. مرد در ادبیّات غربى سَرور زن است، ارباب زن است، …
عظمت آثار داستانی قرن نوزدهم و نبود نظیر آنها در ادبیات ایران
… خیلی هنرمندانه مینویسند. بعضی از برادرهای دیگر هم همینطور. پیداست که ما یک مایهی بسیار عزیر و پر داریم، که در اختیار ماست و این را باید قدر دانست. یعنی باید هرچه ممکن است، سرمایهگذاری کنیم تا این رشد کند. اصلاً داستان ایران ممکن است از میان اینها درآید. در همهی آثار داستانی گذشتهی ما، یک اثر مثل «بینوایان» ویکتورهوگو، یا مثل «جنگ و صلح» تولستوی پیدا نمیکنید. این آثار، مثل کاخهای بسیار پرشکوه و باعظمتی است که نظیرشان وجود ندارد. قرن نوزدهم، خیلی نویسنده دارد. شما ببینید روسیه چقدر نویسنده دارد؛ فرانسه چقدر نویسنده دارد! باید گشت و عواملش را پیدا کرد که علت چیست که قرن نوزدهم، از لحاظ داستاننویسی، یک قرن فوقالعاده است؟ و یا در قرن بیستم، شما به همین آثاری که کمونیستهای شوروی منتشر …
کتاب روسی داستان یک انسان واقعی دربارهٔ خلبانی که پاهایش را از دست داد
روسها کتابی نوشتهاند به نام «داستان یک انسان واقعی» و همان جا هم آن را چاپ کردهاند. بنده این کتاب را در سال ۶۰ - ۶۱ که یک نفر برایم آورده بود، خواندم. کتاب بسیار خوبی است. این کتاب، ماجرای خلبانی است که هواپیمایش در جنگ هدف قرار میگیرد و سقوط میکند. بعد، مسافت زیادی از راه را با زانو طی میکند و همین منجر به این میشود که بالاخره، وقتی نجات پیدا میکند، پاهایش قطع میشود. بدون داشتن بنیهی قوی و پای قوی که نمیتواند خلبانی کند! خلاصه، میافتد توی بیمارستان. اما بتدریج شروع میکند به تمرین کردن؛ پای …
بیگانه بودن فرهنگ کتاب روسی و ناسودمندی احتمالی آن برای جانباز ایرانی
شما ببینید این ماجرا، چقدر برای جانبازی که پایش را از دست داده، درسآموز است! منتها این، با فرهنگ روسی شوروی نوشته شده است. این، مال ما نیست. خیلی از چیزهایش بیگانه است. یعنی اگر آن را بدهیم به جانباز خودمان، هیچ معلوم نیست به درد او بخورد و او را در خط انقلاب و در خط هدف خودش امیدوار کند. بلکه او را به، دلایلی که قابل فهم است، شاید ناامیدتر هم بکند. خوب؛ ما چرا نباید چنین کتابهایی داشته باشیم!؟ من چند سال پیش، به یکی از برادرانی که میشناسید - از همین برادران اهل قلم - گفتم شما برو به یکی از این آسایشگاهها، دو ماه، سه ماه، لباس پرستاری بپوش. …
آرایش و بزرگنمایی دروغین واقعیت در رمان «آموختن برای زیستن»
از اول تا آخر این رمان، یک داستان و یک قصه است. نویسندهاش یکی از آن کهنه کمونیستهای متحجر دوران استالین است که عکسش بر جلد کتاب هست. از اول تا آخر این کتاب میخواهد بگوید «کانون اول ماه مه» کانونی بود که بچههای ولگرد را جمع میکرد؛ و اینکه آنها در آنجا چگونه زندگی میکردند و چطور از ولگردهای دزد، تبدیل به انسانهای واقعی شدند. در طراز مارکسیستی، این یک «رمان» است. البته دروغ هم به هم بافته است؛ یعنی آدم وقتی میخواند، میفهمد که این مطلب دروغ است و جز آرایش و زیاد کردن یک موضوع کوچک نیست.
تمایز آثار نویسندگان انقلاب شوروی از آثار دوران پیش از انقلاب
… و تصویری و امثال اینها ورود ندارم - یعنی یک مستمع عامی هستم - اما در مورد شعر و رمان نه، آدم عامییی نیستم؛ از این آثاری که وجود دارد، زیاد خواندهام. اگر همین الان شما ادبیات شوروی را نگاه کنید، ناگهان میبینید که پردهیی وسطش وصل است؛ یعنی حصاری وجود دارد. در دو طرف این حصار، کارهای عظیمی هست و متعلق به دو طرف است؛ اما وقتی شما کار مثلاً «شولوخف»[4] یا «آلکسی تولستوی»[5] را نگاه میکنید، میبینید که طعم دیگری دارد. این «آلکسی تولستوی» یک نویسندهی بسیار قوی است و رمانهای بسیار خوبی دارد و از نویسندگان انقلاب شوروی است و طعم دوران جدید در نوشتهی اوست؛ والّا شما در کتاب «جنگ و صلح» «لئو تولستوی»[6] آثار ملیت روسی را میبینید، اما آثار دوران شصتسالهی اخیر را نمیبینید؛ آن یک دوره و یک اثر دیگر است و اصلاً متعلق به جای دیگر است. آن چیزی که نشاندهندهی شخصیت امروز روسیه است، کدام است؟ اثر «شولوخف» و اثر همین «آلکسی تولستوی» و امثال اینهاست. بنابراین، هنرمند هر دوره، آن کسی است که متعلق به آن دوره و ساختهوپرداختهی آن دوره و …